Major Edward Rajpold (1894–1980). Zarys biografii

Witold Jarno

doi:10.18778/1644-857X.24.01.07

Autor

Witold Jarno Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0002-5845-6057

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.24.01.07

Słowa kluczowe:

Edward Rajpold, 28 Pułk Strzelców Kaniowskich, garnizon wojskowy w Łodzi, Wojsko Polskie w Drugiej Rzeczypospolitej, batalion Obrony Narodowej „Wieluń II”, represje stalinowskie

Abstrakt

Artykuł opisuje życie i karierę wojskową Edwarda Rajpolda (1894–1980). Był on jednym z wielu oficerów związanych z Łodzią, w której nie tylko urodził się i zmarł, ale także spędził większość lat swej służby wojskowej. Celem artykułu jest przybliżenie losów tego oficera, w pełni zasługującego na pamięć potomnych. Brał on udział w pracy konspiracyjnej w Polskiej Organizacji Wojskowej oraz w akcji oswobodzenia miasta spod okupacji niemieckiej w listopadzie 1918 r. Potem został oficerem polskiej armii i do 1936 r. służył w stacjonujących w mieście jednostkach (28. i 31. Pułk Strzelców Kaniowskich). Świetnie radził sobie w pracy szkoleniowej, toteż w 1936 r. objął stanowisko komendanta komendy uzupełnień w Wieluniu i aktywnie wspierał rozwój przysposobienia wojskowego w powiecie wśród młodzieży. Wiosną 1939 r. został dowódcą nowo formowanego Batalionu Obrony Narodowej „Wieluń II” i uczestniczył w obronie ziemi łódzkiej w trakcie kampanii wrześniowej. Pozostałe lata II wojny światowej spędził w niemieckich oflagach. Wiosną 1945 r. powrócił do rodzinnego miasta i został powołany do ludowego Wojska Polskiego, w którym służył do stycznia 1946 r. Następnie pracował na różnych stanowiskach w Łodzi, lecz niebawem stał się tragicznym przykładem represji okresu stalinowskiego. W 1954 r. został aresztowany i skazany w procesie pokazowym za udział w nielegalnej organizacji. Po dwóch latach został zwolniony z więzienia i resztę życia spędził w rodzinnym mieście. Tekst oparty został w głównej mierze na materiałach archiwalnych przechowywanych w Centralnym Archiwum Wojskowym, literaturze oraz materiałach ze zbiorów rodziny.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Witold Jarno - Uniwersytet Łódzki

Dr hab. Witold Jarno, prof. UŁ – zatrudniony w Katedrze Historii Polski i Świata po 1945 r., w Instytucie Historii Uniwersytetu Łódzkiego. Absolwent Wydziałów: Filozoficzno-Historycznego (1994) oraz Prawa i Administracji (1998) tej Uczelni.

Zainteresowania naukowe: historia wojskowości polskiej w XX w. oraz dzieje Polski i regionu łódzkiego w XX w. Jest autorem ponad stu artykułów naukowych i kilkunastu monografii dotyczących tej problematyki.

Bibliografia

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi [AIPN Łd], sygn. Ld 014.47; Ld 81.109.1; Ld 81.109.2; Ld 81.109.6; Ld 533.4767; Ld PF 10.56

Archiwum Państwowe w Łodzi, Spis ludności miasta Łodzi, sygn. 39.221.0.4.12.24997

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], 10 DP, sygn. I.313.10.1

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], 17 DP, sygn. IV.521.17.1

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], 28 pp, sygn. I.320.28.1, I.320.28.19

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], ap. Edward Rajpold, sygn. 6323

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Armia „Łódź”, sygn. II.1.2

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Dziennik Rozkazów Dowództwa Okręgu Korpusu nr IV 1935

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Główny Inspektorat Sił Zbrojnych, sygn. I.302.4.268

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Kolekcja Krzyża i Medalu Niepodległości, Edward Rajpold KN 16 IX 1931

