Space – Society – Economy to rocznik, w którym artykuły publikowane są w sposób ciągły(na bieżąco on-lines). Nasze czasopismo upowszechnia wyniki badań z różnych dziedzin nauki a także opracowania przygotowane przez przedstawicieli praktyki. W czasopismie zamieszczane są opracowania z zakresu gospodarki przestrzennej i planowania przestrzennego oraz geografii ekonomicznej i społecznej. Dotyczą one szerokiego spektrum badań relacji między przestrzenią, społeczeństwem i gospodarką o zasięgu regionalnym, krajowym oraz międzynarodowym. Czasopismo jest adresowane przede wszystkim do pracowników naukowych i studentów kierunku geograficznego i gospodarki przestrzennej, a dodatkowo także m.in. do: pracowników administracji państwowej, samorządowej, statystyki regionalnej i planowania przestrzennego.
Struktura przestrzenna nowego deweloperskiego budownictwa mieszkaniowego w Łodzi
Rozwój nowego deweloperskiego budownictwa mieszkaniowego stał się w ostatnich latach jednym z kluczowych procesów kształtujących przestrzeń Łodzi. Tym samym dołączyła ona do innych dużych miast w Polsce, w których obserwowana jest wysoka dynamika przyrostu liczby nowo powstałych mieszkań. Budownictwo mieszkaniowe wpływa na strukturę miejscowości, często kształtując nową przestrzeń miejską. W literaturze przedmiotu brakuje badań empirycznych, które ilustrowałyby prawidłowości w rozmieszczeniu i lokalizacji nowego deweloperskiego budownictwa mieszkaniowego. W artykule autorzy dokonują takiej analizy, dodatkowo identyfikując czynniki determinujące ten proces. Badania prowadzone są na podstawie danych z rejestru cen nieruchomości lokalowych z lat 2019–2023. Otrzymane wyniki potwierdzają, że nowe deweloperskie budownictwo odgrywa istotną rolę w przekształcaniu struktury przestrzennej miasta. Z jednej strony stanowi odpowiedź na bieżące potrzeby mieszkaniowe, z drugiej przyczynia się do fragmentaryzacji tkanki miejskiej, presji na infrastrukturę oraz narastania kontrastów społeczno-przestrzennych. Badania pokazują, że kluczowymi determinantami wyboru lokalizacji pozostają dostępność do transportu zbiorowego, infrastruktury społecznej i terenów zieleni, a także atrakcyjność rynkowa gruntów. Nowe inwestycje mieszkaniowe są rozmieszczone w układzie promienisto-strefowym, który odzwierciedla procesy selektywnej intensyfikacji przestrzeni centralnej oraz suburbanizacji peryferii. Badania wpisują się w szerszy dyskurs dotyczący przemian miast. Z perspektywy praktycznej, wyniki mogą stanowić cenne narzędzie dla polityki przestrzennej i mieszkaniowej, wskazując na konieczność integrowania rozwoju nowych inwestycji z planowaniem infrastruktury transportowej, usługowej i środowiskowej, a także z dążeniem do bardziej zrównoważonych modeli urbanizacji.
nowe deweloperskie budownictwo mieszkaniowe
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Znaczenie podatku rolnego w dochodach własnych gmin w Polsce w latach 1995–2023
Celem niniejszej pracy jest ocena znaczenia wpływów z tytułu podatku rolnego w dochodach własnych gmin w Polsce. Próba badawcza została podzielona na gminy miejskie, wiejskie i miejsko-wiejskie. Okres badawczy przyjęty do badań to lata 1995–2023. Podjęto próbę określenia roli tego podatku w dochodach własnych gmin o różnej charakterystyce geograficznej i społecznej. W przeglądzie literatury omówiono istotę oraz historię wprowadzenia tego podatku w Polsce. Zastosowaną metodą badawczą w artykule jest analiza literatury przedmiotu oraz analiza statystyczna wskaźników struktury i tempa zmian.
Zmiany cenowej dostępności mieszkań w miastach wojewódzkich w Polsce
W artykule omówiono kwestię dostępności mieszkań przeznaczonych na własność. Głównym celem artykułu jest ocena zmian wartości złożonego wskaźnika dostępności mieszkań. Badaniem objęto okres od 2010 do 2023 roku, co było podyktowane dostępnością danych źródłowych – w momencie tworzenia bazy kompletne dane za rok 2024 nie były jeszcze dostępne, zaś alternatywne źródła informacji znacząco różniły się sposobem przetwarzania danych i istotnie zaburzały wyniki badań. Zakres przestrzenny badania obejmował 18 miast – stolic regionów (miast wojewódzkich). Struktura artykułu jest następująca: w pierwszej części zwięźle przedstawiono sytuację mieszkaniową w Polsce, następnie dokonano przeglądu literatury dotyczącej metodyki badań nad dostępnością mieszkań, a w ostatniej części przedstawiono i omówiono wyniki przeprowadzonych badań. W opracowaniu wskazano również na wybrane czynniki i determinanty, które miały istotny wpływ na zmiany dostępności mieszkaniowej. Odniesiono się także do istotnych ograniczeń zastosowanego podejścia, w tym przede wszystkim charakteru danych wykorzystanych w obliczeniach. Zwrócono m.in. uwagę, że interwencjonizm państwa w zakresie polityki mieszkaniowej, w szczególności programy wspierające gospodarstwa domowe i mające na celu poprawę zdolności kredytowej, skutkują nadmierną stymulacją popytu na mieszkania, co w warunkach sztywnej podaży mieszkań skutkuje szybkim wzrostem ich cen. Biorąc pod uwagę niższe tempo zmian wynagrodzeń i rosnące koszty utrzymania gospodarstw domowych, przystępność cenowa mieszkań pogarsza się.
Społeczne i przestrzenne determinanty wyboru przez uczniów miejsc nauki na poziomie ponadpodstawowym w Polsce
Polskie regulacje nakładają na młodzież obowiązek kształcenia do ukończenia 18. roku życia, a prowadzenie szkolnictwa na poziomie ponadpodstawowym stanowi zadanie własne samorządu powiatowego. Jednocześnie, brak rejonizacji oraz zróżnicowanie oferty kształcenia na tym etapie edukacyjnym przekładają się na dojazdy uczniów spoza powiatów do położonych na ich terenie szkół. Dlatego też badanie uczniów uczęszczających do szkół średnich oraz podejmowanych przez nich decyzji odnośnie do miejsca i charakteru pobierania nauki stanowi interesujący przedmiot rozważań, zwłaszcza w kontekście ośrodków regionalnych pełniących funkcje ponadpowiatowe w zakresie edukacji na tym etapie. Artykuł podnosi kwestię wpływu czynników społecznych i przestrzennych na wybór miejsca edukacji na poziomie średnim oraz na plany po zakończeniu pobierania nauki na tym etapie. Zespół autorski zbadał również postrzeganie przez uczniów wpływu statusu administracyjnego miasta pobierania nauki na jakość oferty edukacyjnej. Analizy dokonano m.in. na podstawie badania ankietowego, które objęło grupę młodzieży z liceów ogólnokształcących, techników i szkół branżowych z dziesięciu polskich miast. Wśród branych pod uwagę miast znalazły się zarówno stolice województw, jak i miasta niewojewódzkie w randze ośrodków regionalnych. Uzyskane przez zespół autorski wyniki wskazują na to, że na wybory edukacyjne młodzieży wpływają przede wszystkim wykształcenie rodziców i typ placówki edukacyjnej, natomiast rozwinięcie funkcji edukacyjnej miasta nie przekładało się na częstsze dojazdy uczniów z dalszych odległości. Podobnie na plany po zakończeniu nauki szkolnej wpływ miały przede wszystkim typ szkoły oraz wykształcenie matki i ojca. Zauważono również zróżnicowane postrzeganie przez uczniów ośrodków pobierania nauki pod względem ich faworyzacji bądź marginalizacji. Artykuł dostarcza wieloaspektowej analizy pozwalającej lepiej zrozumieć przyczyny dokonywania przez młodzież konkretnych wyborów przestrzennych odnośnie do miejsca ich obecnej edukacji i przyszłych wyborów życiowych.
