Wywiady biograficzne z osobami ze środowisk wykluczenia społecznego – refleksja nad wybranymi problemami metodologicznymi i etycznymi

Agnieszka Golczyńska-Grondas

doi:10.18778/1733-8069.15.2.10

Autor

Agnieszka Golczyńska-Grondas Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny UŁ, Katedra Socjologii Kultury, Instytut Socjologii, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90-214 Łódź https://orcid.org/0000-0003-3174-6529

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.2.10

Słowa kluczowe:

metoda biograficzna, wywiad narracyjny, marginalizacja, wykluczenie społeczne, dylematy metodologiczne, dylematy etyczne

Abstrakt

Artykuł traktuje o problemach metodologicznych i etycznych, jakie naukowcy napotkać mogą w badaniach biograficznych realizowanych z udziałem osób ze zbiorowości zagrożonych marginalizacją. Autorka odnosi się w tekście do własnych doświadczeń związanych z realizacją projektów dotyczących przede wszystkim problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, uznając, że otwarta dyskusja nad metodologią i etyką badań społecznych sprzyja zarówno doskonaleniu procedur, jak i komfortowi zarówno uczestników badań, jak i badaczy. W zakresie problemów metodologicznych w artykule uwzględniono kwestie: konstruowania próby badawczej, w tym przepisów dotyczących ochrony danych osobowych, roli gatekeepers i problemów z dostępnością narratorów, problemów wynikających z różnic strukturalnych między uczestnikami badań a badaczami, a także kompetencji interpersonalnych oraz metodologicznych badaczy. W drugiej części artykułu podjęto kwestie problemów etycznych: świadomej zgody, ingerencji w życie narratorów oraz oczekiwań aktorów indywidualnych i instytucjonalnych uczestniczących w badaniach. W zakończeniu autorka rozważa możliwość wprowadzenia superwizji dla osób prowadzących wywiady narracyjne i biograficzne.

Biogram autora

Agnieszka Golczyńska-Grondas - Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny UŁ, Katedra Socjologii Kultury, Instytut Socjologii, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41, 90-214 Łódź

Agnieszka Golczyńska-Grondas, socjolożka, pracownica Katedry Socjologii Kultury w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. W swoich pracach podejmuje przede wszystkim problematykę wykluczenia społecznego, organizacji pomocowych i helping professions analizowanych z w ykorzystaniem metod jakościowych, w szczególności metody biograficznej. Autorka książek: Mężczyźni z enklaw biedy. Rekonstrukcja pełnionych ról społecznych (Absolwent 2004), Wychowało nas państwo. Rzecz o tożsamości dorosłych wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych (Nomos 2014), Chybotliwa łódź. Losy wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych. Analiza socjologiczna (Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2016).

Bibliografia

Amundson Norm (1995) A Centric Career Counselling Model [dostęp 6 kwietnia 2019 r.]. Dostępny w Internecie: https://www.counseling.org/resources/library/ERIC%20Digests/95-066.pdf.

Babbie Earl (2006) Badania społeczne w praktyce. Przełożyli Witold Betkiewicz, Marta Bucholc, Przemysław Gadomski, Jacek Haman, Agnieszka Jasiewicz-Betkiewicz, Agnieszka Kloskowska-Dudzińska, Michał Kowalski, Maja Mozga. Warszawa: PWN.

Bernstein Basil (1990) Odtwarzanie kultury. Przełożyli Zbigniew Bokszański i Andrzej Piotrowski. Warszawa: PIW.

Björkenheim Johanna (2018) Towards biographical agency in health social work. Helsinki: University of Helsinki.

Björkenheim Johanna, Karvinen-Niinikoski Synnove (2009) Biography, Narrative, and Rehabilitation. „European Studies on Inequalities and Social Cohesion” vol. 1/2, s. 13–127.

Bunio-Mroczek Paulina (2016) Wczesne rodzicielstwo – zagrożenie czy szansa? Nastoletni rodzice z łódzkich enklaw biedy. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Carrol Michael (2007) One More Time: What is Supervision. „Psychotherapy in Australia”, vol. 13, no. 3, s. 34–40.

Charmaz Kathy (2009) Teoria ugruntowana. Praktyczny przewodnik po analizie danych jakościowych. Przełożyła Barbara Komorowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Chase Susan E. (2009) Wywiad narracyjny. Wielość perspektyw, podejść głosów [w:] Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, eds., Metody badań jakościowych, tom II. Przełożył Filip Schmidt. Warszawa: PWN, s. 15–56.

Czarnecki Krzysztof (2015) Uwarunkowania nierówności horyzontalnych w dostępie do szkolnictwa wyższego w Polsce.„Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, t. 1(45)/2015, s. 161–189.

Davies Martin (1996) Socjologia pracy socjalnej. Przełożył Bogdan Siewierski. Warszawa: Interart.

