Dysfunkcjonalizm metodologiczny – nowa propozycja analityczna w socjologii sportu i jej zastosowanie na przykładzie szachów

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.16.1.10

Słowa kluczowe:

sport, socjologia sportu, szachy, dysfunkcje sportu, dysfunkcjonalizm metodologiczny

Abstrakt

W artykule podejmowany jest problem operacjonalizacji definicji sportu, formułowanych na gruncie tak zwanego podejścia kontekstualnego i ustrukturyzowanego kontekstualizmu (typolo­gia P. Nosala). Problematyczna jest bowiem kwestia, jak badać (kluczowe w tych definicjach) społeczne definiowanie danej praktyki jako sportowej. Zaproponowane autorskie rozwiązanie – nazywane dysfunkcjonalizmem metodologicznym – zakłada, że obserwowane w przypadku sportu negatywne zjawiska (dysfunkcje) mogą być traktowane jako wskaźniki określonego stanu świadomości społecznej. W analizie uwzględnia się pięć dysfunkcji, przyjmując Mertonowskie rozumienie tego terminu (z uszczegółowieniami Z. Bizonia i M. Sokołowskiej). Są to: doping, korupcja, polityzacja, komercjalizacja i mediatyzacja. Zaproponowane podejście jest następnie, w drugiej części artykułu, testowane w praktyce na przykładzie szachów. Wykorzystuje się tu definicję sportu zaproponowaną przez R. Giulianottiego. Zebrany materiał pokazuje, że w przypadku szachów można zaobserwować wiele z negatywnych zjawisk, które są „ciemnymi stronami” sportu w ogóle. Biorąc pod uwagę spełnienie wszystkich kryteriów definicyjnych Giulianottiego i potwierdzenie występowania typowo sportowych dysfunkcji, można – na gruncie dysfunkcjonalizmu metodologicznego – przyjąć, że obecnie szachy należy uznawać za sport.

Biogram autora

Jakub Ryszard Stempień, Uniwersytet Łódzki

Jakub Ryszard Stempień, socjolog sportu, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autor badań nad zjawiskiem mody na bieganie, przewodniczący jury Konkursu Sekcji Socjologii Sportu przy Polskim Towarzystwie Socjologicznym na najlepszą pracę licencjacką i magisterską z obszaru socjologii sportu.

Bibliografia

Antonowicz Dominik, Kossakowski Radosław, Szlendak Tomasz (2011) Ostatni bastion antykonsumeryzmu? Kibice industrialni w dobie komercjalizacji sportu. „Studia Socjologiczne”, t. 202, s. 113–139.

Bilalić Merim i in. (2009) Why are (the best) women so good at chess? Participation rates and gender differences in intellectual domains. “Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences”, vol. 1659, s. 1161–1165.

Bizoń Zdzisław (1976) Wzorce adaptacji systemu medycznego do zmian społecznych [w:] Magdalena Sokołowska, Jacek Hołówka, Antonina Ostrowska, red., Socjologia a zdrowie. Warszawa: PWN, s. 107–131.

Brydż to nie sport? (2017) [dostęp 28 października 2019 r.]. Dostępny w Internecie: https://www.polsatsport.pl/wiadomosc/2017-10-26/brydz-to-nie-sport/

Cierpiał-Wolan Marek, Łysoń Piotr (2017) Kultura fizyczna w Polsce w latach 2015 i 2016. Warszawa, Rzeszów: Główny Urząd Statystyczny.

Coakley Jay (2001) Sport in Society: Issues and Controversies. New York: McGraw Hill.

Coubertin de Pierre (1989) Textes choisis. Zurich, Hildesheim, New York: Weidmann, t. 2.

Demel Maciej, Skład Alicja (1974) Teoria wychowania fizycznego. Warszawa: PWN.