Społeczno-gospodarczy wymiar transformacji gospodarczej w województwie śląskim po 1989 roku
Celem artykułu jest ocena zmian gospodarczych i społecznych w województwie śląskim, jakie nastąpiły w wyniku transformacji w Polsce po 1989 r. Szczególną uwagę poświęcono sytuacji na regionalnym rynku pracy województwa śląskiego. Metody badawcze wykorzystane w opracowaniu obejmują krytyczną analizę literatury przedmiotu oraz analizę danych statystycznych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny, Urząd Statystyczny w Katowicach oraz Unię Europejską. Główne wnioski z przeprowadzonego badania wskazują, że transformacja w Polsce po 1989 r. i związane z nią zmiany społeczno-gospodarcze istotnie kształtują sytuację na rynku pracy w województwie śląskim. Kluczowe problemy, z którymi mierzył się badany region, dotyczą w szczególności bezrobocia strukturalnego, konieczności przekwalifikowania się (przynajmniej niektórych) pracowników oraz wyzwań o charakterze demograficznym. Przeprowadzona analiza empiryczna wskazuje, że obszar województwa śląskiego zdecydowanie odchodzi od górnictwa. Wzrasta również rola usług w tym regionie, choć pomimo tego wzrostu nadal obserwowany jest znaczący udział zatrudnienia w tradycyjnych sektorach przemysłu. W ciągu ostatnich lat w ramach sektora II (tj. przemysł) odnotowano spadek udziału pracujących w sekcji B (górnictwo i wydobywanie). Spadek udziału pracujących dotyczy również sekcji D, która obejmuje m.in. działalność w zakresie wytwarzania i zaopatrywania w energię elektryczną. Wzrósł natomiast udział pracujących w sektorze C (przetwórstwo przemysłowe) oraz w budownictwie (sektor F). Podsumowując, transformacja gospodarcza zapoczątkowała istotne zmiany strukturalne na rynku pracy w województwie śląskim, prowadząc do stopniowego odchodzenia od górnictwa i przekształceń w strukturze zatrudnienia, które – choć rozpoczęte w okresie transformacji – będą kontynuowane i w dalszym ciągu będą kształtować sytuację na regionalnym rynku pracy w kolejnych latach.
Tworzenie murali w miejskiej przestrzeni publicznej – rola aktorów i przebieg procesu
Celem artykułu jest przedstawienie procesu tworzenia murali oraz identyfikacja głównych aktorów tego procesu i określenie ich roli w jego przebiegu. Mimo że murale stały się w ostatnich latach nieodłącznym już elementem współczesnych miejskich przestrzeni publicznych, niewiele wiadomo o tym, jakie podmioty współpracują przy tworzeniu muralu oraz jak wygląda sam proces. Choć dostrzega się związki między działalnością artystyczną a przestrzenią, sztuka publiczna wciąż rzadko staje się przedmiotem badań geograficznych. W związku z tym przeprowadzono studia literaturowe oraz 18 indywidualnych wywiadów pogłębionych z aktorami procesu tworzenia murali. Badania wykazały, że proces ten jest złożonym i wieloetapowym działaniem, wymagającym współpracy wielu aktorów, ale również obarczonym licznymi niewiadomymi, wątpliwościami i koniecznością negocjacji. Artykuł analizuje proces powstawania murali, ze szczególnym uwzględnieniem podmiotów wpływających na finalny kształt dzieł. Zwraca także uwagę na etapy realizacji tej formy sztuki publicznej, opisując je z perspektywy zarówno twórców, jak i odbiorców. W ramach badań wyróżniono pięć faz procesu tworzenia murali oraz cztery grupy aktorów biorących w nim udział.
Nowe przestrzenie pracy w naukach z zakresu zarządzania – przegląd literatury dla geografii społeczno-ekonomicznej
Nowe przestrzenie pracy [ang. new working spaces (NWS)] stanowią innowacyjną formę organizowania działalności, odbiegającą od tradycyjnego rozumienia organizacji. Charakteryzują się otwartym członkostwem. Łączą rzemieślników, artystów i twórców działających jako freelancerzy lub prowadzących mikroprzedsiębiorstwa. Szczególną kategorią NWS są przestrzenie współpracy takie jak makerspace, hackerspace i fab lab, które – w przeciwieństwie do podobnych doń biur coworkingowych – koncentrują się na działalności produkcyjnej, konstrukcyjnej i rzemieślniczej. Często wykorzystują zaawansowane technologie. Przestrzenie te nie tylko zapewniają dostęp do infrastruktury technicznej, ale również tworzą środowisko wspierające rozwój poprzez wymianę wiedzy i networking. Badania nad NWS rozwijają się w ramach dwóch głównych dyscyplin: geografii społeczno-ekonomicznej oraz nauk o zarządzaniu. O ile geografia społecznoekonomiczna koncentruje się na wzorcach rozmieszczenia przestrzennego, wpływie na lokalną gospodarkę i dynamice rozwoju regionalnego, o tyle nauki o zarządzaniu wniosły istotny wkład w zrozumienie aspektów organizacyjnych nowych przestrzeni pracy, budowania weń społeczności i mechanizmów zachodzących tam procesów innowacyjnych. Wobec rosnącej liczby tego typu przestrzeni w Polsce i jednoczesnego niedoboru badań łączących perspektywę zarządzania z geograficzną, można założyć istnienie potrzeby pogłębienia transferu wiedzy między tymi dyscyplinami. Prezentowany artykuł to systematyczny przegląd literatury na temat makerspace’ów, hackerspace’ów i fab lab’ów w naukach społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem badań użytecznych dla badaczy zagadnień z zakresu geografii społeczno-ekonomicznej. Artykuł prezentuje dorobek naukowy z różnych dyscyplin. Obejmuje główne nurty badawcze dotyczące przestrzeni współpracy, kluczowe koncepcje i ustalenia empiryczne. Jednym z jego celów jest ułatwienie badaczom geografii społeczno-ekonomicznej dostępu do ustaleń dotyczących NWS z zakresu nauk o zarządzaniu i nauk pokrewnych. Do przygotowania przeglądu wykorzystano dwa narzędzia służące analizom bibliometrycznym – Bibliometrix oraz VOSviewer. Artykuł może służyć jako punkt wyjścia do dalszych badań nad NWS, łączących perspektywę organizacyjną z geograficzną.
