Regionalne budownictwo mieszkaniowe na świecie: cechy dystynktywne i ich zmienność przestrzenna

Autor

  • Jerzy Dzieciuchowicz Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych, Instytut Budownictwa i Polityki Przestrzennej, ul. Kopcińskiego 31, 90-142 Łódź

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-3180.32.08

Słowa kluczowe:

wernakularne domy mieszkalne, regionalne budownictwo mieszkaniowe, tradycyjne budownictwo ludowe, świat

Abstrakt

Przedmiotem tego opracowania jest regionalne budownictwo mieszkaniowe na świecie. Przeprowadzona analiza dotyczy w głównej mierze odrębnych typów domów wernakularnych. Podstawowe zagadnienia badawcze poprzedzone zostały omówieniem kierunków geograficznych badań domu i mieszkania Podstawowym celem pracy jest ustalenie wyróżniających cech regionalnych typów domów oraz identyfikacja ich zróżnicowania przestrzennego.

Pod wpływem różnorodnych czynników: przyrodniczych, społecznych, ekonomicznych i kulturowych wykształciły się regionalne i lokalne typy tradycyjnych domów, reprezentujące odrębne kombinacje podobnych cech i specyficzne zasięgi przestrzenne. Równocześnie wytworzyły się regiony architektoniczne zdefiniowane, jako obszary zdominowane przez formy budowlane i plastyczne reprezentujące podobne cechy.

Wśród geografów problematyką domu i mieszkania w różnych regionach świata w powiązaniu z warunkami naturalnymi i społeczno-kulturowymi interesują się przede wszystkim przedstawiciele geografii kultury, geografii społecznej oraz geografii osadnictwa. Współczesne badania geograficzne w tej dziedzinie dotyczą głównie różnorodnych znaczeń i funkcji domu. Nowym problemem badawczym, stało się doświadczanie domu, jako miejsca pracy, przemocy, oporu, negacji i kontestacji. W polskiej geografii społeczno-ekonomicznej liczne prace badawcze, odwołujące się często do wyników badań z dziedzin pokrewnych, zostały poświęcone środowisku mieszkaniowemu oraz strukturze przestrzennej zasobów mieszkaniowych i warunków mieszkaniowych w miastach i regionach miejskich.

Regionalna zabudowa mieszkaniowa określana jest też mianem budownictwa wernakularnego. Budynki, wernakularne są świadectwem historii, reprezentując obiekty wznoszone przy użyciu tradycyjnych materiałów i stylów, przez miejscowych budowniczych, odwołujących się do dziedzictwa regionalnego i lokalnego. Typowe budownictwo wernakularne reprezentują przede wszystkim małe, proste konstrukcje, bazujące na miejscowych surowcach i materiałach budowlanych, które wyróżnia harmonia pomiędzy naturą i rdzennymi mieszkańcami. Budownictwo to, ukształtowane pod wpływem treści kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie, przetrwało głównie na obszarach wiejskich i słabo zurbanizowanych. Wielu wybitnych architektów inspirowały walory estetyczne regionalnej zabudowy mieszkaniowej. Jej geneza i ewolucja wiąże się z procesem personalizacji domu. Regionalne typy domów różnicują się przestrzennie przede wszystkim z uwagi na rodzaj stosowanych do ich budowy materiałów budowlanych, a także formę budynków, ich wielkość, kształt i pokrycie dachów. Do materiałów najczęściej wykorzystywanych w tym budownictwie – w zależności od określonych warunków miejscowych – należą drewno, kamień, piasek, glina i cegła. Domy budowane w stylu regionalnym przybierają przy tym różnorodne formy, upodabniające się do prostopadłościanu, sześcianu, walca bądź stożka. Ich dachy różnią się kształtem, przy czym najczęściej są to dachy: jednospadowe, dwuspadowe i czterospadowe. Do ich pokrycia wykorzystywana jest wszystkim słoma, trzcina, gont i dachówka. Warto też zauważyć, iż budownictwo to wyróżnia się często interesującym zdobnictwem architektonicznym. Regionalny typ domów inspirował twórczość wielu wybitnych architektów.