Dudek Dobiesław (brw) Krytyczne tezy do naukowych badań nad sportem [dostęp 28 października 2019 r.]. Dostępny w Internecie: http://wtir.awf.krakow.pl/pdf/rozne/publik_pracownikow/dobieslaw_dudek/krytyczne_tezy.pdf

Dziubiński Zbigniew (2003) Wprowadzenie [w:] Zbigniew Dziubiński, red., Społeczny wymiar sportu. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 13–17.

Dziubiński Zbigniew (2011a) Olimpizm a nowoczesność [w:] Zbigniew Dziubiński, Zbigniew Krawczyk, red., Socjologia kultury fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego, s. 121–137.

Dziubiński Zbigniew (2011b) Dewiacje w sporcie wyczynowym [w:] Zbigniew Dziubiński, Zbigniew Krawczyk, red., Socjologia kultury fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego, s. 444–462.

Dziubiński Zbigniew (2015) Polityka i sport: antynomie i konwergencje [w:] Zbigniew Dziubiński, Kazimierz W. Jankowski, red., Kultura fizyczna a polityka. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 15–43.

Edmonds David, Eidinow John (2004) Bobby Fischer Goes to War. London: Faber & Farber.

Fine Gary Alan (2013) Sticky Cultures: Memory Publics and Communal Pasts in Competitive Chess. “Cultural Sociology”, vol. 7, s. 395–414.

Fine Gary Alan, Young Harvey (2014) Still Thrills: The Drama of Chess. “The Drama Review”, vol. 58, s. 87–98.

Franke Andreas G. i in. (2017) Methylphenidate, modafinil, and caffeine for cognitive enhancement in chess: A double-blind, randomised controlled trial. “European Neuropsychopharmacology”, vol. 27, s. 248–260.

Gajewski Jacek (2012) Szachy z perspektywy definicji sportu. “IDO Movement for Culture. Journal of Martial Arts Anthropology”, t. 12, s. 6–10.

Gawlikowski Stanisław (1976) Walka o tron szachowy. Warszawa: Sport i Turystyka.

Gawlikowski Stefan (2017) Bobby Fischer. Obsesje geniusza. Warszawa: The Facto.

Giulianotti Richard (2005) Prologue [w:] Richard Giulianotti, ed., Sport: A Critical Sociology. Cambridge: Polity Press, s. xi−xx.

Giżycki Jerzy (1984) Z szachami przez wieki i kraje. Warszawa: Sport i Turystyka.

Golf Sighart (2015) Doping for Chess Performance. “Sports Medicine & Doping Studies”, vol. 5, s. 1–16.

Gołata Krzysztof (2011) Kształtowanie wizerunku sponsora - zagrożenia wizerunkowe w polskiej piłce nożnej. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu”, t. 197, s. 93–103.

Hajduk Edward, Hajduk Fabian (2013) Szkice z socjologii sportu. Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa.

ICSS (2014) Protecting the Integrity of Sport Competition. The Last Bet for Modern Sport [dostęp 28 października 2019 r.]. Dostępny w Internecie: http://theicss.org/2019/03/12/icss-protecting-the-integrity-of-sport-competition-the-last-bet-for-modern-sport/

Jakubowska Honorata (2013) Płeć (w) fizjologii sportu. „Kultura Współczesna”, t. 78, s. 105–117.

Jankowski Krzysztof (2011) Procesy komercjalizacji kultury fizycznej [w:] Zbigniew Dziubiński, Zbigniew Krawczyk, red., Socjologia kultury fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego, s. 387–403.

Kałamacka Ewa (2000) Sport XXI wieku epigonem antyku [w:] Zbigniew Dziubiński, red., Sport na przełomie tysiącleci: szanse i nadzieje. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 151–157.

Kobiela Filip (2015) Z ontologii gry w szachy. Uwagi na kanwie rozważań Romana Ingardena. „Kwartalnik Filozoficzny”, t. 43, s. 61–78.

Kobiela Filip (2018) Should chess and other mind sports be regarded as sports? “Journal of the Philosophy of Sport”, vol. 45, s. 279–295.

