The Anti-Violence Revolution in Polish Theatre: Between Defending the Status Quo and Burning Stakes/Call-Out
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-600X.97.02Keywords:
theatre, violence, anti-violence activitiesAbstract
This article aims at a sociological reflection on the issue of violence in Polish theatre, widely discussed in the media in recent years. The author attempts to answer the question of the causes of this phenomenon. The anti-violence revolution has sparked diverse opinions. Some participants in the social world of theatre express satisfaction with the youth’s rebellion against unethical practices in this universe, while others believe that violence is inherent in the sphere of activity, in which actors and other employees of theatre institutions serve the art and must submit to their superiors. Among those who desire change in this area of human behaviour, many are sceptical, fearing the restriction of the creative freedom of creators of artistic phenomena. In their view, the existing status quo cannot be “defended,” and theatre as a workplace should not be associated with trauma and the objectification of artists. However, they also reject the other extreme, which they describe as a “witch hunt.” In this world, it is impossible to eliminate the dominance of directors, nor can we go to the extreme of eliminating all criticism in teaching and in the creative process.
References
Adamiecka A. (2021), Naszym światem włada nieczułość. #MeToo i transformacja, „Didaskalia”, nr 161, https://didaskalia.pl/pl/artykul/naszym-swiatem-wlada-nieczulosc (dostęp: 20.07.2025).
Adamiecka A., Jabłońska M., Waligóra K., Zawadzka I. (red.) (2024), Nowe wrażliwości w sztukach performatywnych, teatrze i filmie. Skrzynka z teoriami, Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, Warszawa, https://akademia.at.edu.pl/wydawnictwa (dostęp: 7.01.2026).
Babbie E. (2009), Podstawy badań społecznych, przeł. W. Betkiewicz, M. Bucholc, P. Gadomski, J. Haman, A. Jasiewicz-Betkiewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Becker H. (1974), Art As Collective Action, „American Sociological Review”, nr 39(6), s. 767–776.
Becker H. (1982), Art Worlds, University of California Press–Berkeley, Los Angeles– London.
Bezpieczni, https://akademia.at.edu.pl/bezpieczni/ (dostęp: 8.01.2026).
Bourdieu P. (2005), Struktury, habitus, praktyki, [w:] P. Sztompka, M. Kucia (red.), Socjologia. Lektury, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków, s. 546–558.
Braun K. (1984), Wielka reforma teatru w Europie: ludzie, idee, zdarzenia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Chester E. (2007), Młodzi w pracy. Jak zadbać o pracowników pokolenia Y, Helion, Gliwice.
Clarke A.E. (1991), Social Worlds/Arenas Theory as Organizational Theory, [w:] D.R. Maines (red.), Social Organization and Social Process: Essays in Honor of Anselm Strauss, Aldine de Gruyter, New York, s. 119–158.
Cohen S. (2011), Folk Devils and Moral Panics, Taylor & Francis, London.
Dudek B. (2003), Zaburzenie po stresie traumatycznym, Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne, Gdańsk.
Dzieciuchowicz I. (2025), Teatr. Rodzina patologiczna, Wydawnictwo Agora, Warszawa.
Gardzienice. Oświadczenie Włodzimierza Staniewskiego z dnia 15.10.2020, https://e-teatr.pl/gardzienice-oswiadczenie-wlodzimierza-staniewskiego-4412 (dostęp: 20.12.2025).
Golka M. (2012), Socjologia artysty nowożytnego, Poznań [plik PDF].
Goode E., Ben-Yehuda N. (2009), Moral Panics. The Social Construction of Deviance, Wiley, Oxford.
Granice w teatrze, http://www.akademia.at.edu.pl/2021/05/03/projekt-granice-w-teatrze/ (dostęp: 20.12.2025).
Grzela R. (2012), Wolne, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa.
Grzyb M. (2025), Polskie #MeToo. Analiza feministyczno-kryminologiczna, „Biuletyn Kryminologiczny”, nr 31, s. 11–33, https://doi.org/10.37232/BK.2024A
Herman J.L. (2015), Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence. From Domestic Abuse to Political Terror, Basic Books, New York.
