Poczucie winy jako emocja społeczna. Analiza wybranych nurtów badawczych

Joanna Bielecka-Prus

doi:10.18778/1733-8069.9.2.05

Autor

Joanna Bielecka-Prus Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Filozofii i Socjologii, Instytut Socjologii, ul. Langiewicza 6a, pokój 18

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.9.2.05

Słowa kluczowe:

socjologia emocji, poczucie winy, wstyd, niedostosowanie społeczne

Abstrakt

Poczucie winy jest jedną z najczęściej wymienianych emocji o społecznych źródłach, jednakże wciąż jeszcze zbyt mało wiadomo na temat procesów tworzenia osobistego i zbiorowego poczucia winy. Celem tego artykułu jest uporządkowanie sposobów ujęcia tego problemu. W pierwszej części artykułu omówione zostaną problemy, jakie wiążą się z definiowaniem pojęcia „poczucie winy” oraz jego sklasyfikowaniem. Następnie omówione zostaną wybrane teorie socjologiczne, które mogą okazać się szczególnie przydatne do analizy tego zespołu emocji, a szczególnie społecznego procesu wzbudzania, podtrzymywania i zarządzania poczuciem winy. W ostatniej części przedstawione zostaną wyniki analizy wywiadów pogłębionych z młodzieżą niedostosowaną społecznie na temat sposobów przeżywania winy w ich osobistym życiu.

Biogram autora

Joanna Bielecka-Prus - Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Filozofii i Socjologii, Instytut Socjologii, ul. Langiewicza 6a, pokój 18

Joanna Bielecka-Prus, dr, adiunkt w Instytucie Socjologii UMCS. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół problematyki badań jakościowych i wykorzystywania tych metod w badaniach terenowych nad wykluczeniem społecznym, marginalizacją społeczną, obcością i tożsamością społeczną. Jest autorką książki Transmisja kultury w rodzinie i w szkole. Teoria Basila Bernsteina (2010).

Bibliografia

Bandura Albert (1977) Social Learning Theory. Englewood Cliffs, London: Prentice-Hall.

Baumeister Roy. F., Stillwell Arlene M., Heatherton Todd F. (1994) Guilt: An Interpersonal Approach. „Psychological Bulletin”, vol. 115, no. 2, s. 243–267. DOI: https://doi.org/10.1037/0033-2909.115.2.243

Baumeister Roy F., Bushman Brad J. (2008) Social Psychology and Human Nature. Belmont: T homson H igher Education.

Benson Michael L. (1985) Denying the Gulity Mind. Accounting for Involvement in a White-Collar Crime. „Criminology“, vol. 23, no. 4, s. 583–607. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1985.tb00365.x

Berne Eric (2011) W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich. Przełożył Paweł Izdebski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bernstein Basil (1971) Class, Codes and Control. London: Routledge.

Biaggio Angela M. (1969) Internalized versus externalized guilt: A cross-cultural study. „The Journal of Social Psychology”, vol. 78, no. 1, s. 147–149. DOI: https://doi.org/10.1080/00224545.1969.9922349

Blau Peter M. (1964) Exchange and Power in Social Life. New York: John Wiley & Sons.

Bourion Christian (2005) Emotional Logic and Decision Making. The Interface between Professional Upheaval and Personal Evolution. New York: Palgrave Macmillan.

Braithwaithe John (1989) Crime, Shame and Integration. Cambridge: Cambridge University Press.

Buchała Kazimierz, Zoll Andrzej (1998) Kodeks karny. Część ogólna. Kraków: Kantor Wydawniczy Zakamycze.

Butler Judith (1997) The Psychic life of Power: Theories in Subjection. Stanford: Stanford University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9781503616295

Burgess Anthony (1991) Mechaniczna pomarańcza. Przełożył Robert Stiller. Warszawa: WEMA.

Byczkowska Dominika (2012) Techniki neutralizacji [w:] Krzysztof T. Konecki, Piotr Chomczyński, red., Słownik socjologii jakościowej. Warszawa: Difin, s. 278–280.

Caplovitz Barrett K. (1995) A functionalist approach to shame and guilt [w:] June P. Tangney, Kurt W. Fischer, eds., The psychology of shame, guilt, embarrassment and pride. New York: Guilford Press, s. 25–63.

Clark Margaret S., Fitness Julie, Brissette Ian (2003) Understanding People’s Perceptions of Relationships Is Crucial to Understanding their Emotional Lives [ w:] G arth J . O . Fletcher, Margaret S. Clark, eds., Blackwell Handbook of Social Psychology: Interpersonal Processes. Malden: Blackwell, s. 253–278.

