Swoistość i oryginalność metodologii badań pedagogicznych

Krzysztof J. Szmidt; Magdalena Sasin

doi:10.18778/2450-4491.20.06

Autor

Krzysztof J. Szmidt Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0003-3951-4669
Magdalena Sasin Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0003-4760-0460

DOI:

https://doi.org/10.18778/2450-4491.20.06

Słowa kluczowe:

swoistość badań pedagogicznych, metodologia, odkrywczość metodologiczna, arts-based research, interdyscyplinarność

Abstrakt

Autorzy przedstawiają argumenty przemawiające za istnieniem swoistości metodologicznej badań pedagogicznych, podając przykłady z praktyki badawczej polskiej i zagranicznej. Rozważają to zagadnienie w odniesieniu do trzech podstawowych etapów badań: odkrywania i stawiania pytań badawczych; doboru strategii i metod badań i ich realizacji; analizy, interpretacji i ewaluacji oraz komunikowania wyników. Istotą badań pedagogicznych jest ich aspekt praktyczny oraz uwzględnianie kontekstu sytuacyjnego badanych zjawisk. Stawiane pytania (etap 1) muszą mieć szeroki zakres, uwzględniający genezę zjawiska. Na etapie analizy i interpretacji (3) kluczowe jest wypracowanie wskazówek dla praktyki, a nawet programów i projektów realizacyjnych, co definiuje pedagogikę jako naukę praktyczną. W związku z tym, że obecnie najmniejszą swoistość wykazują metody badań (2), autorzy zwracają uwagę na badania prowadzone metodą ABR (arts-based research), analizując jej cechy cenne z punktu widzenia pedagogiki, takie jak: odkrywczość i kreatywność metodologiczna, wyrazista perspektywa etyczna, możliwość badania nieporuszanych dotąd zagadnień, upełnomocnienie uczestników badań, odporność na ingerencję sztucznej inteligencji, atrakcyjna forma komunikowania wyników w środowisku społecznym i in. Metoda ABR może też sprzyjać realizowanej dotąd w niewielkim stopniu interdyscyplinarności badań pedagogicznych.

Biogramy autorów

Krzysztof J. Szmidt - Uniwersytet Łódzki

Krzysztof J. Szmidt jest pedagogiem, profesorem nauk społecznych i profesorem zwyczajnym UŁ, kierownikiem Katedry Edukacji Artystycznej i Pedagogiki Twórczości. Członek Sekcji Pedagogiki Sztuki Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN. Autor wielu prac naukowych i metodycznych z zakresu wychowania do kreatywności i edukacji kulturalnej, w tym pierwszego w Polsce podręcznika akademickiego Pedagogika twórczości (2007; 2013). Współautor podręczników do lekcji twórczości Porządek i Przygoda, Żywioły oraz „kultowego” już projektu kształcenia zintegrowanego „Przygoda z klasą” (WSiP). Autor oryginalnej koncepcji pomocy w tworzeniu – treningu kreatywności (Eksploracje – Kombinacje – Transformacje), superwizor treningu twórczości Polskiego Stowarzyszenia Kreatywności, autor innowacyjnych podręczników do treningu kreatywności. Uczestniczką prowadzonego przez niego treningu twórczości była noblistka Olga Tokarczuk. Opiekun naukowy Szkoły Podstawowej „Pracownia” w Łodzi, realizującej model szkoły twórczej. Jego ostatnie książki to: Edukacyjne uwarunkowania rozwoju kreatywności (Wyd. UŁ, Łódź 2017), ABC kreatywności. Kontynuacje (Difin, Warszawa 2019; pierwszy tom, ABC kreatywności, ukazał się w 2010 r.), Myślenie pytajne. Teoria i kształcenie (współaut. E. Płóciennik, Wyd. UŁ, Łódź 2020). Pomysłodawca i kierownik naukowy serii Wydawnictwa UŁ „Edukacja dla mądrości” oraz propagator pedagogiki pozytywnej.
Magdalena Sasin - Uniwersytet Łódzki

