Kosznajderia: niemiecka enklawa historyczna na Pomorzu w świetle analizy polskiej prasy okresu zaborów i II Rzeczypospolitej
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-8069.18.2.05Słowa kluczowe:
Kosznajderia, prasoznawstwo, tożsamość społeczności postmigracyjnej, analiza pola semantycznegoAbstrakt
W artykule podjąłem próbę rekonstrukcji definicji nazwy Kosznajderia (nieistniejącej już niemieckiej enklawy na ziemiach polskich) za pomocą metody analizy pola semantycznego. Jednostką analizy była dawna polska prasa lokalna i regionalna roku oraz piśmiennictwo od 1873 do 1939 roku. Analiza materiałów źródłowych ujawniła brak istotnych różnic w przekazie prasowym na temat omawianej krainy i zamieszkującej ją wspólnoty Kosznajdrów pozwalających na wyraźne postawienie linii demarkacyjnej pomiędzy okresem zaborów, kiedy to Kosznajderia była jeszcze w pozycji uprzywilejowanej, jako część narodu niemieckiego, a okresem II Rzeczypospolitej, kiedy to wszelkie mniejszości traktowane były w wyraźniej opozycji do podmiotowości państwa polskiego, szczególnie mniejszość niemiecka. Dlatego też zaproponowana definicja Kosznajderii zawiera w sobie cechy wyodrębnione z analizy pola semantycznego obejmujące swym zasięgiem zabory i dwudziestolecie międzywojenne jako jedną spójną definicję, której jednak nie traktuję jako ostateczną, a jedynie jako punkt odniesienia do dalszych eksploracji i ustaleń naukowych socjologów, etnografów, historyków czy prasoznawców. W analizie sięgam również po teksty niemieckich autorów piszących na łamach periodyków naukowych, a nie niemieckiej prasy, która nie była przedmiotem mojej analizy.
Bibliografia
Bachryj-Krzywaźnia Maciej (2016) Był sobie gender… Kategoria gender w dyskursie „Gościa Niedzielnego” – analiza pola semantycznego i analiza aktantowa. „Kulturoznawstwo. Politeja”, t. 4, nr 43, s. 345–361. DOI: https://doi.org/10.12797/Politeja.13.2016.43.14
Bieniasz Józef (1937) O twórczy ośrodek kultury na Pomorzu. „Kultura – tygodnik literacki, artystyczny i społeczny”, nr 29(67) z dn. 18 lipca. Poznań, s. 3.
Brzezińska Anna, Szczepaniak-Koll Agnieszka, Szymoszyn Anna (red.) (2019) 300 lat Bambrów w Poznaniu. Wkład małych wspólnot migracyjnych w dziedzictwo kulturowe Polski. Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Chałasiński Józef (1964) Dwadzieścia lat Polski Ludowej w świetle pamiętnikarstwa młodego pokolenia wsi. „Przegląd Socjologiczny”, t. 18, s. 7–13.
Chałasiński Józef (1980) Problem autorytetu moralnego w pamiętnikach publikacji „Awans pokolenia”. „Przegląd Socjologiczny”, t. 32, nr 1, s. 7–22.
Chlebowski Bronisław, Walewski Władysław, Sulimierski Filip (red.) (1888) Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa: Władysław Walewski Druk „Wieku”.
Ciechorska-Kulesza Karolina (2021) Fenomen Kosznajderii, czyli o złożoności tożsamości i dziedzictwa pomorskiej krainy. „Przegląd Zachodni”, nr 2, s. 153–169.
Dudkiewicz Magdalena (2006) Zastosowanie analizy pola semantycznego i analizy gloss dla zaprezentowania sposobu postrzegania świata społecznego. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 2, nr 1, s. 33–52. DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.2.1.03
Flick Uwe (2007) Jakość w badaniach jakościowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Glinkiewicz Józef (1875) Wiadomości miejscowe i prowyncionalne. „Gazeta Toruńska”, nr 9 z dn. 13 stycznia, s. 3−4.
Górniak Marek Robert (2016) Kształtowanie się powojennych społeczności regionalnych na Ziemiach Odzyskanych w świetle pamiętników, relacji i wspomnień osadników z terenu Ziemi Głogowskiej. „Biografistyka Pedagogiczna. Fundacja ‘Biografie codzienności’, nr 1, s. 193–216. DOI: https://doi.org/10.36578/BP.2016.01.12
Grabski Władysław (1936) Pamiętniki chłopów a środowisko społeczne na wsi polskiej. „Przegląd Socjologiczny”, t. 4, zeszyt 3–4, s. 297–340.