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Kolekcja Krzyża Walecznych, Edward Rajpold, sygn. KW 99.236

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Oddział I Naczelnego Dowództwa WP, sygn. I.301.7.3

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Polska Organizacja Wojskowa, sygn. I.124.1.70

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Sztab Generalny WP, sygn. IV.501.1/A.144

Centralne Archiwum Wojskowe Wojskowego Biura Historycznego [CAW WBH], Tap. Edward Rajpold, sygn. 247.55.1514

Zbiory rodzinne Krzysztofa Rajpolda, Życiorys dziadka Edwarda Rajpolda – kopia przekazana autorowi przez wnuka Krzysztofa Rajpolda w dniu 14 II 2024 r.

Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych 1920, nr 49; 1927, nr 13; 1928, nr 15.

Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych 1918, nr 3; 1936, nr 7; 1939, nr 2.

Dziennik Rozkazów Wojskowych 1919, nr 74, poz. 2383.

Dziennik Ustaw 1944, nr 6, poz. 27.

Monitor Polski 1931, nr 218, poz. 296.

Rybka R., Stepan K., Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca, Kraków 2006.

Grobicki J., Od Prosny po Wisłę, cz. 1, „Za i Przeciw” 1984, nr 35, s. 20–21.

Rajpold E., Krótkie dzieje naszego batalionu, „Nowy Nurt” 1959, nr 21, s. 8.

Rómmel J., Za honor i Ojczyznę. Wspomnienia dowódcy Armii „Łódź” i „Warszawa”, Warszawa 1958.

Tuchaczewski M., Pochód za Wisłę, Łódź 1989.

Żeligowski L., Wojna w roku 1920. Wspomnienia i rozważania, Warszawa 1990.

Ajnenkiel E., Akcja rozbrajania Niemców w Łodzi, „Niepodległość” 1933, t. VIII, s. 401–417.

Bełdowski L., Zarys historii wojennej 29 Pułku Strzelców Kaniowskich, Warszawa 1928.

Bogalecki T., 11 listopada 1918 roku w Łodzi. Geneza, przebieg i rezultaty akcji rozbrajania Niemców, Łódź 1993.

Bohatkiewicz J., Obóz II C Woldenberg, Warszawa 1971.

Czernielewski K., Powstanie i organizacja 28 Pułku Strzelców Kaniowskich (listopad 1918 r. – sierpień 1919 r.), [w:] O suwerenność państwową i narodową. W 80 rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę. Materiały z sesji naukowej. Łódź – 10 listopada 1998 r., red. S. Pytlas, H. Siemiński, Łódź 1999, s. 124–148.

Czernielewski K., Jarno W., Garnizon Łódzki Wojska Polskiego 1918–1939, Toruń 2008.

Dąbrowski J., Bitwa odwrotowa nad Niemnem 1-ej armii polskiej (19–24 lipca 1920), „Bellona” 1929, t. XXXIV, z. 1, s. 1–14.

Fularski M., Przysposobienie wojskowe w Polsce, Warszawa 1929.

Gogola M., Edward Rajpold (1894–1980), [w:] Wieluński słownik biograficzny, t. I–II, red. Z. Szczerbik, Z. Włodarczyk, Wieluń 2014, s. 249–250.

Gogola M., Wieluńskie Bataliony Obrony Narodowej. Przygotowania do wojny obronnej i szlak bojowy w 1939 r., [w:] Polskie organizacje paramilitarne i bataliony Obrony Narodowej w latach 1900–1939, red. J. Jastrzębski, Kraków 2019, s. 157–177.

Jarno W., Okręg Korpusu Wojska Polskiego nr IV Łódź 1918–1939, Łódź 2001.

Jarno W., Strzelcy Kaniowscy w latach 1919–1939, Warszawa 2004.

Jarno W., Kozłowski W., 10. Dywizja Piechoty w wojnie 1939 roku, Pruszków 2016.