Percepcja przestrzeni sąsiedzkich. Przykład osiedla Radogoszcz-Wschód w Łodzi
W poniższym artykule przedstawiono percepcję przestrzeni sąsiedzkich u mieszkańców osiedla Radogoszcz-Wschód w Łodzi. Na podstawie literatury omówiono definicje, cechy oraz funkcje tego rodzaju przestrzeni. Sporządzono ogólną charakterystykę obszaru opracowania, gdzie wskazano jego lokalizację oraz obecną strukturę użytkowania. Badania społeczne przeprowadzone wśród mieszkańców pozwoliły na zidentyfikowanie najbardziej uczęszczanych miejsc, odgrywających tym samym kluczową rolę w integracji społecznej. Na podstawie powyższych analiz można określić, jakie funkcje oraz elementy zagospodarowania przestrzeni sąsiedzkich pozytywnie wpływają na nawiązywanie kontaktów oraz budowanie relacji wśród lokalnej społeczności.
Wykorzystanie funduszy unijnych przez przedsiębiorstwa na rzecz odnawialnych źródeł energii – ujęcie regionalne
Celem badań jest identyfikacja znaczenia wsparcia środków wspólnotowych i jego intensywności dla inwestycji w odnawialne źródła energii realizowanych przez przedsiębiorstwa w Polsce. Dokonano również identyfikacji zróżnicowania przestrzennego rodzajów odnawialnych źródeł energii (OZE), jak i udziału przedsiębiorstw realizujących projekty w tym zakresie w ujęciu regionalnym. Zakres czasowy badań obejmował lata 2014–2024 oraz 2021–2025. Badanie oparte zostało na analizie danych pozyskanych z opisów projektów odnoszących się bezpośrednio do inwestycji w instalacje OZE. Źródłem danych była zarówno lista projektów finansowanych z Funduszy Europejskich w latach 2014–2020 oraz 2021–2024 (stan na 13 sierpnia 2024 r.), jak i dane statystyczne z Głównego Urzędu Statystycznego. Regionalne Programy Operacyjne (RPO) w latach 2014–2020 były ważnym narzędziem kształtowania kierunków polityki rozwoju regionalnego, w tym także pozyskiwania finansowania na rozwój inwestycji w odnawialne źródła energii, z którego mogły korzystać zarówno jednostki samorządu terytorialnego, mieszkańcy, jak i przedsiębiorstwa. Obecnie w latach 2021–2027 miejsce RPO zajęły Programy Fundusze Europejskie (PFE) dla danego województwa, które pełnią identyczną funkcję w strukturze instrumentów finansowych jak ich poprzednicy. Przeprowadzone badanie wskazało, że przedsiębiorstwa w ramach Programów Regionalnych od 2014 r. najczęściej uzyskują wsparcie finansowe na instalacje fotowoltaiczne (PV). Ponadto intensywność pozyskiwania środków przez przedsiębiorstwa w odniesieniu do ich liczby w województwie jest zróżnicowana w ujęciu regionalnym i wskazuje na największą aktywność w województwach Polski Wschodniej.
Inwestycje budowlane a ochrona środowiska naturalnego w gminie Kazimierz Dolny – wyzwania i perspektywy
Proces inwestycyjny na obszarach podlegających regulacjom ochrony przyrody wymaga precyzyjnego stosowania się do szeregu zasad wskazanych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. W kontekście atrakcyjności turystyczno-inwestycyjnej miejsc takich jak gmina Kazimierz Dolny władze samorządowe stają przed wyzwaniem utrzymania równowagi pomiędzy koniecznością ochrony środowiska przyrodniczego oraz statusu zabytku samego Kazimierza Dolnego a inwestycjami budowlanymi, mającymi znaczenie dla rozwoju gminy. W artykule analizowane są kluczowe problemy dotyczące zagospodarowania przestrzennego na obszarze gminy o tak szczególnym charakterze: opracowywanie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, rozstrzygnięcia organów nadzorczych w kontekście działań inwestycyjnych naruszających postanowienia planu oraz konieczność uzyskania wymaganych uzgodnień przez inwestorów. W przypadku Kazimierza Dolnego kluczową rolę odgrywa konserwator zabytków, który czuwa nad przestrzeganiem odpowiedniej linii zabudowy, stosowaniem rozwiązań architektonicznych nawiązujących do tradycyjnej zabudowy miasteczka oraz nad samym jej charakterem w związku z aspektami przestrzenno-widokowymi, tj. możliwymi zakłóceniami panoramy widokowej. Celem artykułu jest analiza nierzadko kontrowersyjnych decyzji organów samorządowych w kontekście obowiązujących regulacji ochrony środowiska i miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego oraz wskazanie możliwych reform, co widoczne jest w szczególności w zakresie współdziałania samorządu i organów opiniujących. Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego na obszarach o szczególnych walorach przyrodniczo-turystycznych stają się często przedmiotem lokalnych sporów politycznych, a priorytetowa kwestia ochrony przyrody schodzi na dalszy plan w procesie inwestycyjnym. Jednocześnie zmiany w ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym to szereg nowych wyzwań, zarówno dla samorządów, jak i dla całej branży budowlanej, zwłaszcza w kontekście czasu trwania samej inwestycji. W artykule wskazuje się na konieczność dalszych reform w zakresie ochrony miejsc o szczególnym statusie, takich jak gmina Kazimierz Dolny, znajdująca się na terenie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego.
miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego
Ocena funkcjonowania wybranych elementów systemu transportowego gminy Dobra (Szczecińska)
Przedmiotem pracy jest ocena systemu transportowego gminy Dobra (Szczecińska), zlokalizowanej w północno-zachodniej części województwa zachodniopomorskiego, w bezpośrednim sąsiedztwie Szczecina i Niemiec, ze szczególnym uwzględnieniem jej suburbialnego i przygranicznego położenia. W tym celu, wykorzystując techniki wizualizacji kartograficznej, dane z rozkładów jazdy oraz cyfrowe metody planowania podróży, dokonano szczegółowej charakterystyki infrastruktury drogowej oraz funkcjonowania transportu publicznego na terenie gminy. Badania przeprowadzono na poziomie obrębów ewidencyjnych. Sporządzono analizy m.in. gęstości sieci drogowej i dostępności ośrodków centralnych, uwzględniając lokalny kontekst geograficzny. Końcowa część pracy przedstawia najważniejsze wnioski oraz rekomendacje, które mogłyby usprawnić działanie systemu transportowego w granicach badanej jednostki podziału administracyjnego, przy wzięciu pod uwagę przede wszystkim funkcjonalnych związków gminy ze Szczecinem oraz planowanych inwestycji infrastrukturalnych.
Rola instytucji publicznych w integracji imigrantów z Ukrainy: przypadek województw łódzkiego i śląskiego
Polska od kilku lat jest obszarem wzmożonej imigracji, początkowo zarobkowej, a po agresji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. także przymusowej. Nasilona imigracja obserwowana jest też w województwach łódzkim i śląskim, które jednocześnie od lat borykają się z problemem wyludniania. Jednym ze sposobów radzenia sobie z depopulacją jest próba zatrzymania przybyłych do tych regionów imigrantów. Celem artykułu jest analiza roli instytucji publicznych w procesie integracji ekonomicznej (włączania w rynek pracy) i społecznej imigrantów z Ukrainy, a zatem również zatrzymania ich na stałe. W tym celu badaniu poddano działania władz samorządowych w województwach łódzkim i śląskim na rzecz integracji cudzoziemców zarówno przed intensyfikacją działań wojennych Rosji przeciwko Ukrainie, jak i po niej. Źródło danych empirycznych stanowią wywiady pogłębione i grupowe z imigrantami i ekspertami reprezentującymi instytucje publiczne, organizacje pozarządowe czy środowiska akademickie. Wyniki badań zestawiono z analizą danych statystycznych i dokumentów udostępnionych przez instytucje publiczne. Analiza wykazała istotne różnice w zakresie podejmowanych działań w zależności od województwa, dostępnych zasobów oraz poziomu koordynacji między instytucjami publicznymi.