Szczególnie charakterystyczną cechę zmienności przestrzennej regionalnych typów domów na świecie stanowi układ strefowy. Jest on zdeterminowany przez kompleks warunków naturalnych i społeczno-kulturowych. Nader istotne ograniczenie dla form budowanych domów stwarzają warunki termiczne. Szata roślinna i budowa geologiczna decyduje o dostępności szczególnie popularnych materiałów budowlanych, takich jak drewno i surowce skalne. Na obszarach zalesionych odrębne strefy obejmują domy z drewna i liści roślin, przeważnie prostokątne z wysokimi dachami, domy z poziomo kładzionych belek z drzew iglastych, a także domy z drewna oraz słomy, zazwyczaj okrągłe z dachami półkolistymi lub stożkowymi. W regionach, gdzie do najłatwiej osiągalnych materiałów budowlanych należy kamień, cegła i glina, indywidualne zasięgi przestrzenne znamionują domy z kamienia ciosanego i cegły, budynki wznoszone z kamienia nieciosanego i wykute w skale, domy konstruowane z cegły lub gliny i drewna (mur pruski), a także domy budowane z gliny lub niewypalonych cegieł.

Budownictwo regionalne zawsze odzwierciedla przede wszystkim tradycje historyczne i formy przystosowania do warunków środowiska przyrodniczego. Stąd też w regionach o podobnym środowisku naturalnym występują nierzadko różne typy domów wernakularnych. Specyficzne kombinacje typów wernakularnego budownictwa mieszkaniowego są przypisane każdej z wielkich współczesnych cywilizacji.

Typologie regionalne tradycyjnej zabudowy mieszkaniowej bazują na różnolicznych zbiorach cech diagnostycznych. Z uwagi na odmienny zasięg przestrzenny i przemyślany dobór tych cech, wyróżniają się m.in. typologie opracowane przez: P. Vidal de la Blache’a, S.A. Tokariewa, I. Tłoczka i T. Czerwińskiego.

Pobrania

Brak dostępnych danych do wyświetlenia.

Bibliografia

Andrzejewski A., 1987, Polityka mieszkaniowa, PWE, Warszawa.
Google Scholar

Bachvarov M., 2005, Osiedla zamknięte – „getta” z wyboru, [w:] I. Jażdżewska (red.), Współczesne procesy urbanizacyjne i ich skutki, „Konwersatorium Wiedzy o Mieście”, XVIII: 235–244.
Google Scholar

Blakely E., Snyder M., 1997, Fortress America, Brookings Institution, Washington.
Google Scholar

Blunt A., 2005, Cultural geography: cultural geographies of home, „Progress in Human Geography”, 29(4): 505–515.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.1191/0309132505ph564pr

Bourne L.S., 1986, The geography of housing, Edward Arnold, London.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.1111/1540-6229.00380

Braun H., 1969, Old English house, Faber and Faber Limited, London.
Google Scholar

Chaberko T., 2012, Perspektywy rozwoju rynku loftów w Krakowie, „Space–Society–Economy”, 11: 225–236.
Google Scholar

Chabowski R., 2007, Kwestia klasyfikacji i nazewnictwa osiedli zamkniętych w Warszawie, [w:] B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej, Wydawnictwo SWPS Academica, Warszawa: 121–126.
Google Scholar

Czerwiński T., 2012, Budownictwo ludowe w Polsce, Sport i Turystyka-Muza SA, Warszawa.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 1974, Rozwój budownictwa mieszkaniowego w Łodzi w latach 1945–1965 oraz jego wpływ na zmiany warunków mieszkaniowych ludności, „Zeszyty Naukowe UŁ”, ser. II, 55: 31–47.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 1976, Szczegółowa rejonizacja warunków mieszkaniowych ludności Łodzi w roku 1970, „Acta Universitatis Lodziensis”, ser. II, 7: 3–40.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 1980, Kompleksowa rejonizacja warunków mieszkaniowych ludności wielkiego miasta (przykład Łodzi), „Acta Universitatis Lodziensis”, ser. II, 22: 21–38.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 1986, Les stratifications socio-economique verticale d′un grand ensemble Łódź, „L’Espace Géographique”, 1: 48–56.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.3406/spgeo.1986.4091

Dzieciuchowicz J., 1991, Pionowa zmienność cech demograficznych i społecznych ludności w świetle badań Śródmiejskiej Dzielnicy Mieszkaniowej w Łodzi, „Przegląd Ekonomiczno-Społeczny m. Łodzi” (1985–1987), 10: 219–236.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 1999, Ewolucja i typologia przestrzenna budownictwa mieszkaniowego w Łodzi, Materiały XLVIII Zjazdu PTG, t. 2: 89–95, PTG, Uniwersytet Łódzki, Łódź.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 2011a, Środowisko mieszkaniowe wielkiego miasta. Przykład Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., 2011b, Społeczne budownictwo mieszkaniowe w Łodzi – Rozwój, zasoby mieszkaniowe i ich użytkownicy, „Space–Society–Economy”, 10: 115–141.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., Groeger L., 2016, Nowa przestrzeń mieszkaniowa. Lofty i rezydencje w Łodzi, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Dzieciuchowicz J., Stolarczyk B., Suliborski A., 1972, Warunki mieszkaniowe centrum Kielc w ujęciu przestrzennym, „Zeszyty Naukowe UŁ”, 49: 37–65.
Google Scholar

