Od redaktorów: W kierunku refleksyjności, inkluzyjności i różnorodności – znaczenie płci w studiach nad niepełnosprawnością

Jakub Niedbalski; Mariola Racław; Dorota Żuchowska-Skiba

doi:10.18778/1733-8069.16.3.01

Autor

Jakub Niedbalski Uniwersytet Łódzki, Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania https://orcid.org/0000-0002-2803-7628
Mariola Racław Uniwersytet Warszawski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW https://orcid.org/0000-0002-7614-0507
Dorota Żuchowska-Skiba AGH, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Wydział Humanistyczny https://orcid.org/0000-0002-8198-9900

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.16.3.01

Słowa kluczowe:

gender, studia o niepełnosprawności, antyesencjalizm, intersekcyjność, konstruktywizm

Abstrakt

Celem artykułu jest wprowadzenie w tematykę numeru specjalnego poświęconego zaprezentowaniu znaczenia płci, która w relacji z niepełnosprawnością i innymi czynnikami demograficzno-społecznymi wpływa na konstruowane tożsamości i wypełniane role społeczne osób z niepełnosprawnościami. Wymagało to przedstawienia obecnych w tradycji badań nad niepełnosprawnością nurtów metodologicznych i prześledzenia dominujących współcześnie podejść badawczych. Analiza ta pozwoliła zauważyć odchodzenie w ostatnich dekadach od traktowania niepełnosprawności jako nadrzędnej kategorii umożliwiającej wyjaśnienie wszystkich aspektów funkcjonowania osób z niepełnosprawnościami. Zastąpiło ją dostrzeganie wzajemnego wpływu różnych czynników demograficznych i społecznych determinujących położenie społeczne osób z niepełnosprawnościami. Ten trend dostrzegalny jest w badaniach nad płcią prowadzonych w ramach studiów nad niepełnosprawnością. Odrzucają one podejście esencjalistyczne i podążają w kierunku analiz o charakterze konstruktywistycznym i intersekcjonalnym. Takie podejście pozwala na ukazanie wielowymiarowości i złożoności samego zjawiska niepełnosprawności, które wymyka się prostej dychotomii sprawny/niepełnosprawny.

Biogramy autorów

Jakub Niedbalski - Uniwersytet Łódzki, Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania

Jakub Niedbalski, socjolog, pracownik naukowo-dydaktyczny zatrudniony w Katedrze Socjologii Organizacji i Zarządzania Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Specjalizuje się w komputerowej analizie danych jakościowych, metodach badań jakościowych, zagadnieniach socjologii niepełnosprawności i socjologii sportu. Prowadzi badania poświęcone aktywizacji społecznej osób z niepełnosprawnością, a także dotyczące sytuacji rodzin z osobami niepełnosprawnymi, w tym podmiotów oraz instytucji je wspomagających. Jest autorem kilkudziesięciu publikacji naukowych poświęconych problematyce niepełnosprawności, pomocy społecznej, a także metodologii badań jakościowych.
Mariola Racław - Uniwersytet Warszawski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW

Mariola Racław, dr hab., socjolog. Pracuje w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW. Jej główne pola zainteresowań badawczych to socjologia rodziny oraz starzenia się i niepełnosprawności, a także analizy polityki rodzinnej i ludnościowej w perspektywie socjologicznej. Autorka artykułów, publikacji naukowych oraz analiz i ekspertyz dotyczących obszaru pomocy społecznej, polityki rodzinnej i ludnościowej. Współzałożycielka i wiceprzewodnicząca Sekcji Socjologii Niepełnosprawności PTS. Laureatka II edycji Konkursu im. E. Tarkowskiej na pracę naukową dotyczącą ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Dorota Żuchowska-Skiba - AGH, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Wydział Humanistyczny

Dorota Żuchowska-Skiba, doktor, socjolożka, pracuje na Wydziale Humanistycznym Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Jej zainteresowania naukowe związane są z zagadnieniami z zakresu socjologii nowych mediów oraz socjologii niepełnosprawności. Szczególną uwagę koncentruje na aktywności ekonomicznej, społecznej, publicznej i obywatelskiej oraz indywidualnej osób z niepełnosprawnościami wspieranej nowymi technologiami informatycznymi.