Znaczenie obszarów zielonych oraz koncepcja „miasta ogrodów” na Żoliborzu w promocji nowych inwestycji mieszkaniowych i ich pozycja na rynku nieruchomości
W artykule ukazano znaczenie i rolę parków miejskich i terenów zielonych na Żoliborzu oraz ukazano ich rolę rekreacyjno-wypoczynkową dla mieszkańców dzielnicy. W artykule przedstawiono aktualną pozycję warszawskiej dzielnicy Żoliborz na lokalnym rynku nieruchomości mieszkaniowych. Pokazano, iż pozycja ta zależy od wielu różnych czynników. Uwarunkowania kulturowe wskazano w pierwszej części artykułu, dalej wskazano uwarunkowania związane z prestiżem dzielnicy jako zielonej dzielnicy zamieszkiwanej głównie przez intelektualistów. W artykule dokonano analizy materiałów reklamowych największych deweloperów działających na rynku warszawskim, a także analizowano raporty agencji nieruchomości. W artykule wykorzystano szereg metod naukowych: obserwacyjną, analizę literatury, analizę aktualnych materiałów reklamowych, marketingowych i promocyjnych deweloperów na warszawskim rynku nieruchomości, a także wywiady pogłębione.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Przekształcenia fizjonomiczne i atrakcyjność krajobrazu kulturowego obszaru byłego getta łódzkiego
Fizjonomia miasta to jego wygląd, to, co może zaobserwować większość eksploratorów obszarów zurbanizowanych. Z kolei przekształcenia dotyczą zmian, które wydarzyły się na przestrzeni lat. W przypadku łódzkich Bałut istotne zmiany zaszły dopiero z początkiem XIX w., kiedy to wraz z rozwojem Łodzi przemysłowej dokonało się gwałtowne rozszerzenie strefy miejskiej. Wtedy też do miasta zaczęli przybywać osadnicy wyznania mojżeszowego, którzy na następne dekady zdefiniowali charakter kulturowy Starego Miasta. W artykule za cel przyjęto zidentyfikowanie zmian fizjonomicznych obszaru byłego getta na podstawie opisów zawartych w literaturze przedmiotu oraz analizy planów archiwalnych. Autor postanowił również ocenić stopień zachowania krajobrazu kulturowego, przeprowadzając inwentaryzację urbanistyczną i bonitację punktową. Dodatkowo były w niej punktowane miejsca związane z ludnością żydowską oraz jej martyrologią. Założenie to miało na celu ustalenie obszaru, w którym krajobraz kulturowy jest najlepiej zachowany, a przy tym najbardziej atrakcyjny wizualnie, aby w końcowym etapie badań zasugerować możliwe do podjęcia działania.
Dwadzieścia lat współpracy transgranicznej Polska–Ukraina: refleksje i reakcje w obliczu rosyjskiej agresji wojskowej
Niniejszy artykuł analizuje dwudziestoletnią współpracę transgraniczną pomiędzy Polską a Ukrainą, skupiając się na jej dynamice w obliczu rosyjskiej agresji na Ukrainę. Przedstawia, jak współpraca ta odzwierciedla i odpowiada na wyzwania wynikające z konfliktu zbrojnego, oraz podkreśla rolę projektów transgranicznych w utrzymaniu regionalnego rozwoju i stabilności pomimo geopolitycznych napięć. Praca ta dostarcza przeglądu adaptacyjnych strategii CBC, które pozwoliły na kontynuację współpracy w nowym kontekście, a także zwraca uwagę na potrzebę dalszych badań nad długoterminowym wpływem konfliktu na struktury i efektywność współpracy transgranicznej.
Wyrównywanie szans: zrównoważona infrastruktura i włączające środowiska dla starzejącego się społeczeństwa Polski w ramach Programu Feniks
Celem artykułu jest ocena potencjalnego wpływu Programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021–2027 (Program Feniks) na przestrzenne uwarunkowania sytuacji osób starszych w Polsce, w szczególności w świetle adaptacji do zmian klimatu. Analiza skupia się na priorytetach programu, które mogą skutecznie przeciwdziałać instytucjonalnej dyskryminacji osób starszych oraz minimalizować ryzyko wynikające z negatywnych skutków zmian klimatu dla tej grupy demograficznej. W badaniu zastosowano podejście mieszane, łączące ilościową analizę danych demograficznych, pochodzących m.in. z Eurostatu i GUS (okres: 2002–2022), z jakościową oceną dokumentów strategicznych. Badanie koncentruje się na ocenie regionalnych różnic w procesie starzenia się oraz na skuteczności priorytetów programu Feniks w radzeniu sobie z tymi różnicami. W analizie demograficznej porównano sytuację między wszystkimi krajami UE oraz przeanalizowano różnice regionalne między województwami w Polsce. Ze względu na ogólnokrajowy charakter programu, jego potencjalny wpływ oceniono w skali całego kraju. Skoncentrowanie programu na modernizacji energetycznej, gospodarce wodnej oraz zielonej infrastrukturze ma potencjał, by znacząco poprawić warunki życia osób starszych oraz przeciwdziałać negatywnym skutkom zmian klimatycznych. Kluczowe są inwestycje w energooszczędne budynki, miejskie projekty adaptacyjne oraz inicjatywy związane z gospodarką o obiegu zamkniętym. Program nadaje priorytet słabiej rozwiniętym regionom oraz obszarom miejskim, które są najbardziej dotknięte wyzwaniami związanymi ze starzeniem się społeczeństwa i zmianami klimatu. Program Feniks jest dobrze przygotowany do poprawy jakości życia starzejącego się społeczeństwa w Polsce, koncentrując się na kluczowych wyzwaniach infrastrukturalnych i środowiskowych. W szczególności istotne są działania skierowane na obszary zurbanizowane, co ma duże znaczenie, biorąc pod uwagę rosnącą liczbę osób starszych w miastach. Sukces tych inicjatyw zależy jednak od skutecznego wdrożenia oraz stałego monitorowania, by zapewnić ich inkluzywność i zrównoważony rozwój. Przyszłe badania powinny skupić się na długoterminowych efektach projektów oraz rozważyć dodatkowe środki wspierające osoby starsze w adaptacji do zmian klimatu.