Grass Günter (2002) Idąc rakiem. Gdańsk: Wydawnictwo Polnord-Oskar.
Gzella Grażyna (2010) Procesy prasowe redaktorów „Gazety Grudziądzkiej” w latach 1894-1914. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK w Toruniu. DOI: https://doi.org/10.12775/KLIO.2011.025
Isański Jakub (2017) Pamiętnik Heleny Wróblewskiej, mieszkanki Ziem Zachodnich. „Rocznik Ziem Zachodnich”, 1/2017, Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”, Wrocław, s. 573–596. DOI: https://doi.org/10.26774/rzz.186
Jastrzębski Włodzimierz (2013) Kosznajderia w okresie wojny i okupacji (1939-1945) [w:] Jerzy Szwankowski, red., Kosznajderia. Dzieje niemieckiej enklawy osadniczej na Pomorzu Gdańskim. Chojnice: Lokalna Grupa Działania „Sandry Brdy”, s. 335–350.
Jocz Lechosław (2012) Wpływ fonetyczny i fonologiczny języka niemieckiego na łużycczyznę i kaszubszczyznę w kontekście słowiańskim. Wybrane problemy w aspekcie porównawczym. „Acta Cassubiana”, nr 13, s. 67–83.
Kajtoch Wojciech (2018) Badanie aksjologicznego wymiaru języka prasy [w:] Agnieszka Szymańska, Małgorzata Lisowska-Magdziarz, Agnieszka Hess, red., Metody badań medioznawczych i ich zastosowanie. Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 17–44.
Karłowicz Jan (1901) Słownik gwar polskich. Tom 2. Kraków: Akademia Umiejętności.
Karnowski Jan(1911) Ludność kaszubska w ubiegłym stuleciu. Szkic społeczno-kulturalny K ościerzyna: Spółka Wydawnicza E.G.m.b.H w Kościerzynie.
Kądzielska Krystyna (1959) Konkurs na „Pamiętnik osadnika Ziem Odzyskanych”. „Przegląd Socjologiczny”, t. 13, nr 1, s. 233.
Kłosiński Marek (1994) Semantyczna analiza pojęć „bezrobocie” i „bezrobotny” („bezrobotni”) w wypowiedziach prasowych. „Kultura i Społeczeństwo”, nr 3. s. 151–162.
Konecki Krzysztof Tomasz (2019) Kreatywność w badaniach jakościowych. Pomiędzy procedurami a intuicją. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 15, nr 3, s. 30–54. Dostępny w Internecie: ‹www.przegladsocjologiijakosciowej.org›. DOI: http://dx.doi.org/10.18778/1733-8069.15.3.03 [dostęp 17.11.2021]. DOI: https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.3.03
Kowalski Stanisław (1947) Niektóre założenia badań socjologicznych. „Przegląd Socjologiczny”, nr 9/1-4, s. 145−167.
Kujot Stanisław (1913) Dzieje Prus Królewskich. Cz. 1 do roku 1309. Toruń: Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Rocznik 12. Druk S. Buszczyńskiego.
Latoszek Marek (1999) Awans i degradacja robotników. Panel w badaniach autobiograficznych. „Przegląd Socjologiczny”, t. 48, nr 1, s. 113–131.
Lemańczyk Magdalena (2021) Kosznajdrzy i Kosznajderia. Odpominanie ludzi i miejsc http://wochenblatt.pl/pl/koschneider-und-koschneiderei-erinnern-an-menschen-und-orte/ [dostęp 21.01.2022).
Lewandowski Paweł (2013) Wschód i Zachód przemieszczone oraz odtworzone powstanie postmigracyjnego społeczeństwa Polskich Ziem Zachodnich. „Kultura i Społeczeństwo”, nr 3 s. 203–216.
Lewandowski Waldemar (2003) Atlantyda leży za Tucholą https://bydgoszcz.wyborcza.pl/bydgoszcz/7,48722,1668733.html [dostęp 12.09.2003].
Łuczewski Michał, Bednarz-Łuczewska Paulina (2012) Analiza dokumentów zastanych [w:] Dariusz Jemielniak, red., Badania jakościowe. Metody i narzędzia. Tom 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowew PWN, s. 161–188.