Bibliografia

Arnade Sigrid, Haefner Sabine (2011) Standard Interpretation of the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) from a Female Perspective [dostęp 20 lipca 2020 r.]. Dostępny w Internecie: http://nw3.de/attachments/artic-le/100/100_crpd_interpretation_women_and_gender_provisions_nw3-de_2011.pdf

Asch Adrienne, Michelle Fine (1988) Introduction: Beyond pedestals [w:] Fine Michelle, Asch Adrienne, eds., Women with disabilities: Essays in psychology, culture, and politics. Philadelphia: Temple University Press, s. 1–37.

Aune Gunnbjørg (2013) Everyday Challenges for Mothers with Spinal Cord Injury: A Qualitative Study. „Scandinavian Journal of Disability Research”, no. 2 (15), s. 185–198. DOI: https://doi.org/10.1080/15017419.2012.692708

Barnes Colin (2012) Understanding the social model of disability: past, present and future [w:] Watson Nick, Roulstone Allan, Thomas Carol, eds., Routledge Handbook of Disability Studies. London, New York: Routledge, s. 12–29.

Barnes Colin, Mercer Geof (2008) Niepełnosprawność. Przełożył Piotr Morawski. Warszawa: Sic.

Begum Nasa (1992) Disabled women and the feminist agenda. „Feminist Review”, no. 40, s. 70–84. DOI: https://doi.org/10.1057/fr.1992.6

Begum Nasa (1994) Mirror, Mirror on the Wall [w:] Begum Nasa, Hill Mildrette, Stevens Andy, eds., Reflections: Views of black disabled people on their lives and community care. London: Central Council for Education and Training in Social Work, s. 17–36.

Bhaskar Roy, Danermark Berth (2006) Metatheory, Interdisciplinarity and Disability Research: A Critical Realist Perspective. „Scandinavian Journal of Disability Research”, no. 4(8), s. 278–297. DOI: https://doi.org/10.1080/15017410600914329

Bowleg Lisa (2008) When Black + lesbian + woman ≠ Black lesbian woman: The methodological challenges of qualitative and quantitative intersectionality research. „Sex Roles: A Journal of Research”, no. 5−6 (59), s. 312–325. DOI: https://doi.org/10.1007/s11199-008-9400-z

Christensen Ann-Dorte, Jensen Sune Q. (2012) Doing Intersectional Analysis: Methodological Implications for Qualitative Research. „Nordic Journal of Feminist and Gender Research”, no. 2 (20), s. 109–125. DOI: https://doi.org/10.1080/08038740.2012.673505

Ciaputa Ewelina, Król Agnieszka, Warat Marta (2014) Genderowy wymiar niepełnosprawności. Sytuacja kobiet z niepełnosprawnościami wzroku, ruchu i słuchu [w:] Gąciarz Barbara, Rudnicki Seweryn, red., W Polscy niepełnosprawni: od kompleksowej diagnozy do nowego modelu polityki społecznej. Kraków: Wydawnictwa AGH, s. 153–174.

Ciaputa Ewelina i in. (2014) Macierzyństwo kobiet z niepełnosprawnościami ruchu, wzroku i słuchu. „Studia Socjologiczne”, nr 2 (213), s. 203–255.

Cieślikowska Dominika, Sarata Natalia (2012) Dyskryminacja wielokrotna – historia, teorie, przegląd badań [dostęp 17 lipca 2020 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.tea.org.pl/userfiles/file/Wielokrotna.pdf

Colligan Sumi E. (1999) Where in Lie the “Secrets of Life”?: An Argument Against Biological Essentialism. „International Journal of Sexuality and Gender Studies”, no. 4, s. 73–85. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1023206524922

Corker Mairian, French Sally (1999) Disability Discourse. Buckingham: Open University Press.

Corker Mairian, Shakespeare Tom (2002) Disability/Postmodernity: Embodying Disability Theory. London: Continuum.

Crenshaw Kimberle (1991) Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violenceagainst Women of Color. „Stanford Law Review”, no. 6 (43), s. 1241–1299. DOI: https://doi.org/10.2307/1229039

Crenshaw Kimberle (1992) Whose story is it anyway? Feminist and antiracist appropriations of Anita Hill [w:] Morrison Toni, ed., Race-ing Justice, Engendering Power. New York: Pantheon, s. 402−440.