Rekultywacja wodna na zdewastowanych obszarach pogórniczych Wschodniej Wielkopolski jako element ich zagospodarowania
Wschodnia Wielkopolska to obszar poddany silnej antropopresji, m.in. przez rozwiniętą sieć melioracyjną, regulacje koryt rzecznych czy odwodnienia górnicze. Plan transformacji Wielkopolski Wschodniej zakłada, że do 2030 r. zaprzestanie się eksploatacji węgla brunatnego. W celu przeciwdziałania dalszej degradacji ilościowej zasobów wód podziemnych i powierzchniowych rozpoczęto na dużą skalę realizację wodnego kierunku rekultywacji i zagospodarowania. Program działań naprawczych obejmuje również: przekierowanie wód z odwodnienia funkcjonujących odkrywek w stronę zalewanych wyrobisk pokopalnianych, budowę rurociągów i kanałów przerzutowych wraz z systemem przepompowni, służących do poprawy stosunków wodnych w strefie oddziaływania zamykanych odkrywek oraz szybszego ich zalewania, odbudowę zastawek i progów na wypływach z jezior, mających na celu stabilizację ich poziomów wody. Godząc wymogi przyrodnicze z rekreacyjnymi, tworzy się wielofunkcyjne zbiorniki wodne, wzmagające bądź wręcz inicjujące ruch turystyczny, prowadzące do ożywienia gospodarczego terenu. Wraz z budową zbiorników wodnych wzrasta lokalny poziom retencji, zwiększa się uwilgocenie gleb, korzystnej zmianie ulega mikroklimat przylegających obszarów. Taki kierunek prac staje się obecnie najbardziej pożądany przez jednostki samorządu terytorialnego, spełniając rosnące wymagania społeczne, po dominujących w poprzednich latach kierunkach rekultywacji leśnym i rolnym, odtwarzających warunki poprzedzające eksploatację górniczą.
tereny zdewastowane wschodniej Wielkopolski
Małe miasta ziemi łęczyckiej w średniowieczu i wczesnej epoce nowożytnej - wybrane problemy badawcze
W tekście zaprezentowano problemy badawcze odnośnie do małych miast ziemi łęczyckiej w średniowieczu i wczesnej epoce nowożytnej. Na podstawie wybranych przykładów ukazano i omówiono takie trudności jak: brak ksiąg miejskich, niejednoznaczność łacińskich terminów, zaburzenia w chronologii źródeł, identyfikacja osób, odróżnienie wsi od miast o takich samych nazwach. Dokonano również charakterystyki źródeł pisanych, w których znajdują się informacje na temat małych miast. W obliczu wskazanych problemów to właśnie księgi grodzkie i ziemskie oraz rejestry podatkowe pozostają podstawowymi źródłami do badania dziejów tych terenów.
Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Model struktury funkcjonalno-przestrzennej w strategii rozwoju jednostki samorządu terytorialnego lub obszaru funkcjonalnego
W niniejszym artykule podjęte zostały zagadnienia odnoszące się do procedur opracowywania strategii rozwoju wspólnot samorządowych, w kontekście formułowanych współcześnie postulatów bardziej zintegrowanego podejścia do procesów planowania rozwoju i uwzględniania wymiaru przestrzennego w strategiach jednostek samorządów terytorialnych (JST). Dokonano zwięzłego omówienia przesłanek teoretycznych i formalnych planowania zintegrowanego w JST, zwracając w pierwszej kolejności uwagę na zasadnicze różnice w funkcjonowaniu organizacji prywatnych i publicznych, powodujące konieczność przystosowania instrumentów strategicznego planowania rozwoju do specyfiki celów działania organizacji sektora publicznego. Wskazano również na to, że JST są organizacjami publicznymi o bardzo szczególnym charakterze („makro”), wynikającym z tego, że terytorialna wspólnota samorządowa jest niejako „organizacją – organizacji”, tj. zbiorem różnych podmiotów powiązanych ze sobą relacjami społecznymi i zależnościami ekonomicznymi, użytkujących wspólnie określoną przestrzeń geograficzną i jej naturalne oraz antropogeniczne zasoby. Ta właśnie cecha implikuje konieczność uwzględniania w strategicznym planowaniu JST wymiaru przestrzennego procesów rozwoju, a co za tym idzie – także odpowiedniego ujęcia tych zagadnień w dokumencie strategicznym. Podejście takie – integrujące społeczno-gospodarczy wymiar procesów rozwoju z koniecznością działań na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego i uwzględniania przestrzennego wymiaru działań rozwojowych i ochronnych – jest również zgodne i wprost wynika ze współcześnie przyjmowanego paradygmatu rozwoju sustensywnego (ang. sustainability). W odniesieniu do przesłanek formalnych i praktyki strategicznego planowania rozwoju JST wskazano na jego ewolucję, polegającą na przejściu od planowania dyrektywnego (przed 1989 r.) do planowania indykatywnego, wykorzystywaniu strategii JST głównie jako narzędzia służącego do pozyskiwania zewnętrznych środków pomocowych (po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r.), uchwaleniu podstaw prawnych dla strategicznego planowania rozwoju (2006), opracowaniu założeń reformy systemu planowania rozwoju w kierunku bardziej zintegrowanego podejścia (2009), aż po wprowadzenie (2020) zmian w przepisach prawnych regulujących sposoby opracowywania strategii rozwoju JST, zobowiązujących samorządy terytorialne do uwzględniania w niej wymiaru przestrzennego. Zwrócono uwagę, że mimo zmian legislacyjnych z 2020 r. w Polsce dalej funkcjonuje dychotomiczny system planowania, w którym opracowuje się strategię rozwoju (aczkolwiek w ujęciu przestrzennym) oraz (na podstawie odrębnych przepisów) kierunkowe plany struktury zagospodarowania przestrzennego danej JST. Ponieważ od 2020 r. obligatoryjne stało się: 1) uwzględnianie w strategiach rozwoju JST tzw. modelu struktury funkcjonalno-przestrzennej (SFP), 2) sformułowanie ustaleń i rekomendacji w zakresie kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej w gminie, a także 3) wyznaczenie obszarów strategicznej interwencji, przy czym przepisy prawne nie dają w tych kwestiach szczegółowych wytycznych – zasadne jest podjęcie dyskusji nad metodologią opracowywania modelu SFP i jego ujęcia w strategii rozwoju JST, jako jej integralnego elementu. Mając to na uwadze, w artykule dokonano konceptualizacji modelu SFP jako takiego zagospodarowania przestrzeni, które odpowiada interesom publicznym i ma się przyczyniać do wzrostu kapitału terytorialnego. Zasadniczą częścią artykułu jest – poza wyjaśnieniem samej istoty modelu SFP – sformułowanie autorskich rekomendacji odnośnie do tego, jakie procedury powinny być zastosowane podczas opracowania strategii rozwoju, aby opracować model SFP gminy, miasta czy regionu na podstawie wyznaczonych w procesie planistycznym celów rozwoju JST, a także przyjętych zadań oraz projektów strategicznych. W końcowej części artykułu odniesiono się do kwestii formułowania (na podstawie modelu SFP) ustaleń i rekomendacji w zakresie kształtowania i prowadzenia polityki przestrzennej w JST, wskazując na konieczność przeprowadzenia reformy systemu planowania przestrzennego, polegającej na wprowadzeniu wyspecjalizowanych instrumentów kształtowania przestrzeni.