Machaj Irena (2008) Pogranicze wschodnie a zachodnie – mechanizmy zmiany społecznej [w:] Zbigniew Kurcz, red., Polskie pogranicza w procesie przemian, tom I. Wałbrzych: Prace Naukowe nr 9 seria: Nauki Społeczne Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości, s. 153–164.
Majerski Stanisław (1900) Opis Ziemi, tom 3. Wiedeń: Wydawnictwo: Franciszek Bondy.
Makowski Bolesław (1923) Chojnice. „Ziemia”. Miesięcznik krajoznawczy ilustrowany wydawany z zapomogi Wydziału Nauki M.W.R i O.P., nr 12, s. 229–231.
Małkiewicz Stefan (1936) Na Kosznajderji. „Gazeta Gdańska”, nr 42 z dn. 20 lutego, s. 6.
Marcysiak Tomasz (2017) Zapis wywiadu narracyjnego, jako przyczynek do badań autoetnograficznych wsi kosznajderskich. „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej”, t. 6, s. 227–242 http://dx.doi.org/10.18778/2300-0562.06.10 DOI: https://doi.org/10.18778/2300-0562.06.10
Marcysiak Tomasz (2018) O poszukiwaniu tożsamości regionalnej społeczności postmigracyjnej na terenach dawnej Kosznajderii. Szkic autoetnograficzny [w:] Przemysław Nocuń, Agnieszka Przybyła-Dumin, Krzysztof Fokt, red., Wieś miniona, lecz obecna. Ślady dawnych wsi i ich badania. Chorzów: Muzeum Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie, s. 371–392.
Marcysiak Tomasz (2019) Kosznajderia – przerwana tożsamość [w:] Anna Brzezińska, Agnieszka Szczepaniak-Koll, Anna Szymoszyn, red., 300 lat Bambrów w Poznaniu. Wkład małych wspólnot migracyjnych w dziedzictwo kulturowe Polski. Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 88–114.
Maroński Stanisław (1885a) O Kosznajdrach. „Pielgrzym”, nr 77 z dn. 2 lipca, s. 1−2.
Maroński Stanisław (1885b) O Kosznajdrach. „Pielgrzym”, nr 78 z dn. 4 lipca, s. 1−2.
Michalski Ryszard (1999) Obraz nieprzyjaciół Rzeczypospolitej na łamach polskiej prasy pomorskiej w latach 1920-1939 oraz 1945-1948. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK w Toruniu.
Nowaczyński Adolf (1922) Góry z pisaku. Szkice. Warszawa: Wydawca „Placówka”.
Nowakowski Stefan (1958) Hotel robotniczy na tle procesów urbanizacji i industrializacji. „Przegląd Socjologiczny”, t. 12, s. 32–71.
Obracht-Prondzyński Cezary (2010) Stosunki etniczne na Pomorzu − uwarunkowania i kontekst współczesny. „Studia Socjologiczne”, nr 3 (198), s. 9–46.
Orłowicz Mieczysław (1924) Ilustrowany przewodnik po województwie pomorskiem. Lwów, Warszawa: Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych.
Panske Paul (1908) Zur Geschidde einer alten deutschen Ansiedlung in Westpreuszen 1 [w:] Arthur Semrau, Hrsg., Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn. Sitzungsberichte und Abhandlungen. Heft 16. Toruń: Kommissionsverlag von W. Lambeck, s. 35–48.
Panske Paul (1918) Deutungsversuch des Namens der Koschnaewjer [w:] Arthur Semrau, Hrsg., Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn. Sitzungsberichte und Abhandlungen. Heft 26. Toruń: Kommissionsverlag von W. Lambeck, s. 47–66.
Peräkylä Anssi (2010) Analiza rozmów i tekstów [w:] Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, red., Metody badań jakościowych, t. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 325–349.
Plenzer Anna (2019) Śladami Bambrów. Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania.
Poniedziałek Jacek (2011) Postmigracyjne tworzenie tożsamości regionalnej. Studium współczesnej warmińskomazurskości. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Popien Astrid (2014) Unter Deck im „Krebsgang”: Günter Grass’ Novelle und ihre Theateradaption durch Paweł Huelle. „Studia Germanica Gedanensia”, nr 30, 218–231.
Posern-Zieliński Aleksander (2005) Tożsamość a terytorium. Perspektywa antropologiczna. „Przegląd Zachodni”, nr 3, s. 3–20.