Davis Kathy (2008) Intersectionality as Buzzword: A Sociology of Science Perspective on What Makes a Feminist Theory Successful. „Feminist Theory”, no. 1 (9), s. 67–85. DOI: https://doi.org/10.1177/1464700108086364

Deegan Mary J. (1985) Multiple minority groups: a case study of physically disabled women [w:] Deegan Mary J., Brooks Nancy A., eds., Women and Disability: the double handicap. Oxford: Transaction Books, s. 37–55. DOI: https://doi.org/10.4324/9781351318082-4

Dostępność usług ginekologicznych – raport z badania [dostęp 20 lipca 2020 r.]. Dostępny w Internecie: https://www.kulawawarszawa.pl/dostepnosc-uslug-ginekologicznych-dla-kobiet-z-niepelnosprawnosciami/ Erevelles Nirmala (2011) Disability and Difference in Global Contexts: Enabling a Transformative Body Politic. New York: Palgrave Macmillan.

Erevelles Nirmala, Alison Kafer (2010) Committed Critique: An Interview with Nirmala Erevelles [w:] Burch Susan, Kafer Alison, eds., Deaf and Disability Studies. Washington, DC: Gallaudet University Press, s. 204–221.

Feely Michael (2016) Disability studies after the ontological turn: a return to the material world and material bodies without a return to essentialism. „Disability and Society”, no. 7, s. 863–883. DOI: https://doi.org/10.1080/09687599.2016.1208603

Forber-Pratt Anjali J. i in. (2017) Disability identity development: A systematic review of the literature. „Rehabilitation Psychology”, no. 2(62), s. 198−207. DOI: https://doi.org/10.1037/rep0000134

Forber-Pratt, Anjali J. (2019) (Re)Defining Disability Culture: Perspectives from the Americans with Disabilities Act Generation. „Culture and Psychology”, no. 2 (25), s. 241–256. DOI: https://doi.org/10.1177/1354067X18799714

Galvin Rose (2003) The Paradox of Disability Culture: The need to combine versus the imperative to let go. „Disability and Society”, no. 5 (18), s. 675–690. DOI: https://doi.org/10.1080/0968759032000097889

Garland-Thomson Rosemary (2005) Feminist Disability Studies. „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, no. 2 (30), s. 1557–1587. DOI: https://doi.org/10.1086/423352

Gerschick Thomas J. (2000) Toward a Theory of Disability and Gender. „Signs”, no. 4 (25), s. 1263–1268. DOI: https://doi.org/10.1086/495558

Goethals Tina, De Schauwer Elisabeth, Van Hove Geert (2015) Weaving Intersectionality into Disability Studies Research: Inclusion, Reflexivity and Anti-Essentialism. „DiGeSt. Journal of Diversity and Gender Studies”, no. 1–2, s. 75–94. DOI: https://doi.org/10.11116/jdivegendstud.2.1-2.0075

Goodley Dan (2010) Disability Studies: an Interdisciplinary Introduction. London: Sage.

Goodley Dan (2013) Dis/entangling Critical Disability Studies. „Disability and Society”, no. 5 (28), s. 631–644. DOI: https://doi.org/10.1080/09687599.2012.717884

Jenkins Richard (1991) Disability and Social Stratifications. „The British Journal of Sociology”, no. 4 (42), s. 557–580. DOI: https://doi.org/10.2307/591447

Król Agnieszka (2018) Niepełnosprawność i sprawiedliwość reprodukcyjna. Zarys wybranych zagadnień dotyczących kobiet z niepełnosprawnościami. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Cultura”, nr 1 (10), s. 84–99. DOI: https://doi.org/10.24917/20837275.10.1.7

Kumanicka-Wiśniewska Agnieszka (2006) Kim jestem? Tożsamość kobiet upośledzonych umysłowo. Warszawa: Wydawnictwo Żak.

Lang Raymond (2001) The Development and Critique of the Social Model of Disability [dostęp 20 czerwca 2020 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.ucl.ac.uk/lcccr/lccstaff/raymondlang/deve-lopmment_and_critique_of_the_social_model_of_d.pdf

McCall Leslie (2005) The Complexity of Intersectionality. „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, no. 3 (30), s. 1771–1800. DOI: https://doi.org/10.1086/426800

McRuer Robert (2013) Compulsory Able-Bodiedness and Queer/Disabled Experience [w:] Lennard J. Davis, ed., The Disability Studies Reader. New York, London: Routledge, s. 369–380.