Realizacja samorządowych programów polityki zdrowotnej (PPZ) przez gminy miejskie, wiejsko-miejskie oraz wiejskie realizacja programów polityki zdrowotnej przez samorządy
Samorządy terytorialne posiadają niedoceniony potencjał w kreowaniu zdrowotności mieszkańców. Jednym z przejawów polityki zdrowotnej na tym poziomie są samorządowe programy oraz strategie zdrowotne. Te ostatnie mają istotne znaczenie w ocenie i monitorowaniu potrzeb zdrowotnych mieszkańców, począwszy od analizy demograficznej ludności danego regionu, poprzez ocenę zasobów kadrowych, instytucjonalnych i finansowych jednostek samorządu terytorialnego (JST), aż do identyfikowania wyrażonych przez populację potrzeb. Kluczowe znaczenie ma użyteczność strategii w planowaniu i realizacji programu polityki zdrowotnej (PPZ). Programy stanowią więc bezpośrednią odpowiedź na potrzeby lokalnej społeczności w zakresie zdrowia i wyraźnie mogą je zaspokajać. Projekt ma na celu opisanie potencjału gmin w realizacji oraz ewaluacji samorządowych programów zdrowotnych w następującym zakresie: tematyka PPZ, źródła finansowania PPZ, realizatorzy PPZ. Punktem odniesienia będzie wielkość zaangażowanej gminy w podziale na: gminy miejskie, wiejskie i miejsko-wiejskie. Badanie zostało przeprowadzone na próbie 401 JST z terenu całego kraju, metodą pocztową oraz ankiety internetowej CAWI (Computer Assisted Web Interviews). Podjęte działania pozwoliły na uzyskanie zwrotu ankiet na poziomie 50,6%. Populacja została podzielona na warstwy, czyli grupy jednostek mających pewne wspólne cechy. Próbkowanie warstwowe oparto na podziale kraju na województwa. W każdym z podregionów wylosowano 50 JST, do których skierowano kwestionariusz ankiety. Jak wynika z badań własnych, małe gminy są motywowane do realizacji PPZ przez dofinansowanie zewnętrzne lub nie znają potencjału PPZ, gminy o średniej wielkości (ok. 20 tys. mieszkańców) skupiają się przede wszystkim na działaniach prospołecznych i prozdrowotnych, a gminy największe (miejskie) podchodzą do realizacji PPZ zadaniowo. Potencjał gmin wydaje się zatem bardzo zróżnicowany i spolaryzowany, przy czym efektywność gmin w tym zakresie koreluje z ich wielkością. Odmienne są również trudności, na jakie natrafiają chętni do realizowania programu polityki zdrowotnej na swoim terenie. Jednocześnie należy odnotować, że aktywność JST na polu dostępności do świadczeń ochrony zdrowia jest coraz większa.
Rola jednostek samorządu terytorialnego w budowaniu potencjału obszarów metropolitalnych w zakresie promocji zdrowia
Metropolia lub obszar metropolitalny jako forma rozwoju społeczno- -gospodarczego stanowi miejsce kumulacji potencjałów ludzkich, finansowych i organizacyjnych, które mogą przyczyniać się do poprawy wskaźników zdrowotnych populacji. Tym samym można założyć, że właściwie realizowana polityka zdrowotna powinna uwzględniać specyfikę tych obszarów, aby wykorzystać ich możliwości prorozwojowe oraz zapobiegać zdarzeniom niepożądanym. Opracowanie dotyczy kwestii związanych z zarządzaniem publicznym w metropoliach i obszarach metropolitalnych w zakresie promocji zdrowia. Celem badania było określenie miejsca pojedynczych jednostek samorządu terytorialnego (JST) w kompetencjach obszarów metropolitalnych, ze szczególnym uwzględnieniem zadań promocji zdrowia, poprzez analizę opinii urzędników na temat potencjału metropolii w kontekście zadań ochrony zdrowia oraz zadań z zakresu zdrowia publicznego. W opracowaniu system ochrony zdrowia, zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia, oznacza zbiór aktywności, których celem jest promowanie, odtwarzanie i utrzymywanie zdrowia, natomiast zdrowie publiczne rozumiane jest jako nauka i sztuka zapobiegania chorobom, wydłużania życia oraz promowania zdrowia poprzez zorganizowane wysiłki społeczeństwa. Wnioski wyciągnięto na podstawie badania pilotażowego zrealizowanego w Górnośląsko- Zagłębiowskiej Metropolii oraz Obszarze Metropolitalnym Gdańsk – Gdynia – Sopot. Ponieważ działania podejmowane przez jednostki samorządu terytorialnego mogą się różnić w zależności od przyjętej formy organizacyjno-prawnej, artykuł zawiera analizę sytuacji formalnej poszczególnych jednostek oraz funkcjonalnej w zakresie organizacji systemu ochrony zdrowia. Jak ustalono, w działaniach metropolitalnych w licznych obszarach życia społecznego tkwi duży potencjał organizacyjny, który w przypadku ochrony zdrowia i zdrowia publicznego nie jest odpowiednio wykorzystywany. Niekorzystny jest niski poziom wiedzy pracowników samorządowych w tym zakresie, a także skromna liczba wspólnych inicjatyw podejmowanych w ramach metropolii w celu realizacji zadań w obu analizowanych obszarach. Mimo ujawnionych deficytów, zarówno w obszarach metropolitalnych, jak i w samych jednostkach samorządu terytorialnego, dostrzec należy spory potencjał w zakresie oddziaływań na zdrowie populacji. Jako rekomendacje wskazano podjęcie działań sprzyjających większemu wykorzystaniu dostępnych możliwości w poszczególnych politykach państwa, ze szczególnym uwzględnieniem regionalnej polityki zdrowotnej, co powinno przełożyć się na poprawę wskaźników zdrowotnych.
Zróżnicowanie poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego gmin w układach obwarzankowych w województwie wielkopolskim – analiza porównawcza
Głównym celem artykułu jest określenie zróżnicowania poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego gmin w układach obwarzankowych. Zakres przestrzenny pracy dotyczy województwa wielkopolskiego, zakres czasowy obejmuje natomiast lata 2011 i 2021. Postępowanie badawcze służące realizacji głównego celu pracy składa się z trzech etapów. W pierwszym etapie dokonano charakterystyki społeczno-gospodarczej gmin obwarzankowych w województwie wielkopolskim. W drugim etapie pracy wskazano różnice i podobieństwa w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego między tymi gminami a miastami będącymi siedzibami tych gmin w zakresie przyjętych do badania kategorii: (1) ludność, (2) gospodarka, (3) infrastruktura społeczna, (4) infrastruktura techniczna i mieszkalnictwo oraz (5) kapitał ludzki i społeczny. W tym celu posłużono się wskaźnikiem syntetycznym Perkala (Ws), który obliczono oddzielnie dla zbioru gmin wiejskich i miejskich w badanym województwie, co umożliwiło przedstawienie pozycji analizowanych jednostek na tle gmin danego rodzaju. W ostatnim, trzecim etapie sformułowano wnioski końcowe na podstawie przedstawionej w pracy analizy porównawczej i podjęto dyskusję na temat rozpatrywanego zagadnienia. Przeprowadzone badania wskazują, że podstawowe różnice między gminami obwarzankowymi a miastami obejmują: (a) większą rozpiętość wewnętrzną wskaźnika syntetycznego Perkala (Ws) w zakresie przyjętych kategorii rozwojowych w gminach obwarzankowych niż w miastach; (b) większy wzrost ogólnej wartości wskaźnika syntetycznego Perkala (Ws) w gminach obwarzankowych niż w miastach; (c) większe zmiany pozycji na skali poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego w gminach obwarzankowych niż w miastach; (d) przeciętne skorelowanie ogólnego rozwoju społeczno-gospodarczego z kategorią kapitał ludzki w gminach obwarzankowych, a słabe w przypadku miast; (e) słabą współzależność między ogólnym rozwojem społeczno-gospodarczym a kategorią gospodarka w gminach obwarzankowych, a przeciętną w przypadku miast, a także (f) relatywnie wyższy poziom rozwoju gmin obwarzankowych niż miast w kategorii ludność, a niższy w pozostałych kategoriach. Z kolei podstawowe podobieństwa między gminami obwarzankowymi a miastami obejmują: (a) zbliżoną rozpiętość ogólnej wartości wskaźnika syntetycznego Perkala (Ws); (b) tendencję do wzrostu ogólnej wartości wskaźnika syntetycznego Perkala (Ws); (c) tendencję do zmiany pozycji na skali poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego; (d) przeciętne skorelowanie ogólnego rozwoju społeczno-gospodarczego z kategoriami infrastruktura techniczna i mieszkalnictwo oraz ludność, a także (e) słabą współzależność między ogólnym rozwojem społeczno-gospodarczym a kategorią infrastruktura społeczna.