Huntley R. (2006), The Word According to Y: Inside the New Adult Generation, Allen&Unwin, Crows Nest NSW.
Kacperczyk A. (2016), Społeczne światy. Teoria – empiria – metody badań. Na przykładzie społecznego świata wspinaczki, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Kalinowska K., Kułakowska K. (2023), Z miękkim podbrzuszem na wierzchu. Wyzwania etyczne w pracy twórczej Teatru Węgajty, [w:] K. Kułakowska (red.) Polifonia. Rzecz o pracy twórczej Teatru Węgajty, Instytut Socjologii PAN, Warszawa.
Karty praw i granic procesu twórczego – rekomendacje dobrych praktyk w teatrach i szkołach teatralnych, https://www.sdt.pl/wp-content/uploads/2010/06/KARTA-PRAW-I-GRANIC-PROCESU-TWÓRCZEGO-PL+ENG.pdf (dostęp: 7.01.2026).
Krakowska J. (2021), Tego już nie da się zatrzymać, „Dialog”, nr 10(779), https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/tego-juz-nie-da-sie-zatrzymac (dostęp: 14.01.2026).
Kwaśniewska M. (2020), Dlaczego przestały milczeć? Dlaczego zostały wysłuchane? Afektywna analiza #MeToo w Teatrze Bagatela, „Didaskalia”, nr 159, https://didaskalia.pl/pl/artykul/dlaczego-przestaly-milczec-dlaczego-zostaly-wysluchane (dostęp: 14.10.2025).
Kwaśniewska M. (2021), Jaka etyka?!, „Dialog”, nr 4(773), https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/jaka-etyka (dostęp: 20.02.2026).
Kwaśniewska M., Waligóra K. (red.) (2021), Teatr brzydkich uczuć, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Kwaśniewska-Mikuła M. (2025), #MeToo na rzecz przyszłości. Projekty artystyczne o przemocy (seksualnej) w teatrze, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Marta Nieradkiewicz oskarża reżysera Pawła Passiniego o przemoc psychiczną, https://www.rmf.fm/magazyn/news,36820,marta-nieradkiewicz-oskarza-rezysera-pawla-passiniego-o-przemoc-psychiczna-zamykal-drzwi-i-krzyczal-ze-nigdzie-nie-wyjde (dostęp: 7.01.2026).
Mobbing i molestowanie w instytucjach kultury – cykl kilkuset artykułów zamieszczonych na kanale e-teatr, https://e-teatr.pl/mobbing-i-molestowanie-w-instytucjach-kultury-i377 (dostęp: 1.12.2025–8.02.2026).
Nowak M. (2021), Maciej Nowak o przemocy w szkołach teatralnych: „Znieczuliłem się”, https://e-teatr.pl/maciej-nowak-o-przemocy-w-szkolach-teatralnych-znieczulilem-sie-10384 (dostęp: 20.02.2026).
Oświadczenie Pawła Passiniego z dnia 25 marca 2025, https://e-teatr.pl/lublin-oswiadczenie-pawla-passiniego-56838 (dostęp: 8.01.2026).
Pace Ch. (2024), Seks na scenie. Najlepsze praktyki, narzędzia i techniki koordynacji scen intymnych w teatrze, przeł. P. Sut, Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, Warszawa.
Shibutani T. (1994), Reference Groups As Perspectives, [w:] N.J. Herman, L.T. Reynolds (red.), Symbolic Interaction. An Introduction to Social Psychology, General Hall, INC, s. 267–276.
Siwiak A. (2021), Zachwiany ekosystem. U źródeł przemocy w polskim teatrze, „Czas Kultury”, nr 4, https://czaskultury.pl/sklep/zachwiany-ekosystem-u-zrodel-przemocy-w-polskim-teatrze/ (dostęp: 16.02.2025).
Stachowska S. (2012), Oczekiwania przedstawicieli pokolenia Y wobec pracy i pracodawcy, „Zarządzenie Zasobami Ludzkimi”, nr 2, s. 33–56.
Sztompka P. (1991), Society in Action: The Theory of Social Becoming, University of Chicago Press, Chicago.