Kopecka-Piech Katarzyna (2017) Media [w:] Honorata Jakubowska, Przemysław Nosal, red., Socjologia sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 75–85.

Kosiewicz Jerzy (2001) Współczesny olimpizm w świetle wartości społecznych [w:] Zbigniew Dziubiński, red., Aksjologia sportu. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 189–195.

Kossakowski Radosław (2017) Kibice [w:] Honorata Jakubowska, Przemysław Nosal, red., Socjologia sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 47−59.

Kowalczyk Stanisław (2009) Ku (re)humanizacji sportu w społeczeństwie nowoczesnym [w:] Zbigniew Dziubiński, Kazimierz W. Jankowski, red., Kultura fizyczna w społeczeństwie nowoczesnym. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 51–57.

Krawczyk Zbigniew (2000) Sport w zmieniającym się społeczeństwie. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego.

Krawczyk Zbigniew (2003) Sport jako zwierciadło współczesnego społeczeństwa [w:] Zbigniew Dziubiński, red., Społeczny wymiar sportu. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 161–167.

Kubiak Anna (2013) Działania antykorupcyjne – wybrane przykłady. „Acta Universitatis Lodziensis – Folia Oeconomica”, t. 288, s. 45–57.

Lenartowicz Michał, Mosz Jakub (2018) Stadiony i widowiska. Społeczne przestrzenie sportu. Warszawa: Scholar.

Leszczyńska Aleksandra (2013) Etyczne i społeczne kontrowersje wokół współczesnego sportu profesjonalnego. „Humanizacja Pracy”, t. 272, s. 43–57.

Leszczyńska Aleksandra (2017) Doping [w:] Honorata Jakubowska, Przemysław Nosal, red., Socjologia sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 11–24.

Lipoński Wojciech (1987) Humanistyczna encyklopedia sportu. Warszawa: Sport i Turystyka.

Lipoński Wojciech (2009) Mocowanie duszy z ciałem. O humanistyczny wymiar sportu [w:] Zbigniew Dziubiński, Kazimierz W. Jankowski, red., Kultura fizyczna w społeczeństwie nowoczesnym. Warszawa: Salezjańska Organizacja Sportowa RP, s. 34–50.

Litmanowicz Władysław, Giżycki Jerzy (1986) Szachy od A do Z. Warszawa: Sport i Turystyka.

Łuczak Maciej (2018) Oszustwo dopingowe w sporcie wyczynowym wśród kobiet w latach 1950–2017. „Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu”, t. 60, s. 118–134.

Manicka Zuzanna, Strzelecki Wojciech (2010) Świadomość niepożądanych efektów zdrowotnych stosowania dopingu przez sportowców wśród uczniów szkół średnich. „Pielęgniarstwo Polskie”, t. 34, s. 173–180.

Merton Robert K. (2002) Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Mihailov Emilian, Savulescu Julian (2018) Social Policy and Cognitive Enhancement: Lessons from Chess. “Neuroethics”, vol. 11, s. 115–127.

Moul Charles C., Nye John V. C. (2009) Did the Soviets collude? A statistical analysis of championship chess 1940–1978. „Journal of Economic Behavior & Organization”, vol. 70, s. 10–21.

Nordbye Gro H.H., Teigen Karl H. (2014) Responsibility judgments of wins and losses in the 2013 chess championship. “Judgment and Decision Making”, vol. 9, s. 335–348.

Nosal Przemysław (2015) Społeczne ujęcie sportu. (Trudne) definiowanie zjawiska i jego dyskurs. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 11, s. 16–38.