Udział społeczeństwa w procedurze planowania przestrzennego – analiza metod i technik konsultacji społecznych na przykładzie polskich małych i średnich miast w ramach projektu POWER
Udział społeczeństwa w procesie opracowywania aktów planowania przestrzennego w Polsce ma charakter informacyjny, a nie dialogiczny, co przyczynia się m.in. do jego konfliktogenności. W latach 2016–2021 zrealizowano ogólnokrajowy projekt POWER dofinansowany ze środków Unii Europejskiej, którego celem było m.in. przetestowanie angażujących metod i technik konsultacji społecznych, zwiększenie poziomu współdecydowania i poprawa metod rozwiązywania konfliktów w planowaniu przestrzennym na poziomie gminnym. Artykuł zawiera ocenę metod i technik konsultacyjnych zastosowanych w 83 małych i średnich miastach, które uczestniczyły w projekcie POWER, opis najczęściej wykorzystywanych metod i technik, sposobów ich łączenia oraz trzy studia przypadków analizowanych pod kątem możliwości wyeliminowania potencjalnych konfliktów. Badanie przeprowadzono z wykorzystaniem metod ilościowych i jakościowych: desk research, obserwacja, obserwacja uczestnicząca, ankieta.
Atrakcyjność zabytkowej zabudowy w powiecie łowickim według stanu jej zachowania
Celami artykułu było przedstawienie aktualnego stanu zachowania oraz atrakcyjności ze względu na stan zachowania zabytkowych dworów i domów drewnianych w powiecie łowickim. Autorki chciały zwrócić uwagę na poważny problem związany z zachowaniem dziedzictwa kulturowego. Na tym obszarze występuje aktualnie aż 146 chałup i 14 dworów wpisanych do rejestru zabytków. Mimo to zdarzają się sytuacje, w których budynki te nie są zachowane w odpowiednim stanie lub już od dawna nie istnieją. O takim rozwoju spraw zadecydowała ludzka bierność (dawniej nie przywiązywano wystarczającej wagi do ochrony zabytków) i brak funduszy na prowadzenie remontów. Obecnie należy więc zdać sobie sprawę z istnienia nie tylko znanych, wyremontowanych i atrakcyjnych zabytków, lecz także tych potrzebujących ratunku (ich losy leżą po części w naszych rękach). Warto wspomnieć, że prywatnym właścicielom trudniej jest otrzymać dotację i fundusze na remonty. Dwory i chałupy to istotne elementy ukazujące historię powiatu łowickiego, które należy pielęgnować, aby zachować je dla przyszłych pokoleń. Dlatego też w artykule zdecydowano się na ukazanie tych obiektów, które mają szansę pozostać w przestrzeni jeszcze przez długi czas (stan dobry i średni), oraz budynków, które w niedalekiej przyszłości – jeśli nikt nie podejmie żadnych działań – staną się ruinami lub całkowicie się zawalą (stan zły i ruiny). Atrakcyjność ze względu na stan zachowania badano za pomocą metody porównań bezpośrednich, zaś stan zachowania przeanalizowano na podstawie własnych kart inwentaryzacyjnych wykonanych w terenie i porównano je z tymi uzyskanymi w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków. Pozyskane wyniki pozwoliły stwierdzić faktyczny stan zachowania dworów i domów drewnianych w powiecie łowickim, a także uaktualnić informacje dla tego obszaru znajdujące się w rejestrze zabytków. Zły stan zachowania dotyczy największej liczby dworów, bo aż siedmiu, zaś jedynie trzy obiekty zakwalifikowano jako zachowane w dobrym stanie. Dzięki wykonaniu macierzy porównań bezpośrednich dla dworów i parków udało się stworzyć ranking najatrakcyjniejszych pod względem stanu zachowania dworów i terenów zieleni w powiecie łowickim. Obiekty zachowane w lepszym stanie znajdowały się wyżej w rankingu. Najatrakcyjniejszymi budynkami były dwory w Borowie, Stanisławowie oraz Osieku, zaś najlepiej ocenione parki to te w Boczkach, Chąśnie, Borowie i Sobocie. Warto zaznaczyć, że w przypadku dworów zazwyczaj znacznie atrakcyjniejszy był sam budynek niż otaczający go park (zależność ta nie była jednak zauważalna w założeniu dworskim znajdującym się w miejscowości Boczki). Warto wspomnieć, że na 76 działkach stare domy drewniane zostały już zburzone, lecz na 70 działkach nadal można odszukać zabytkowe chałupy. Dodatkowo wśród domów drewnianych przeważały obiekty zachowane w złym stanie (32), które nie były przez nikogo użytkowane. W stanie dobrym była zdecydowana mniejszość, jedynie 13 budynków, co więcej, część z nich zmieniła już swoją poprzednią formę, np. została otynkowana.
Regionalne budownictwo mieszkaniowe w Europie: zmienność i typologia przestrzenna
Przedmiotem tego opracowania jest regionalne budownictwo mieszkaniowe w Europie, a podstawowym celem jest analiza jego zmienności i typologii przestrzennej. Budownictwo regionalne można utożsamiać z budownictwem wernakularnym. Zgodnie z pojęciem przyjętym w architekturze domy wernakularne są zakorzenione w historii, stanowiąc obiekty wznoszone głównie przy zastosowaniu tradycyjnych materiałów i stylów, przez miejscowych budowniczych. Zwykle są to nieduże konstrukcje, bazujące na lokalnych surowcach budowlanych. Budowano je we wszystkich okresach historii architektury. Poszczególne typy budownictwa regionalnego cechują się specyficzną zmiennością przestrzenną w Europie. Dotyczy to w szczególności domów drewnianych, a także domów z cegły i domów kamiennych. Tradycyjne domy drewniane są reprezentowane przez domy zrębowe i szkieletowo-słupowe. Domy zrębowe, budowane z poziomo ułożonych belek drzew iglastych, dominują przede wszystkim w północno-wschodniej Europie i wielu regionach górskich (Alpy, Pireneje, Karpaty, Ural). Domy szkieletowo-słupowe z drewnianym szkieletem i ścianami wypełnionymi gliną (szachulec) lub cegłą (mur pruski) są rozpowszechnione głównie w Europie Zachodniej oraz w Skandynawii. Domy z cegieł wyróżniają Europę Zachodnią i Środkową, podczas gdy domy kamienne – Europę Zachodnią i Południową. Dobrze udokumentowana typologia tradycyjnej zabudowy wiejskiej, bazująca na ewolucji rozplanowania poziomego i pionowego domów, została zaprezentowana w pracy pod redakcją Siergieja A. Tokariewa. Wyróżniono w niej osiem typów domów: 1. środkowo-wschodnio-europejski, 2. południowoeuropejski, 3. zachodnioeuropejski, 4. anglosaksoński, 5. alpejski, 6. baskijski i jurajski, 7. północnoskandynawski, 8. południowoskandynawski. Zmienności budownictwa wernakularnego w skali regionalnej towarzyszy jego zróżnicowanie wewnątrzregionalne (lokalne). Dobry przykład takiego zróżnicowania stanowi włoska wyspa Sardynia. Na podstawie cech morfologicznych, konstrukcyjnych i reżimu termicznego zostały tam wyróżnione cztery typy domów: 1. domy z dziedzińcem, 2. domy rozbudowane w układzie wertykalnym, 3. domy podstawowe (rudymentarne), 4. domy odosobnione.