Erdayu Os’hara O., Esmawee E., Masran S., 2012, Personalisation of the home, „Procedia Social and Behavioral Sciences”, 49: 328–340.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.07.031

Flint A., 2017, Le Corbusier. Architekt jutra, Wydawnictwo WAB, Warszawa.
Google Scholar

Frantz K., 2000, Gated communities in USA – a new trend in urban development, „Espaces, Populations, Societes”, 1: 101–113.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.3406/espos.2000.1928

Gądecki J., 2007, „Za murami” – krytyczna analiza dyskursu na temat osiedli typu gated communities w Polsce, [w] B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej, Wydawnictwo SWPS Academica, Warszawa: 87–98.
Google Scholar

Gądecki J., 2009, Za murami. Osiedla grodzone w Polsce – analiza dyskursu, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Google Scholar

Gąsior-Niemiec A., Glasze G., Lippok W., Pütz R., 2007, Grodzenie miasta: casus Warszawy, „Studia Regionalne i Lokalne”, 4(30): 5–30.
Google Scholar

Goetcheus C., Brown S. (red.), 2021, National policies on cultural landscapes in Latin America, Routledge, London.
Google Scholar

Gorączko M., Gorączko A., 2011, Budownictwo regionalne w widłach Warty i Neru, „Acta Scientiarum Polonorum. Architectura”, 10(2): 15–24.
Google Scholar

Groeger, L., 2004, Waloryzacja przestrzeni mieszkaniowej w opiniach klientów łódzkich biur obrotu nieruchomościami, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Groeger L., 2013, Zróżnicowanie i wartościowanie przestrzeni mieszkaniowej, na przykładzie miast województwa łódzkiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.18778/7525-874-5

Gryglewski P., Wróbel R., Ucińska A., 2009, Łódzkie budynki. 1945–1970, Dom Wydawniczy Księży Młyn, Łódź.
Google Scholar

Gultek M., 1997, Preservation of the historical environment for cultural heritage: a case study of vernacular Instabul houses, Texas Tech University, Lubbock.
Google Scholar

Haberlandt M., Haberlandt A, 1928, Die Völker Europas und ihre volkstümliche kultur, Stuttgart.
Google Scholar

Hyon-Sob K., 2009, Alvar Aalto and humanizing of architecture, „Journal of Asian Architecture and Building Engineering”, 16: 9–16.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.3130/jaabe.8.9

Ilnicki D., 2006, Rozwój przestrzeni rezydencjalnej Wrocławia, „Biuletyn KPZK PAN”, 227: 36–54.
Google Scholar

Jałowiecki B., 2007, Fragmentacja i prywatyzacja przestrzeni, [w:] B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Gettoizacja polskiej przestrzeni miejskiej, Wydawnictwo SWPS Academica, Warszawa: 11–29.
Google Scholar

Janiszewska A., Klima E., Rochmińska A., 2011, Jakość życia na łódzkich osiedlach, „Space–Society–Economy”, 10: 145–179.
Google Scholar

Janiszewska A., Klima E., Rochmińska A., 2012, Kobiety i mężczyźni o warunkach życia w blokach, „Space–Society–Economy”, 11: 133–143.
Google Scholar

Jones D. (red.), 2015, Historia architektury, Arkady, Warszawa.
Google Scholar

Kaczmarek S., 1996, Struktura przestrzenna warunków zamieszkania w Łodzi, ŁTN, Łódź.
Google Scholar

Kaltenberg-Kwiatkowska E. (red.), 1982, Mieszkanie – analiza socjologiczna, PWE, Warszawa.
Google Scholar

Karwińska A., 2008, Gospodarka przestrzenna. Uwarunkowania społeczno-kulturowe, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Google Scholar

Kiełczewska-Zaleska M., 1969, Geografia osadnictwa. Zarys problematyki, PWN, Warszawa.
Google Scholar

Kissling W., 1944, House traditions in the Outer Hebrides. The black house and the beehive hut, „Man”: 134–140.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.2307/2791800

Klima E., 2012, Geografia domu – mieszkanie w blokach, „Folia Geographica Socio-Oeconomica”, 12: 19–36.
Google Scholar