Cohen Taya R., Panter Abigail T., Turan Nazli (2012) Guilt proneness and moral character. „Current Directions in Psychological Science”, vol. 21, no. 5, s. 355–359. DOI: https://doi.org/10.1177/0963721412454874

Cooley Charles H. (1964) Human Nature and the Social Order. New York: Schocken Books.

Darby Bruce W., Schlenker Barry R. (1989) Children’s reactions to transgressions: Effects of the actor’s apology, reputation, and remorse. „British Journal of Social Psychology“, vol. 28, no. 4, s. 353–364. DOI: https://doi.org/10.1111/j.2044-8309.1989.tb00879.x

Douglas Mary (2004) Symbole naturalne. Przełożyła Ewa Dżurak. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Durkheim Émile (2011) Samobójstwo. Przełożył Krzysztof Wakar. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Emde Robert N. (1984) Levels of Meaning for Infant Emotions: A biosocial view [w:] Klaus R. Scherer, Paul Ekman, eds., Approaches to Emotion. Hillsdale: Lawrence Erlbaum Associates, s. 1–37.

Erikson Erik (2000) Dzieciństwo i społeczeństwo. Przełożył Przemysław Hejmej. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”.

Ferguson Tamara J., Stegge Hedy, Damhuis Ilse (1991) Children’s understanding of guilt and shame. „Child Development”, vol. 62, no. 4, s. 827–839. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1991.tb01572.x

Fischer Agneta H., van Kleef Gerben A. (2010) Where Have All the People Gone? A Plea for Including Social Interaction in Emotion Research. „Emotion Review”, vol. 2, no. 3, s. 208–212. DOI: https://doi.org/10.1177/1754073910361980

Greer Kimberly (2002) Walking an Emotional Tightrope: Managing Emotions in a Women’s Prison. „Symbolic Interaction”, vol. 25, no. 1, s. 117–139. DOI: https://doi.org/10.1525/si.2002.25.1.117

Gilbert Margaret (2002) Collective Guilt and Collective Guilt Feelings. „Journal of Ethics”, vol. 6, no. 2, s. 115–143.

Goffman Erving (2008) Człowiek w teatrze życia codziennego. Przełożyli Helena Datner-Śpiewak i Paweł Śpiewak. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Halberstadt Amy G., Lozada Fantasy T. (2011) Emotion Development in Infancy through the Lens of Culture. „Emotion Review“, vol. 3, no. 2, s. 158–168. DOI: https://doi.org/10.1177/1754073910387946

Hałas Elżbieta (2006) Interakcjonizm symboliczny. Społeczny kontekst znaczeń. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Hegtvedt Karen A. (1990) The Effects of Relationship Structure on Emotional Reactions to Inequity. „Social Psychology Quarterly“, vol. 53, no. 3, s. 214–228. DOI: https://doi.org/10.2307/2786960

Hochschild Arlie R. (2009) Zarządzanie emocjami. Komercjalizacja ludzkich uczuć. Przełożył Jacek Konieczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Hoffman Martin L. (2000) Empathy and Moral Development. Implications for Caring and Justice. Cambridge, New York: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511805851

Homans George C. (1961) Social Behaviors: Its Elementary Forms. New York: Harcourt Brace & World.

Hosser Daniela, Windzio Michael, Greve Werner (2008) Guilt and Shame as Predictors of Recidivism. A Longitudinal Study With Young Prisoners. „Criminal Justice and Behavior”, vol. 35, no. 1, s. 138–152. DOI: https://doi.org/10.1177/0093854807309224

Jackson Arrick L. i in. (2011) An Examination of Guilt, Shame, Empathy and Blaming Among a Sample of Incarcerated Male and Female Offenders. „Southwest Journal of Criminal Justice”, vol. 8, no. 1, s. 4–29.

Jacyno Małgorzata (2007) Kultura indywidualizmu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Jaworska Anetta (2010) Holistyczne perspektywy pracy ze skazanymi niewykazującymi zaburzeń osobowości. „Probacja”, t. 3–4, s. 78–91.

Kelers Jochen (2010) Emotions and Narrative Analysis: A Methodological Approach. „Journal for the Theory of Social Behaviour”, vol. 41, no. 2, s. 182–201. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-5914.2010.00451.x

Kemper Theodore D. (1987) How Many Emotions Are There? Wedding the Social and the Autonomic Components. „American Journal of Sociology”, vol. 93, no. 2, s. 263–289. DOI: https://doi.org/10.1086/228745

Kępiński Antoni (1979) Melancholia. Warszawa: PZWL.

Kępiński Antoni (1992) Schizofrenia. Warszawa: Sagittarius.

Kristjánsson Kristján (2010) The Self and Its Emotions. Cambridge: Cambridge University Press.

Laird James (2007) Feelings. The Perception of Self. Oxford: Oxford University Press.

Lazarus Richard S. (1991) Emotion and Adaptation. Oxford: Oxford University Press.