Domański Henryk (2010) Nowe ogniwa nierówności edukacyjnych w Polsce. „Studia Socjologiczne”, t. 1(196), s. 7–34.

Dryll Elżbieta, Cierpka Anna, red. (2011) Psychologia narracyjna. Tożsamość, dialogowość, pogranicza. Warszawa: ENETEIA.

Duneier Mitchell, Harvey Molotch (1999) Talking City Trouble: InteractionalVandalism, Social Inequality, and the “Urban Interaction Problem”. „American Journal of Sociology”, vol. 104, no. 5, s. 1263–1295.

Glaser Barney, Strauss Anselm L. (2009) Odkrywanie teorii ugruntowanej. Przełożył Marek Gorzko. Kraków: NOMOS.

Goffman Erving (2006) Charakterystyka instytucji totalnych [w:] A. Jasińska-Kania i in. (wybór i opracowanie) Współczesne teorie socjologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, t. 1, s. 316–335.

Golczyńska-Grondas Agnieszka (1998) Postawy pracowników instytucji społecznych wobec klientów z enklaw [w:] Wielisława Warzywoda-Kruszyńska, red., Żyć i pracować w enklawach biedy. Łódź: Instytut Socjologii UŁ, s. 184–200.

Golczyńska-Grondas Agnieszka (2004) Mężczyźni z enklaw biedy. Rekonstrukcja pełnionych rół społecznych. Łódź: Przedsiębiorstwo Specjalistyczne Absolwent.

Golczyńska-Grondas Agnieszka (2014) „Wychowało nas państwo”. Rzecz o tożsamości dorosłych wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.

Golczyńska-Grondas Agnieszka (2016) Chybotliwa łódź. Losy wychowanków placówek opiekuńczo wychowawczych. Analiza socjologiczna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Golczyńska-Grondas Agnieszka, Marek Grondas (2013) Biographical research and treatment. Some remarks on therapeutic aspects of sociological biographical interviews [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w naukach społecznych, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 9, s. 28–49.

Harvey David L., Michael H. Reed (2008) The Culture of Poverty: An Ideological Analysis [w:] David S. Byrne, eds. Social Exclusion. Critical Concepts in Sociology, vol. 1 Social exclusion – the history and use of concept. Abington: Routledge, 106–140.

Helling Ingeborg K. (1990) Metoda badań biograficznych [w:] Jan Włodarek, Marek Ziółkowski, red., Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa, Poznań: PWN, s. 13–37.

Jankowski Andrzej (1995) Uczeń w teatrze życia szkolnego. Warszawa: WSiP.

Kacprzak Andrzej (2011) Wizerunek mężczyzny w biografiach byłych więźniów [w:] Ewa Malinowska, red., Społeczne konteksty i dylematy realizacji ról płciowych, „Acta Universitatis Lodziensis: Folia Sociologica”, nr 39, s. 91–110.

Kacprzak Andrzej (2018) Bariery i szanse (re)integracji społecznej byłych więźniów w ich biograficznym doświadczeniu. Niepublikowana praca doktorska. Łódź: Uniwersytet Łódzki.

Kaźmierska Kaja (2004) Ethical aspects of biographical interviewing and analysis [w:] Prue Chamberlayne, Joanna Bornat, Ursula Apitzsch, eds., Biographical Methods and Professional Practice. An international perspective. Bristol: The Policy Press University of Bristol, s. 181–192.

Kaźmierska Kaja (2012) Biography and Memory. The Generational Experience of the Shoah Survivors. Boston: Academic Studies Press.

Kaźmierska Kaja (2018) Doing Biographical Research – Ethical Concerns in Changing Social Context. „Polish Sociological Review”, vol. 3(203), s. 391–409.

Kodeks etyczno-zawodowy psychologa [dostęp 15 kwietnia 2019 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.ptp.org.pl/warszawa/prawo/kodeks.htm.

Kodeks etyki socjologa (2012) [dostęp 6 kwietnia 2019 r.]. Dostępny w Internecie: http://pts.org.pl/wp-content/uploads/2016/04/kodeks.pdf.

Kodeks Narodowego Centrum Nauki dotyczący rzetelności badań naukowych i starania o fundusze na badania (2016) Załącznik do uchwały Rady NCN nr 20/2016 z dnia 3 marca 2016 [dostęp 27 października 2018 r.]. Dostępny w Internecie: https://www.ncn.gov.pl/userfiles/file/konkursy_ogloszone_2016-03-15/sonata11-zal6.pdf.

Konecki Krzysztof (2000) Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. Warszawa: PWN.

Kotomska Maria (2010) Podstawy pedagogiki społecznej. Materiały szkoleniowe. Kielce: Wyższa Szkoła Handlowa im. Bolesława Markowskiego.

Leder Andrzej (2014) Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Levitas Ruth (2005) Inclusive Society. Houndmills, New York: Palgrave Macmillan.