Kozłowski S., Słysz K., Węglowski M., Wierzchowski M., Zastawiak B., Zgud K., 2005, Vademecum gospodarki przestrzennej, Instytut Rozwoju Miast, Kraków.
Google Scholar

Lis P., 2015, Cykle mieszkaniowe. Rola rynku i państwa, Wydawnictwo UE, Poznań.
Google Scholar

Low S., 2003, Behind the gates: life security and the pursuit of happiness in fortress America, Rutledge, London.
Google Scholar

Manzi T., Smith Bowers B., 2005, Gated communities as club goods: Segregation or social cohesion? „Housing Studies”, 20(2): 345–359.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.1080/0267303042000331817

Marcińczak S., 2004, Ocena warunków zamieszkania w opinii mieszkańców Osiedla im. Montwiłła-Mireckiego w Łodzi, „Konwersatorium Wiedzy o Mieście”, XVII: 199–208.
Google Scholar

Marcińczak S., 2009, Przemiany struktury społeczno-przestrzennej Łodzi w latach 1988–2005, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Meitzen A., 1882, Das deutsche haus in seinen volkstümlichen formen, Berlin.
Google Scholar

Michałowski L., 2007, Granice bezpieczeństwa, czyli krótka historia pewnego bloku, [w:] B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Wydawnictwo SWPS Academica, Warszawa: 99–109.
Google Scholar

Milewska-Osiecka 2010, Budownictwo mieszkaniowe aglomeracji łódzkiej (zróżnicowanie i struktura przestrzenna po roku 1994), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Miszewska B., 2006, Osiedla rezydencjonalne Wrocławia, „Biuletyn KPZK PAN”, 227: 114–131.
Google Scholar

Moszyński K., 1919–1939, Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków.
Google Scholar

Oikarinen E., 2007, Studies on housing price dynamics, Series A-9, Turku School of Economics, Tampere.
Google Scholar

Owczarek D.A., 2007, Życie społeczne zamkniętych osiedli warszawskich – czyli co się dzieje za bramą?, [w:] B. Jałowiecki, W. Łukowski (red.), Wydawnictwo, SWPS Academica, Warszawa: 127–133.
Google Scholar

Polko A., 2005, Miejski rynek mieszkaniowy i efekt sąsiedztwa, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice.
Google Scholar

Poterba J.M., 1991, House price dynamics: The role of tax policy and demography, „Brookings Papers on Economic Activity”, 1991(2): 143–203.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.2307/2534591

Prokopek M., 2019, Etnografia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Google Scholar

Rembowska K., 2002, Kultura w tradycji i we współczesnych nurtach badań geograficznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Google Scholar

Roe M., Taylor K. (red.), 2014, New cultural landscapes, Routledge, London–New York.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.4324/9781315867441

Somerville P., 1992, Homelessness and the meaning of home: Rooflessness or rootlessness, „International Journal of Urban Regional Research”, 16: 529–539.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2427.1992.tb00194.x

Szacki J., 2011, Tradycja, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Google Scholar

Szymańska D., 2013, Geografia osadnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Google Scholar

Tłoczek I., 1958, Chałupy polskie, Arkady, Warszawa.
Google Scholar

Tobiasz-Lis P., Osiedla grodzone w Łodzi. Przyczyny i konsekwencje zjawiska, „Space–Society–Economy”, 11: 99–114.
Google Scholar

Tokariew S.A. (red.), 1968, Tipy sielskogo żiliszcza w stranach zarubieżnoj Jewropy, Izdatielstwo Nauka, Moskwa.
Google Scholar

Turowski J., 1979, Środowisko mieszkaniowe w świadomości ludności miejskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław.
Google Scholar

Vakarelski C.,1965, Etnografia Bułgarii, PWN, Wrocław.
Google Scholar

Valentine G., 2001, Social geographies: Space and society, Routledge, London.
Google Scholar

Vidal de la Blache P., 1921, Principes de gėographie humaine, Paris.
Google Scholar

Webster C., 2001, Gated cities of tomorrow, „Town Planning”, 72(2): 149–170.
Google Scholar DOI: https://doi.org/10.3828/tpr.2001.72.2.149

Zaborski B., Wrzosek A., 1933, Antropogeografia, [w:] Wielka Geografia Powszechna, Warszawa.
Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

2022-03-30

Jak cytować

Dzieciuchowicz, J. (2022). Regionalne budownictwo mieszkaniowe na świecie: cechy dystynktywne i ich zmienność przestrzenna. Space – Society – Economy, (32), 183–207. https://doi.org/10.18778/1733-3180.32.08

Numer

Dział

Articles

Inne teksty tego samego autora