Magdalena Sasin – adiunkt w Katedrze Edukacji Artystycznej i Pedagogiki Twórczości na Wydziale Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Zainteresowania naukowe: ekologia akustyczna, edukacja estetyczna i artystyczna, Arts-Based Research, arteterapia. Badania z zakresu ekologii akustycznej, popularyzacji kultury w mediach regionalnych, muzyki współczesnej dla dzieci, popularyzacji sztuki w blogosferze, nowych metod edukacji muzycznej dzieci, działalności instytucji kulturalnych. Doświadczenie pedagogiczne, dziennikarskie, w zakresie promocji w instytucji kultury. Dyplomowany coach (studia podyplomowe „Coaching z elementami psychologii” na Uniwersytecie SWPS).

Bibliografia

Bogusławski M. (2020) Wariacje (post)humanistyczne, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, https://doi.org/10.18778/8142-653-4 DOI: https://doi.org/10.18778/8142-653-4

Broom C. (2015) Empowering Students: Pedagogy That Benefits Educators and Learners, Citizenship, Social and Economics Education, nr 14(2), s. 79–86, https://doi.org/10.1177/2047173415597142 DOI: https://doi.org/10.1177/2047173415597142

Brożek A. (2007) Pytania i odpowiedzi. Tło filozoficzne, teoria i zastosowania praktyczne, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Semper.

Cahnmann-Taylor M., Siegesmund R. (2008) Arts-based Research in Education. Foundations for Practice, Nowy Jork, NY, Routledge.

Całek A. (2024) Mosty zamiast barier. Literaturoznawstwo a psychologia – o relacjach i współzależnościach, Kraków, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, https://doi.org/10.12797/9788383681009 DOI: https://doi.org/10.12797/9788383681009

Charzyńska E., Wysocka E. (2015) Kwestionariusz Osobowości i Myślenia Twórczego (KOMT). Podręcznik testu – książka użytkownika (wersje dla uczniów gimnazjum i liceum), Katowice, Fundacja Pomocy Osobom Niepełnosprawnym.

Denzin N., Lincoln Y. (red.) (2009) Metody badań jakościowych, t. 2, tłum. F. Schmidt, M. Podgórski, M. Skowrońska et al., Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Desyllas M. C. (2014) Using Photovoice with Sex Workers: The Power of Art, Agency and Resistance, Qualitative Social Work, nr 13(4), s. 477–501, https://doi.org/10.1177/1473325013496596 DOI: https://doi.org/10.1177/1473325013496596

Glăveanu V. (2023) Kreatywność. Krótkie wprowadzenie, tłum. T. Tesznar, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Hucko-Biernat O. (2025) Autonarracje i skrypty. Zastosowanie arteterapii w kontekście rozwijania rodzicielskiej świadomości wychowania, praca doktorska napisana pod kierunkiem M. Karkowskiej, Łódź, Wydział Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego, https://www.bip.uni.lodz.pl/fileadmin/user_upload/O._Hucko-Biernat_-_rozprawa_doktorska.pdf (dostęp: 20.01.2025).

Huss E., Bos E. (2020) Art in Social Work Practice. Theory and Practice: International Perspectives, Londyn, Routledge.

Janiszewska A. (2024) Zjawisko „przymusu tworzenia” artystów a gratyfikacja potrzeb niższego rzędu i samorealizacji w odniesieniu do klasycznej teorii hierarchii potrzeb Abrahama Maslowa, Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne, nr 18(1), s. 224–237, https://doi.org/10.18778/2450-4491.18.17 DOI: https://doi.org/10.18778/2450-4491.18.17

Jankowska D. E. (2019) Trajektorie rozwoju wyobraźni twórczej w dzieciństwie, Warszawa, Wydawnictwo Liberi Libri.

Kamińska-Jatczak I. (2024) Praktyka tworzenia opowieści na przykładzie fotogłosu rodziców w sytuacjach wieloproblemowych, Przegląd Socjologiczny, nr 73(3), s. 121–148, https://doi.org/10.26485/PS/2024/73.3/6 DOI: https://doi.org/10.26485/PS/2024/73.3/6

Karwowski M. (2009) Klimat dla kreatywności. Koncepcje, metody, badania, Warszawa, Wydawnictwo Difin.