Jednodniówka 28 Pułku Strzelców Kaniowskich 1918–1924, Łódź 1924. DOI: https://doi.org/10.25291/VR/1924-VLR-28

Kozłowski E., Wojsko Polskie 1936–1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Warszawa 1964.

Kozłowski M., Zapomniana wojna. Walki o Lwów i Galicję Wschodnią 1918–1919, Bydgoszcz 1999.

Kozłowski W., Mobilizacja na obszarze Okręgu Korpusu nr IV (Łódź) w 1939 r., „Rocznik Łódzki” 1973, t. XVIII, s. 111–128.

Kranc S., Wieluńskie bataliony Obrony Narodowej w wojnie obronnej Polski 1939 r., [w:] Siedem wieków Wielunia. Studia i materiały, red. R. Rosin, Warszawa– Łódź 1987, s. 111–126.

Książek J., Związek Strzelecki w powiecie wieluńskim w latach 1921–1939, „Rocznik Wieluński” 2002, s. 81–122.

Księga chwały piechoty, red. B. Prugar-Ketling, Warszawa 1937–1939.

Lusek J., Kompleks obozów jenieckich w Spittalu nad Drawą w czasie II wojny światowej, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 2012, t. XXXV, s. 37–50.

Łossowski P., Jak Feniks z popiołów. Oswobodzenie ziem polskich spod okupacji w listopadzie 1918, Łowicz 1998.

Łódź. Dzieje miasta, t. I (Do 1918 r.), red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa–Łódź 1980.

Łukomski G., Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918–1920, Poznań 1994.

Łukomski G., Polak B., W obronie Wilna, Grodna i Mińska. Front litewsko-białoruski wojny polsko-bolszewickiej 1918–1920, Warszawa–Koszalin 1994.

Nałęcz T., Polska Organizacja Wojskowa 1914–1918, Wrocław 1984.

Odziemkowski J., Bitwa nad Autą 4–6 lipca 1920 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2013, R. XIV, nr 1, s. 51–74.

Odziemkowski J., Leksykon bitew polskich 1914–1921, Pruszków 1998.

Oflag II C Woldenberg – to brzmi jak tajemnica, red. W. Dembek, Dobigniew 2017.

Olesik J., Obóz II C Woldenberg, Warszawa 1988.

Pęczkowski M., Rozbrajanie Niemców w Łodzi i okręgu łódzkim, „Niepodległość” 1935, t. XII, s. 112–123.

Pindel K., Obrona narodowa 1937–1939, Warszawa 1979.

Pindel K., Obrona terytorialna w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1995.

Słowiński P., Oflag II C Woldenberg. Historia i współczesność, „Łambinowicki Rocznik Muzealny” 2011, t. XXXIV, s. 95–109.

Słowiński P., W okowach niewoli: polscy oficerowie w Oflagu II C Woldenberg podczas II wojny światowej, Gorzów Wielkopolski 2022.

Szeptycki S., Front Litewsko-Białoruski 10 marca 1919 – 30 lipca 1920, Kraków 1925.

Toczewski A., Oflag II C Woldenberg w Dobiegniewie, Dobiegniew 2009.

Truszkowski S., Z dziejów organizacji formacji Obrony Narodowej w siłach zbrojnych II Rzeczypospolitej, cz. 1, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1969, R. XIV, nr 3–4, s. 388–409.

Wróblewski J., Armia „Łódź” 1939, Warszawa 1975.

Wrzosek M., Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918–1921, Warszawa 1992.

Wyszczelski L., Bitwa na przedpolach Warszawy, Warszawa 2000.

Zaborowski W., Zarys historii wojennej 28 Pułku Strzelców Kaniowskich, Warszawa 1928.

Lista Jeńców Obozu IIC Woldenberg, s. 66, http://woldenberczycy.pl/?page_id=674 (dostęp: 2 V 2024).