Lewis Helen B. (1971) Shame and guilt in neurosis. New York: International Universities Press.

Lewis Michael, Haviland-Jones Jeannette M., eds., (2008) Handbook of Emotions. New York: The Guilford Press.

Manstead Antony S. R. (2010) Social Psychology of Emotion [w:] Roy F. Baumeister, Eli J. Finkel, eds., Advanced Social Psychology: the State of the Science. Oxford: Oxford University Press, s. 101–137.

Mariański Janusz (1989) Wprowadzenie do socjologii moralności. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.

Mariański Janusz (1990) Moralność w procesie przemian. Szkice socjologiczne. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

Mealy Linda (1995) The Sociobiology of Sociopathy: An Integrated Evolutionary Model. „Behavioral and Brain Sciences”, vol. 18, no. 3, s. 523–599. DOI: https://doi.org/10.1017/S0140525X00039595

Meyer Patric i in. (2002) Criminogenic Beliefs and Assumptions Scale (CBAS). Fairfax: George Mason University.

Nelson E. D., Lambert R. D. (2001) Stick, Stones and Semantics: The Ivory Tower Bully’s Vocabulary of Motives. „Qualitative Sociology“, vol. 24, no. 1, s. 83–106. DOI: https://doi.org/10.1023/A:1026695430820

Pawlik Wojciech (2007) Grzech. Studium z socjologii moralności. Kraków: NOMOS.

Plutchik Robert (1991) The Emotions: Facts, Theories, and a New Model. Lanham: University Press of America.

Prinz Jesse J. (2005) Passionate Thoughts The Emotional Embodiment of Moral Concepts [w:] Diane Pecher, Rolf A. Zwaan, eds., Grounding Cognition The Role of Perception and Action in Memory, Language, and Thinking. Cambridge: Cambridge University Press, s. 93–114. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511499968.005

Ranschburg Jenö (1980) Lęk, gniew, agresja. Przełożyła Magdalena Schweinitz-Kulisiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne.

Ricoeur Paul (1991) Podług nadziei: odczyty, szkice, studia. Przełożył Stanisław Cichowicz i in. Warszawa: Pax.

Rimé Bernard (2009) Emotion Elicits the Social Sharing of Emotion: Theory and Empirical Review. „Emotion Review”, vol. 1, no. 1, s. 60–85. DOI: https://doi.org/10.1177/1754073908097189

Rosenberg Morris (1990) Reflexivity and Emotions. „Social Psychology Quarterly“, vol. 53, no. 1, s. 3–12. DOI: https://doi.org/10.2307/2786865

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 maja 2011 roku w sprawie rodzajów i szczegółowych zasad działania placówek publicznych, warunków pobytu dzieci i młodzieży w tych placówkach oraz wysokości i zasad odpłatności wnoszonej przez rodziców za pobyt ich dzieci w tych placówkach. Dziennik Ustaw z 30 maja 2011 nr 109, poz. 631.

Sheikh Sana, Janoff-Bulman Ronnie (2010) The “should” and “should nots” of moral emotions: a self-regulatory perspective on shame and guilt. „Personality and Social Psychology Bulletin”, vol. 36, no. 2, s. 213–224. DOI: https://doi.org/10.1177/0146167209356788

Shiota Michelle N., Kalat James W. (2007) Emotion. Belmont: Wadsworth.

Shott Susan (1979) Emotion and Social Life: A Symbolic Integrationist Analysis. „American Journal of Sociology”, vol. 84, no. 6, s. 1317–1334. DOI: https://doi.org/10.1086/226936

Shweder Richard A. i in. (1997) The “Big Three” of Morality (Autonomy, Community, Divinity), and the “Big Three” Explanations of Suffering [w:] Allan Brandt, Paul Rozin, eds., Morality and Health. New York: Routledge, s. 119–169.

Singer Elly, Doornenbal Jeannette (2006) Learning Morality in Peer Conflict: A study of schoolchildren’s narratives about being betrayed by a friend. „Childhood”, vol. 13, no. 2, s. 225–245. DOI: https://doi.org/10.1177/0907568206062930

Słownik języka polskiego PWN [dostęp 10.05.2012 r.]. Dostępny w Internecie http://usjp.pwn.pl

Solomon Robert C. (2007) True to Our Feelings What Our Emotions Are Really Telling Us. Oxford: Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195368536.001.0001

Summers-Effler Erika (2004) Defensive Strategies: The Formation and Social Implications of Patterned Self-Destructive Behavior. „Advances in Group Processes”, vol. 21, s. 309–326. DOI: https://doi.org/10.1016/S0882-6145(04)21012-8

Stets Jan E. (2006) Emotions and Sentiments [w:] John Delamater, ed., Handbook of Social Psychology. New York: Springer, s. 309–335. DOI: https://doi.org/10.1007/0-387-36921-X_13

Stets Jan E., Carter Michael J. (2012) A Theory of the Self for the Sociology of Morality. „American Sociological Review”, vol. 77, no. 1, s. 120–140. DOI: https://doi.org/10.1177/0003122411433762

Sykes Gresham, Matza David M. (1979) Techniques of Neutralization: A theory of Deliquency [w:] H. R obboy, S. Greenblatt, C. Clark, eds., Social Interaction. Introductory Readings in Sociology. New York: St. Martin Press, s. 497–504.