Posern-Zieliński Aleksander (2019) Tożsamość zagrożona i odbudowana. Specyfika małych grup etnokulturowych [w:] Anna Brzezińska, Agnieszka Szczepaniak-Koll, Anna Szymoszyn, red., 300 lat Bambrów w Poznaniu. Wkład małych wspólnot migracyjnych w dziedzictwo kulturowe Polski. Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 15–40.
Przastek-Samokowa Maria (2016) Czym jest humanistyka cyfrowa? Pole semantyczne pojęcia (zarys). „Zagadnienia Informacji Naukowej – Studia Informacyjne. ZIN”, t. 54, nr 2, s. 82–93. DOI: https://doi.org/10.36702/zin.306
Rapley Tim (2010) Analiza konwersacji, dyskursu i dokumentów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Robin Régine (1980) Badanie pól semantycznych: doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint-Cloud [w:] Michał Głowiński, red., Język i społeczeństwo. Warszawa: Czytelnik, s. 205–282.
Sakson Andrzej (1996) Socjologiczne problemy tożsamości regionalnej współczesnych mieszkańców byłych Prus Wschodnich: próba porównania. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 2, s. 233–246.
Sakson Andrzej (1999) Dylematy kształtowania się tożsamości regionalnej na Warmii i Mazurach. Pogranicze. „Studia Społeczne”, nr 8, s. 257–268.
Sakson Andrzej (2020) Nowe społeczeństwo Ziem Zachodnich i Północnych (1945-2020). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Sińczuch Marcin (2014) Obraz weteranów w mediach na podstawie analizy wybranych publikacji internetowych [w:] Marcin Sińczuch, red., Bezpieczeństwo, Obronność, Socjologia, biuletyn nr 2. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, s. 54−60.
Smolarkiewicz Elżbieta (2010) Przerwana tożsamość: odtwarzanie i tworzenie tożsamości w społecznościach postmigracyjnych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Staniszewski Andrzej (1991) O pożytkach kompleksowego czytania prasy polskiej z okresu zaborów. „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej. Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk”, nr 30/2, s. 5–12.
Szczepański Jan (1948) Użytkowanie dokumentów osobistych w psychologii społecznej: (szkic informacyjny) „Przegląd Socjologiczny”, t. 10, s. 55–80.
Szostkiewicz Stefan (1959) Konkurs „Mój Październik 1956”. „Przegląd Socjologiczny”, t. 13, nr 1, s. 234–235.
Szwankowski Jerzy (red.) (2013) Kosznajderia. Chojnice: LGD Sandry Brdy.
Wałdoch Marcin (2011) Asymilacja Kosznajderii. Mit współczesnej historiografii? [w:] Andrzej Chodubski i in., red., W kręgu pytań o tożsamość narodową i etniczną Pomorza Gdańskiego. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej s. 135–148.
Warmińska Katarzyna, Urbaniak Anna (2017) Czym jest Kraków? Analiza pola semantycznego. „Zeszyty Naukowe”, nr 3(963), s. 87–102. DOI: https://doi.org/10.15678/ZNUEK.2017.0963.0306
Wyszczelski Lech (2013) Odrodzona Rzeczpospolita 1918. Warszawa: Wydawnictwo Bellona.
Znaniecki Florian (2001) Socjologia wychowania. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Znaniecki Florian (2009) Metoda socjologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Zonenberg Sławomir (2013) Ukształtowanie się i dzieje osadnictwa niemieckiego między Chojnicami a Tucholą w średniowieczu [w:] Jerzy Szwankowski, red., Kosznajderia. Dzieje niemieckiej enklawy osadniczej na Pomorzu Gdańskim. Chojnice: Lokalna Grupa Działania „Sandry Brdy”, s. 55–90.
Żuławnik Mariusz (2011) Polska prasa polityczno-informacyjna na Mazowszu Północnym w latach 1918–1939. IPN. Seria „Monografie”, t. 73. Warszawa.
„Dziennik Bydgoski” nr 129 z dnia 9 czerwca 1926 roku
„Gazeta Gdańska” nr 41 z dnia 19 lutego 1936 roku
„Goniec Wielkopolski” nr 100 z dnia 2 maja 1885 roku
„Goniec Wielkopolski” nr 236 z dnia 15 października 1881 roku
„Pielgrzym” nr 77 z dnia 2 lipca 1885 roku
„Pielgrzym” nr 78 z dnia 4 lipca 1885 roku
„Przyjaciel” nr 45 z dnia 10 listopada 1881 roku
„Słowo Pomorskie” nr 289 z dnia 14 grudnia 1935 roku
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