Tokarski W. (2024), Pokolenia X Y Z – cechy charakterystyczne każdej generacji, http://www.wiktortokarski.pl/pokolenia-x-y-z/ (dostęp: 27.12.2025).
Vaughan D. (2016), The Challenger Launch Decision, Risky Technology, Culture, and Deviance at NASA, University of Chicago Press, Chicago.
Waligóra K. (2026), Jak pisać o przemocy w teatrze? Strategie reportażowe, naukowe i instytucjonalne w kontekście lektury książki „Teatr. Rodzina patologiczna” Igi Dzieciuchowicz, „Didaskalia. Gazeta Teatralna”, nr 191, https://www.didaskalia.pl/pl/artykul/jak-pisac-o-przemocy-w-teatrze (dostęp: 16.03.2026).
Wejbert-Wąsiewicz E. (2009a), Kim jest artysta?, „Dwumiesięcznik Społeczno-Polityczny. Realia”, nr 3, s. 122–132.
Wejbert-Wąsiewicz E. (2009b), Rola artysty w społeczeństwie, „Dwumiesięcznik Społeczno-Polityczny. Realia”, nr 4, s. 109–120.
Zadara M. (2021a), Przemoc nie jest metodą pracy w teatrze, https://krytykapolityczna.pl/kultura/michal-zadara-przemoc-nie-jest-metoda-pracy-w-teatrze/ (dostęp: 7.01.2026).
Zadara M. (2021b), Teatr – nie otchłań, https://krytykapolityczna.pl/kultura/teatr/michal-zadara-teatr-miejsce-pracy/ (dostęp: 7.01.2026).
Zimnica-Kuzioła E. (2017), Artyści – mity i stereotypy. Polscy aktorzy teatralni wobec mitologizacji zawodowych, [w:] M. Hasiuk, E. Kołdrzak (red.), Kręgi i płomienie. Szkice o teatrze i socjologii, Wydawnictwo Primum Verbum, Łódź, s. 115–130.
Zimnica-Kuzioła E. (2018), Społeczny świat teatru. Areny polskich publicznych teatrów dramatycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Zimnica-Kuzioła E. (2020), Aktorzy polskich publicznych teatrów dramatycznych. Studium socjologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Raport 1: (Nie)zgoda na przekraczanie granic. Badanie przemocy i dyskryminacji w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza, https://akademia.at.edu.pl/wp-content/uploads/sites/4/2023/01/raport-synteza.pdf (dostęp: 7.01.2026). [Raport powstał w wyniku badania socjologicznego przeprowadzonego w Akademii Teatralnej w Warszawie i Filii w Białymstoku na przełomie 2021 i 2022 r., opublikowany w listopadzie 2022 r. Badanie zrealizował zespół naukowczyń i naukowców z Wydziału Socjologii UW pod kierownictwem dr hab. Julii Kubisy prof. UW i dr hab. Mikołaja Lewickiego na zlecenie Akademii Teatralnej w składzie: Julia Kubisa, Mikołaj Lewicki, Justyna Kościńska, Katarzyna Rakowska, Feliks Tuszko].
Raport 2: Bezpieczna przestrzeń. Dobre praktyki i narzędzia służące transformacji kształcenia teatralnego, https://bezpieczna.at.edu.pl/wp-content/uploads/2025/ 02/Raport_koncowy.pdf (dostęp: 7.01.2026). [Projekt realizowany był w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza, w Warszawie w latach 2022–2024, finansowany z budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki. Zespół badawczy projektu: Agata Adamiecka-Sitek, Małgorzata Jabłońska, Katarzyna Waligóra, Izabela Zawadzka].
Raport 3: Pracownice i pracownicy teatrów w pandemii. Zawody teatralne w perspektywie teatrologicznej, Instytut Teatralny 2020, https://www.instytut-teatralny.pl/dzialalnosc/raporty-i-badania/pracownice-i-pracownicy-teatrow-w-pandemii-raport-z-badan/ (dostęp: 7.01.2026). [Autorzy raportu: Katarzyna Kalinowska, Katarzyna Kułakowska, Michał Bargielski, Anna Buchner, Maria Wierzbicka].
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