Szumska Dorota (2000) O emocjach bez emocji [w:] A. Iwona Nowakowska-Kempna, Anna Dąbrowska, Janusz Anusiewicz, red., Język a kultura, t. 14. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 199–208.

Tangney June P. (1991) Moral Affect: the Good, the Bad, and the Ugly. „Journal of Personality and Social Psychology”, vol. 61, no. 4, s. 598–607. DOI: https://doi.org/10.1037/0022-3514.61.4.598

Tangney June P., Dearing Ronda L. (2002) Shame and Guilt. New York: Guilford Press.

Tangney June P., Stuewig Jeff, Mashek Debra J. (2007) Moral Emotions and Moral Behavior. „Annual Review of Psychology”, vol. 58, no. 1, s. 345–372. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070145

Tangney June P. i in. (1998) Are Shame and Guilt Related to Distinct Self-discrepancies? A test of Higgins’s (1987) hypothesis. „Journal of Personality and Social Psychology”, vol. 75, no. 1, s. 256–268. DOI: https://doi.org/10.1037/0022-3514.75.1.256

TenHouten Warren D. (2007) A General Theory of Emotions and Social Life. London, New York: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9780203013441

Teroni Fabrice, Deonna Julien A. (2008) Differentiating Shame from Guilt. „Consciousness and Cognition“, vol. 17, no. 4, s. 725–740. DOI: https://doi.org/10.1016/j.concog.2008.02.002

Thoits Peggy A. (1996) Managing the Emotions of Others. „Symbolic Interaction“, vol. 19, no. 2, s. 85–109. DOI: https://doi.org/10.1525/si.1996.19.2.85

Tillmann Klaus-Jurgen (2005) Teorie socjalizacji: społeczność, instytucja, upodmiotowienie. Przełożyli Grzegorz Bluszcz i Bartek Miracki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Timor Uri, Weiss Joshua M. (2008) Sociolinguistic and Psycholinguistic Indications of Behavior Disorders. Analysis of a Prisoner’s Discourse. „International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology”, vol. 52, no. 1, s. 112–126. DOI: https://doi.org/10.1177/0306624X07300268

Topalli Volkan (2005) When Being Good Is Bad: An Expansion of Neutralization Theory. „Criminology“, vol. 43, no. 3, s. 797–836. DOI: https://doi.org/10.1111/j.0011-1348.2005.00024.x

Topalli Volkan (2006) The Seductive Nature of Autotelic Crime: How Neutralization Theory Serves as a Boundary Condition for Understanding Hardcore Street Offending. „Sociological Inquiry”, vol. 76, no. 4, s. 475–501. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1475-682X.2006.00167.x

Turner Jonathan H. (2002) Face to Face: Toward a Sociological Theory of Interpersonal Behavior. Stanford: Stanford University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9780804780377

Turner Jonathan H. (2006) Psychoanalytic Sociological Theories and Emotion [w:] Jan E. Stets, Jonathan H. Turner, eds., Handbook of the Sociology of Emotion. New York: Springer, s. 276–294. DOI: https://doi.org/10.1007/978-0-387-30715-2_13

Turner Jonathan H., Stets Jan E. (2009) Socjologia emocji. Przełożyła Marta Bucholc. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich z dnia 26 października 1982. Dziennik Ustaw z 2010 r., nr 33, poz. 178.

Wallbott Harald, Scherer Klaus (1995) Cultural Determinants in Experiencing Shame and Guilt [w:] June P. Tangney, Kurt W. Fischer, eds., Self-conscious Emotions: The psychology of Shame, Guilt, Embarrassment, and Pride. New York: Guilford Press, s. 465–487.

Warling Diane, Peterson-Badali Michele (2003) The Verdict on Jury Trials for Juveniles: The Effects of Defendant’s Age on Trial Outcomes. „Behavioral Sciences and the Law”, vol. 21, no. 1, s. 63–82. DOI: https://doi.org/10.1002/bsl.517

Weber Max (1995) Szkice z socjologii religii. Przełożyli Jerzy Prokopiuk i Henryk Wandowski. Warszawa: Książka i Wiedza.

Wierzbicka Anna (1999) Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511521256