Krasoń K. (2011) Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych (SPTO): podręcznik testu – wersja dla uczniów szkoły podstawowej klas I–III, Kraków, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne.

Kubinowski D. (2010a) Jakościowe badania pedagogiczne. Filozofia – Metodyka – Ewaluacja, Lublin, Wydawnictwo UMCS.

Kubinowski D. (2010b) Przyrodnicze i humanistyczne podstawy badań pedagogicznych, w: Podstawy metodologii badań w pedagogice, S. Palka (red.), Sopot, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, s. 29–44.

Leavy P. (2018) Metoda spotyka sztukę. Praktyki badawcze oparte na sztuce, tłum. K. Stanisz, J. Kucharska, Warszawa, Narodowe Centrum Kultury.

Loizou E., Charalambous N. (2017) Empowerment Pedagogy, Journal of Research in Childhood Education, nr 31(3), s. 440–452, https://doi.org/10.1080/02568543.2017.1314396 DOI: https://doi.org/10.1080/02568543.2017.1314396

Maliszewski K. (2016) Pedagogika filozoficzna jako ruch transdyscyplinarny, Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne, nr 2(1), s. 15–28.

McNiff S. (2008) Art-Based Research, w: Handbook of the Arts in Qualitative Research: Perspectives, Methodologies, Examples, and Issues, A. L. Cole, J. G. Knowles (red.), Thousand Oaks, Sage, s. 29–40, https://doi.org/10.4135/9781452226545.n3 DOI: https://doi.org/10.4135/9781452226545.n3

Molloy J. K. (2007) Photovoice as a Tool for Social Justice Workers, Journal of Progressive Human Services, nr 18(2), s. 39–55, https://doi.org/10.1300/J059v18n02_04 DOI: https://doi.org/10.1300/J059v18n02_04

Naicker I., Pillay D., Pithouse-Morgan K., Masinga L., Chisanga T., Hiralaal A. (2024) Arts-Based Educational Research Narratives of Academic Identities. Perspectives from Higher Education, Berlin, Springer, https://doi.org/10.1007/978-981-97-6422-8 DOI: https://doi.org/10.1007/978-981-97-6422-8

Okraj Z. (2019) Bez szablonu. Twórcza praca dydaktyczna w doświadczeniach nauczycieli akademickich, Warszawa, Wydawnictwo Difin.

Palka S. (2006) Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Pentassuglia M. (2017) “The Art(Ist) Is Present”: Arts-Based Research Perspective in Educational Research, Cogent Education, nr 4(1), https://doi.org/10.1080/2331186X.2017.1301011 DOI: https://doi.org/10.1080/2331186X.2017.1301011

Rewers E. (2018) Sztuka podstawą nowej kultury naukowej, w: Metoda spotyka sztukę. Praktyki badawcze oparte na sztuce, P. Leavy (red.), Warszawa, Narodowe Centrum Kultury, s. 11–22.

Runco M. (2023) Creativity. Theories and Themes: Research, Development and Practice, 3rd ed., London, Academic Press.

Sasin M. (2020) Possible Applications of Arts-Based Research in Creatology Studies, Creativity: Theories – Research – Applications, nr 7(1), s. 38–53, https://doi.org/10.2478/ctra-2020-0003 DOI: https://doi.org/10.2478/ctra-2020-0003

Sasin M. (2021) Ekologia akustyczna jako istotny element nowoczesnej pedagogiki muzycznej, Ars Inter Culturas, nr 10, s. 119–130.

Sasin M. (2022) Stosunek do doznań słuchowych człowieka a świadomość ciała i cielesności. Perspektywa ekologii akustycznej, Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne, nr 14(1), s. 58–72, https://doi.org/10.18778/2450-4491.14.05 DOI: https://doi.org/10.18778/2450-4491.14.05

Sasin M., Justyńska M., Majewska-Owczarek A., Modrzejewska-Świgulska M. (2023) Metoda ABR w badaniu opinii studentów na temat przestrzeni twórczej na uczelni – przedstawienie projektu badawczego, Edukacja, nr 2(165), s. 1–19, https://doi.org/10.24131/3724.230209 DOI: https://doi.org/10.24131/3724.230209

Sawyer R. K., Henriksen D. (2024) Explaining Creativity. The Science of Human Innovation, New York, Oxford University Press, https://doi.org/10.1093/oso/9780197747537.001.0001 DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780197747537.001.0001

Schafer R. M. (1992) A Sound Education. 100 Exercises in Listening and Sound-Making, Indian River, Ontario, Arkana Editions.