Lewis Oscar (2008) ‘The Culture of Poverty’, La Vida [w:] David S. Byrne, ed., Social Exclusion. Critical Concepts in Sociology vol. I Social exclusion – the history and use of concept. Abingdon: Routledge, s. 95–105.

Lister Ruth i in. (2000) Where are ‘the Poor’ in the Future of Poverty Research? [w:] Jonathan Bradshaw, Roy Sainsbury, eds., Researching Poverty. Aldershot: Ashgate, s. 284–304.

Niedbalski Jakub (2016) Dylematy etyczne i problemy metodologiczne warsztatu badacza na przykładzie badań prowadzonych w środowisku osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz niepełnosprawnością fizyczną. „Studia Humanistyczne AGH”, t. 15/4, s. 37–53.

Niedbalski Jakub (2017) Wymiary, konteksty i wzory karier. Proces stawania się sportowcem przez osoby z niepełnosprawnością fizyczną – analiza społecznych mechanizmów (re)konstruowania tożsamości. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Oltmann, Shannon M. (2016) Qualitative Interviews: A Methodological Discussion of the Interviewer and Respondent Contexts.

„Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research, vol. 17(2), Art. 15 [dostęp 27 października 2018r.]. Dostępny w Internecie: http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0114-fqs1602156.

O’Neill Maggie (2018) Walking, well-being and community: racialized mothers building cultural citizenship using participatory arts and participatory action research. „Ethnic and Racial Studies”, vol. 41:1, s. 73–97.

Rakowski Witold (2000) Sytuacja środowiska studenckiego. Pochodzenie społeczne i status materialny. Kancelaria Sejmu Biuro Studiów i Ekspertyz, ekspertyza wykonana na zlecenie Biura Studiów i Ekspertyz [dostęp 3 maja 2017 r.]. Dostępny w Internecie: http://biurose.sejm.gov.pl/teksty_pdf_00/e-208.pdf.

Rosenthal Gabriele (2003) The Healing Effects of Storytelling: On the Conditions of Curative Storytelling in the Context of Research and Counseling. „Qualitative Inquiry”, vol. 6, s. 915–933.

Rosenthal Gabriele (2018) Challenges of Biographical Research [w:] Markus S. Schulz, ed., Frontiers of Global Sociology. Research Perspectives for the 21st Century. Berlin, New York: ISA, s. 268–275.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE.

Schütze Fritz (2012) Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w autobiograficznym wywiadzie narracyjnym. Jak analizować autobiograficzne wywiady narracyjne [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS, s. 141–278.

Silver Hilary (1994) Social exclusion and social solidarity. Three paradigms. „International Labour Review”, vol. 133, 1994/5-6, s. 531–578.

Suchańska Anna (1993) Trójkąt dramatyczny i gry ratownicze [w:] Santorski J. red. ABC psychologicznej pomocy. Warszawa: Jacek Santorski & CO. Agencja Wydawnicza, s. 71−84.

Surmiak Adrianna (2018) Confidentiality in Qualitative Research Involving Vulnerable Participants: Researchers’ Perspectives. “Forum: Qualitative Social Research. Sozialforschung”, vol. 19, No. 3, Art. 12 September 2018.

Ślęzak Izabela (2016) Praca kobiet świadczących usługi seksualne w agencjach towarzyskich. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Tarkowska Elżbieta, red. (2013a) Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego. Warszawa: IFiS PAN, s. 381–436.

Tarkowska Elżbieta (2013b) Wprowadzenie. Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego [w:] Elżbieta Tarkowska, red., Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 9–46.

Tarkowska Elżbieta (2013c) Bieda, ubóstwo i inne kategorie dyskursu akademickiego w Polsce [w:] Elżbieta Tarkowska, red., Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 49–88.

Tarkowska Elżbieta (2013d) Biedni o biedzie, biedni o sobie [w:] Elżbieta Tarkowska, red., Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 381−436.

Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Ochronie danych osobowych tekst jednolity: Dz. U. 2016 r. poz. 922.

Wacquant Löic (2008) Urban Outcast. A Comparative Sociology of Advanced Marginality. Cambridge: Policy Press.

Waniek Katarzyna (2012) Polish Immigrants to Germany. Biographical analysis of narrative interviews with young Polish people who left for Germany between 1989 and 1999. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Warzywoda-Kruszyńska Wielisława, Golczyńska-Grondas Agnieszka (2010) Wzmocnić szanse i osłabić transmisję biedy wśród mieszkańców miast województwa łódzkiego – WZLOT. Raport końcowy + Rekomendacje. Łódź: Wydawnictwo Biblioteka, IS UŁ.

Warzywoda-Kruszyńska Wielisława, Bogdan Jankowski (2013) Ciągłość i zmiana w łódzkich enklawach biedy. Łódź: Wyd. UŁ.

Wootton Barbara (1959) Social Science and Social Pathology. New York: MacMillan.