Openfield (2018) Zjawisko korupcji w środowisku sportowym. Analiza w oparciu o badania empiryczne [dostęp 28 października 2019 r.]. Dostępny w Internecie: https://www.gov.pl/documents/292437/436728/Zjawisko_korupcji_-_Raport.pdf/ad2bffcf-97e8-c169-686d-b36cc6a01c46

Partum Antoni (2018) Czy szachy czeka rewolucja? „Szachy losowe są coraz popularniejsze i mogą kiedyś wyprzeć tradycyjne rozgrywki” – rozmowa z Ryszardem Królikowkim [dostęp 28 października 2019 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.sport.pl/inne/7,64998,24246608,czy-szachy-przejda-rewolucje-szachy-losowe-sa-coraz-popularniejsze.html

Pasko Artur (2012) Społeczno-polityczne aspekty sportu w ZSRR i krajach bloku socjalistycznego do 1989 r. „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Kultura Fizyczna”, t. 11, s. 115–130.

Pawlak Zbigniew, Smoleń Andrzej (2010) Dylematy etyczne rozwoju sportu zawodowego. „Annales. Etyka w życiu gospodarczym”, t. 13, s. 105–114.

Petroczi Andrea (2009) Introduction. The Dark Side of Sport: Challenges for Managers in the Twenty-first Century. „European Sport Management Quarterly”, vol. 9, s. 349–352.

Pospiszyl Irena (2014) Patologie społeczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Prost Frédéric (2012) On the impact of information technologies on society: an historical perspective through the game of chess. “EPiC Series”, vol. 10, s. 1–12.

Schulenkorf Nico, Frawley Stephen, red., (2016) Critical Issues in Global Sport Management. London: Routledge.

Smykowski Mikołaj (2018) Szachy – (nie)ludzka gra. Ludzie, maszyny i antycypacje przyszłości. „Kultura Współczesna”, t. 101, s. 132–142.

Sobotko Ewelina (2017) Perspektywy rozwoju rynku zakładów bukmacherskich w Polsce. „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomiczno-Społecznej w Ostrołęce”, t. 25, s. 96–107.

Sokołowska Magdalena (1972) Dysfunkcjonalności instytucji służby zdrowia. „Studia Socjologiczne”, nr 4, s. 135–161.

Stańczuk Krzysztof (1995) Dewiacje w sporcie wyczynowym [w:] Zbigniew Krawczyk, red., Socjologia kultury fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Piłsudskiego, s. 275–286.

Świerczyński Marek Jarosław (2017) Mediatyzacja sportu. Zmiany w medialnym przekazie igrzysk olimpijskich. „Zeszyty Naukowe KUL”, t. 60, s. 197–211.

Suits Bernard (2007) The Elements of Sport [w:] William J. Morgan, ed., Ethics in Sport. Champaign, Illinois: Human Kinetics, s. 9−19.

Ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie (Dz. U. 2010 Nr 127 poz. 857).

Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. o zmianie ustawy o sporcie oraz ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944–1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. 2017 poz. 1600).

Waśkowski Zygmunt (2011) Integracyjna rola sportu we współczesnym świecie. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Ekonomiczne Problemy Usług”, t. 78, s. 25–34.

Weiss Paul (1969) Sport. A Philosophical Inquiry. Carbondale: Southern Illinois University Press.

Włoch Renata (2017) Wielkie imprezy sportowe [w:] Honorata Jakubowska, Przemysław Nosal, red., Socjologia sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 243–251.

Woźniak Wojciech (2011) Najlepsi na świecie? O fenomenie siatkówki i jej kibiców w Polsce [w:] Łukasz Rogowski, Radosław Skrobacki, red., Społeczne zmagania ze sportem. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, s. 289–309.

Woźniak Wojciech (2017) Polityka [w:] Honorata Jakubowska, Przemysław Nosal, red., Socjologia sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 147–163.

www.msit.gov.pl [strona internetowa Ministerstwa Sportu i Turystyki].

www.worldchess.com [Official FIDE Broadcasting]..

##submission.downloads##

Opublikowane

2020-02-29

Jak cytować

Stempień, J. R. (2020). Dysfunkcjonalizm metodologiczny – nowa propozycja analityczna w socjologii sportu i jej zastosowanie na przykładzie szachów. Przegląd Socjologii Jakościowej, 16(1), 162-185. https://doi.org/10.18778/1733-8069.16.1.10