Samoświadomość a typ religijności - badania empiryczne adolescentów
Self-awareness is an immanent factor of modern human behaviour. It shows its presence in various situations of everyday life, during interpersonal contacts, in decisions making, conflicts, or attribution and making judgments (compare Zaborowski 2000, p. 7). This omnipresence of selfawareness in human life, encourages research on this subject. On the other hand, religiousness – which touches the idea of humanity itself, has many important functions in personality structure and in social functioning of an individual or a group. Religiousness becomes one of the basic determinants of correct development. To define the criteria of mature religiousness becomes a necessary condition. Religiousness becomes more significant in the context of youth, because this social group seems to be contesting, also holding in contempt social or moral norms, and as a consequence, also religious rules. Therefore, we can say that self-awareness and religiousness, are the one of basic levels of human existing. Taking everything above into consideration, the subject of connection between self-awareness and religiousness in adolescents was researched. The aim was to find connections between different types of self - awareness (examined using the Oleszkiewicz and Zaborowski self-awareness scale) and types of religiousness, understood as the experience of relations with God (examined using the Dirk Hutseband Questionnaire of Religiousness Relations).
Prawa autorskie (c) 2005 http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/pl/
Zapomniany wymiar czasoprzestrzeni – wprowadzenie
One of the sources of meanings which man attributes to his or her surroundings is religion. The way man transposes natural space into social one depends on human cultural vision of the world and his or her philosophy of life. Former societies were different to modern one as far as space and time valorization is considered. In human history one can distinguish several types of time and space valorization. The paper presents, in chronological order, three types of such valorization: magical, religious and modern.
Republika Czeska jest znana jako jedno z najbardziej ateistycznych państw świata. To odejście od religii przypisywane jest najczęściej czterdziestoletniej indoktrynacji ideologii komunistycznej, która w tym kraju była wyjątkowo wrogo nastawiona do wszystkich kościołów. To jednak zbytnie uproszczenie. Obojętny stosunek Czechów do religii wynika z ich historycznych doświadczeń i ma o wiele dłuższą tradycję niż historia komunizmu. Obecnie większość społeczeństwa czeskiego deklaruje się jako bezwyznaniowa: według ostatniego spisu ludności z roku 2001 było to 60% z ogółu ludności. Ta liczba jest jednak tylko średnią a poszczególne regiony znacznie się pod tym względem różnią. Niniejszy przyczynek przedstawia przestrzenną analizę zjawiska deklarowanego ateizmu w Republice Czeskiej. Okazuje się, że są pewne prawidłowości geograficzne w rozmieszczeniu tego zjawiska. Ateizm jest najbardziej rozpowszechniony w północnozachodnich Czechach i maleje w kierunku wschodnim i południowym. Większy jest także w miastach aniżeli na wsi, przy czym także tutaj widać tę sama zależność: w miastach Czech zachodnich i północnych występuje częściej, aniżeli w miastach Moraw i czeskiego Śląska na wschodzie i południu kraju. Opracowanie stara się wyjaśnić to zjawisko.
Religion and populism – some remarks on post-socialist politics
Jednym ze zjawisk, ciągle obecnych, w transformującej się post-komunistycznej Europie jest mobilizacja polityczna przez populizm. Wyrażający się w formie organicznego nacjonalizmu i/lub politycznej demagogii, populizm ma zniknąć wraz z pojawieniem się gospodarki rynkowej i zachodniej demokracji. Artykuł ma udowodnić, że tak się dzieje. Populizm pozostanie istotną siłą polityczną w Europie Środkowo-Wschodniej, ponieważ niektóre czynniki wpływające na jego pojawianie się są wciąż żywe. Celem artykułu nie jest jednak wszechstronna analiza tego fenomenu, lecz skupienie się na powiązaniach populizmu z religią. Główna teza zakłada, że wybrane aspekty strukturalne, ideologiczne i narracyjne religii nakładają się z elementami retoryki populistycznej. Skupiając się na przykładzie Słowacji i częściowo Polski autor stara się udowodnić, iż jest to rezultat ważnej ciągłości społecznej reprodukcji religii i populizmu. Jest to skutkiem specyficznego przeplatania się religii i chłopskiego rodowodu narodów Europy Wschodniej oraz komunistycznej modernizacji i tego jak wpływa ona na region dzisiaj. Do sukcesu populizmu przyczynia się także brak poczucia bezpieczeństwa i stabilności. Zawsze jednak, na prawie każdym etapie transformacji, populizm mobilizuje i jest mobilizowany przez wybrane elementy religii.
The changes of religion structure at Romanian cities – Case of Oradea
Oradea, typowe rumuńskie miasto o charakterze industrialnym, jest dobrym przykładem przebiegu transformacji ustrojowej, ekonomicznej i społecznej. Miasto, zarówno pod względem wielkości, jak i innych cech jest reprezentatywne dla siedmiu ośrodków o znaczeniu ponad regionalnym, oraz dla zbioru siedemdziesięciu czterech miast z drugiego poziomu hierarchicznego. Procesy zachodzące w Oradea mają typowy dla multi-etnicznych miast dawnych Węgier przebieg. A dzięki położeniu miasta w regionie transgranicznym oraz dostępności transportowej zachodzą szczególnie silnie w porównaniu do innych miast Crisany i Siedmiogrodu. Charakterystykę przemian struktury społecznej przeprowadzono analizując zmiany struktury etnicznej i religijnej. Starano się także wniknąć w przyczyny zachodzących procesów. Przy tradycyjnym ujęciu zagadnienia przynależności religijnej w pewnym uproszczeniu przyjmuje się, iż zdecydowana większość ludności etnicznie rumuńskiej jest wyznania prawosławnego lub greko-katolickiego, a ludność etnicznie węgierska i niemiecka najczęściej należą do kościoła rzymskokatolickiego lub kalwińskiego. Wśród sześciu kościołów przekraczających liczbę tysiąca wyznawców w 1992r., do których należały kościoły: prawosławny, kalwiński, rzymskokatolicki, Penticostal, greko-katolicki i baptyści, jedynie wspólnoty Penticostal i babtystów wzmocniły swoja pozycję. Największe straty pod względem spadku liczby wyznawców poniosły kościoły kalwiński i rzymskokatolicki, których liczba wiernych zmalała w badanym okresie. Mniejsze straty poniosła wspólnota prawosławna. Z porównania procentowego udziału grup etnicznych i religijnych w 2002r. można z dużym prawdopodobieństwem wnosić, iż wyznawcy kościołów rzymskokatolickiego i kalwińskiego w znacznym stopniu odpowiadają procentowemu udziałowi mniejszości węgierskiej. Natomiast przy 70% udziale rumuńskich mieszkańców miasta, jedynie 62% mieszkańców zadeklarowało przynależność do prawosławnego lub greko-katolicki kościoła. W tym ostatnim przypadku, podobnie jak i kościoła prawosławnego wyraźnie widoczna jest działalność misyjna pozostałych kościołów, zwłaszcza kościołów Penticostal, ewangelików i adwentystów.