Smith A. P. (2018) A Systematic Review of Photovoice as a Pedagogical Tool for Young People, The Journal of Arts Science and Technology, nr 11(2), s. 14–37, http://www.apsmithimages.com/wp-content/uploads/2020/06/JAST-2018.pdf (dostęp: 27.01.2025).

Snowber C. (2002) Bodydance: Fleshing Soulful Inquiry Through Improvisation, w: Dancing the Data, C. Bagley, M. B. Cancienne (red.), Nowy Jork, Peter Lang, s. 20–33.

Spennemann D. H. (2023) ChatGPT and the Generation of Digitally Born “Knowledge”: How does a Generative AI Language Model Interpret Cultural Heritage Values?, Knowledge, nr 3(3), s. 480–512, https://doi.org/10.3390/knowledge3030032 DOI: https://doi.org/10.3390/knowledge3030032

Spodaryk M. (2021) Poza tekst? W stronę badań opartych na sztuce, Elementy, nr 1, s. 164–185, https://doi.org/10.52652/e.1.21.10 DOI: https://doi.org/10.52652/e.1.21.10

Strzelecki A. (2025) ‘As of My Last Knowledge Update’: How is Content Generated by ChatGPT Infiltrating Scientific Papers Published in Premier Journals?, Learned Publishing, nr 38(1), e1650, https://doi.org/10.1002/leap.1650 DOI: https://doi.org/10.1002/leap.1650

Such J., Szcześniak M. (1999) Filozofia nauki, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM.

Szmidt K. J. (2018) Kreatywność metodologiczna w badaniach pedagogicznych, Przegląd Badań Edukacyjnych, nr 26, s. 139–158, https://doi.org/10.12775/PBE.2018.008 DOI: https://doi.org/10.12775/PBE.2018.008

Szmidt K. J. (2024) Dylematy pedagogiki twórczości, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, https://doi.org/10.12775/PBE.2018.008 DOI: https://doi.org/10.18778/8331-522-5

Szmidt K. J., Płóciennik E. (2020) Myślenie pytajne. Teoria i kształcenie, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, https://doi.org/10.18778/8220-097-3 DOI: https://doi.org/10.18778/8220-097-3

Urbaniak-Zając D. (2019) Empiryczne badania jakościowe w pedagogice, w: Pedagogika. Podręcznik akademicki, Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 454–471.

Uszyńska-Jarmoc J., Kunat B. (2018) Debiutant czy ekspert. Identyfikacja i samoocena uzdolnień uczniów, Kraków, Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Wallerstein I. (red.) (1999) Wyzywania wobec nauk społecznych u progu XXI wieku, przyg. do druku A. Flis, Kraków, Universitas. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych.

Wang C. C., Burris M. A. (1997) Photovoice: Concept, Methodology, and Use for Participatory Needs Assessment, Health Education and Behaviour, nr 24(3), s. 369–387, https://doi.org/10.1177/109019819702400309 DOI: https://doi.org/10.1177/109019819702400309

Ziemski S. (1973) Problemy dobrej diagnozy, Warszawa, Wiedza Powszechna.

Zioło-Pużuk K. (2022) PhotoVoice – rozważania nad zastosowaniem metody w pracy online w klasie czwartej szkoły podstawowej. Wyzwania i rozwiązania, e-mentor, nr 95(3), s. 13–21, https://doi.org/10.15219/em95.1569 DOI: https://doi.org/10.15219/em95.1569

British Educational Research Association, https://www.bera.ac.uk/ (dostęp: 29.01.2025).

Wydawnictwo Springer, https://www.springer.com/series/13576 (dostęp: 26.01.2025).