Meekosha Helen, Shuttleworth Russell (2009) What’s So “Critical” about Critical Disability Studies? „Australian Journal of Human Rights”, no. 1 (15), s. 47–76. DOI: https://doi.org/10.1080/1323238X.2009.11910861

Mikołajczyk-Lerman Grażyna (2013) Między wykluczeniem a integracją: realizacja praw dziecka niepełnosprawnego i jego rodziny. Analiza socjologiczna. Łódź: Wydawnictwo UŁ. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-927-8

Nash Jennifer C. (2008) Re-thinking Intersectionality. „Feminist Review”, no. 89, s. 1–15. DOI: https://doi.org/10.1057/fr.2008.4

Northcott Rebekah, Chard Gill (2000) Sexual Aspects of Rehabilitation: The Client’s Perspective. „British Journal of Occupational Therapy”, no. 9 (63), s. 412–18. DOI: https://doi.org/10.1177/030802260006300902

Nygaard Ingrid, Bartscht Karen D., Cole Sandra (1990) Sexuality and reproduction in spinal cord injured women. „Obstetrical and Gynecological Survey”, no. 45, s. 727–732. DOI: https://doi.org/10.1097/00006254-199011000-00002

Oliver Michael (1990) The Politics of Disablement: A Sociological Approach. London: Macmillan Press Ltd. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-20895-1

Palęcka Alicja, Szczodry Helena (2011) Hipermacierzyństwo. Na przykładzie matek osób z niepełnosprawnością intelektualną [w:] Polęcka Alicja, Szczodry Helena, Warat Marta, red., Kobiety w społeczeństwie polskim. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 17–42.

Parker Malorie G., Yau Matthew K. (2012) Sexuality, identity and women with spinal cord injury. „Sexuality and Disability”, no. 30(1), s. 15–27. DOI: https://doi.org/10.1007/s11195-011-9222-8

Paterson Kevin, Hughes Bill (1997) The social model of disability and the disappearing body: towards a sociology of impairment. „Disability and Society”, no. 12, s. 325–340. DOI: https://doi.org/10.1080/09687599727209

Price Jane, Shildrick Margrid (1998) Uncertain Thoughts on the Disabled Body [w:] M. Shildrick Margrid, Price Jane, eds., Vital Signs: Feminist Reconfigurations of the Biological Body. Edinburgh: Edinburgh University Press, s. 228−237.

Singh Roop, Sharma Sansar C. (2005) Sexuality and women with spinal cord injury. „Sexuality and Disability”, no. 23, s. 21–33. DOI: https://doi.org/10.1007/s11195-004-2077-5

Söder Marten (2009) Tensions, Perspectives and Themes in Disability Studies. „Scandinavian Journal of disability Research”, no. 2 (11), s. 67–81. DOI: https://doi.org/10.1080/15017410902830496

Stetler Żaneta (2014) Sposób realizacji roli rodzicielskiej wobec dziecka niepełnosprawnego intelektualnie. „Polskie Forum Psychologiczne”, nr 1 (19), s. 87–109.

Thomas Carol (1999) Female Forms: experiencing and understanding disability. Buckingham: Open University Press.

Wiszejko-Wierzbicka Dorota, Mariola Racław, Agnieszka Wołowicz-Ruszkowska, red. (2018) Byliśmy jak z kosmosu. Między (nie)wydolnością środowiska a potrzebami rodziców z niepełnosprawnościami. Warszawa: ISP.

Witkowska Małgorzata, Imielski Wojciech (2018) Społeczna percepcja kobiety z niepełnosprawnością – w poszukiwaniu kobiecej tożsamości. „Ogrody Nauk i Sztuk”, nr 8, s. 285–294. DOI: https://doi.org/10.15503/onis2018.285.294

Wołowicz-Ruszkowska Agnieszka (2013) Zanikanie. Trajektorie tożsamości kobiet z niepełnosprawnością. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.

Yuval-Davis Nira (2006) Intersectionality and Feminist Politics. „European Journal of Women’s studies”, no. 3 (13), s. 193–209. DOI: https://doi.org/10.1177/1350506806065752