Problemy z diagnozą sprawności fonologicznych dzieci z zaburzeniami wymowy

Agata Trębacz-Ritter; Grażyna Krasowicz-Kupis

doi:10.18778/2544-7238.11.15

Autor

Agata Trębacz-Ritter Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Studiów Edukacyjnych https://orcid.org/0000-0002-2889-0776
Grażyna Krasowicz-Kupis Uniwersytet im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wydział Pedagogiki i Psychologii, Instytut Psychologii https://orcid.org/0000-0002-5374-6872

DOI:

https://doi.org/10.18778/2544-7238.11.15

Słowa kluczowe:

sprawności fonologiczne, zaburzenia wymowy, diagnoza logopedyczna, czytanie, pisanie

Abstrakt

Z doświadczeń logopedów i nauczycieli wynika, że coraz więcej dzieci w placówkach przedszkolnych i młodszych klasach szkolnych potrzebuje terapii logopedycznej ze względu na problemy w prawidłowej realizacji dźwięków mowy. Wydaje się, że obecnie diagnoza i terapia zaburzeń wymowy najczęściej koncentrują się na przyczynach anatomiczno-funkcjonalnych, szczególnie w ramach terapii miofunkcjonalnej. Rzadziej natomiast uwzględnia się uwarunkowania percepcyjne i fonologiczne, które mają duże znaczenie nie tylko dla mowy, ale także dla nauki czytania i pisania. Jednym z powodów może być niedostatek narzędzi do rzetelnej oceny poziomu sprawności fonologicznych dzieci z zaburzeniami wymowy, co utrudnia zaplanowanie odpowiedniej terapii. Celem artykułu jest przedstawienie tła dla nowego narzędzia do oceny krótkotrwałej i roboczej pamięci fonologicznej, a także planowania fonologicznego jako nowego wymiaru sprawności fonologicznych.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association, b.r., Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology. (Practice Portal), www.asha.org/Practice-Portal/Clinical-Topics/Articulation-and-Phonology/ (dostęp: 30.03.2025).

Anthony J.L., Aghara R.G., Dunkelberger M.J., Anthony T.I., Williams J.M., Zhang Z., 2011, What Factors Place Children with Speech Sound Disorders at Risk for Reading Problems?, „American Journal of Speech-Language Pathology”, vol. 20(2), s. 146–160. DOI: https://doi.org/10.1044/1058-0360(2011/10-0053)

Bartkowska T., 1968, Rozwój wymowy dziecka przedszkolnego jako wynik oddziaływań wychowawczych rodziny i przedszkola, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.

Boada K.L., Boada R., Pennington B.F., Peterson R.L., 2022, Sequencing Deficits and Phonological Speech Errors, But Not Articulation Errors, Predict Later Literacy Skills, „Journal of Speech, Language, and Hearing Research”, vol. 65(6), s. 2081–2097. DOI: https://doi.org/10.1044/2022_JSLHR-21-00241

Bogdanowicz M., 2004, Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.

Bogdanowicz M., Jaworowska A., Krasowicz-Kupis G., Matczak A., Pelc-Pękala O., Pietras I., Stańczak J., Szczerbiński M., 2007, Diagnoza dysleksji u uczniów kl. III szkoły podstawowej. Przewodnik diagnostyczny, Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych.

Brosseau-Lapré F., Roepke E., 2022, Implementing Speech Perception and Phonological Awareness Intervention for Children with Speech Sound Disorders, „Language, Speech, and Hearing Services in Schools”, vol. 53(3), s. 646–658. DOI: https://doi.org/10.1044/2022_LSHSS-21-00117

Bryndal M., 2015, Fonologiczna interpretacja procesów doskonalenia wymowy dziecięcej na tle współczesnych teorii fonologicznych, Gliwice: Wydawnictwo KOMLOGO.

Cabbage K.L., Farquharson K., Hogan T.P., 2015, Speech Perception and Working Memory in Children with Residual Speech Errors: A Case Study Analysis, „Seminars in Speech and Language”, vol. 36(4), s. 234–246. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0035-1562907

Cabbage K.L., Farquharson K., Iuzzini-Seigel J., Zuk J., Hogan T.P., 2018, Exploring the Overlap Between Dyslexia and Speech Sound Production Deficits, „Language, Speech, and Hearing Services in Schools”, vol. 49(4), s. 774–786. DOI: https://doi.org/10.1044/2018_LSHSS-DYSLC-18-0008

Dodd B., 2005, Differential Diagnosis and Treatment of Children with Speech Disorder, London – Philadelphia: Whurr Publishers Ltd.

Dodd B., 2014, Differential Diagnosis of Pediatric Speech Sound Disorder, „Current Developmental Disorders Reports”, vol. 1, s. 189–196. DOI: https://doi.org/10.1007/s40474-014-0017-3

Dodd B., Holm A., Crosbie S., McIntosh B., 2006, A core vocabulary approach for management of inconsistent speech disorder, „Advances in Speech Language Pathology”, vol. 8(3), s. 220–230. DOI: https://doi.org/10.1080/14417040600738177

Dodd B., McIntosh B., Crosbie S., Holm A., 2023, Diagnosing inconsistent phonological disorder: quantitative and qualitative measures, „Clinical Linguistics & Phonetics”, vol. 38(5), s. 453–476. DOI: https://doi.org/10.1080/02699206.2023.2224916

Eliott J.G., Grigorenko E.L., 2014, The dyslexia debate, New York: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139017824

Farquharson K., 2015, Language or motor: Reviewing categorical etiologies of speech sound disorders, „Frontiers in Psychology”, vol. 6, 1708. DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2015.01708

Farquharson K., 2019, It might not be “Just Artic”: The Case for the Single Sound Error, „Perspectives of the ASHA Special Interests Group”, vol. 4, s. 76–84. DOI: https://doi.org/10.1044/2018_PERS-SIG1-2018-0019

Farquharson K., Hogan T.P., Bernthal J.E., 2018, Working memory in school-age children with and without a persistent speech sound disorder, „International Journal of Speech-Language Pathology”, vol. 20(4), s. 422–433. DOI: https://doi.org/10.1080/17549507.2017.1293159

Gacka E., Kaźmierczak M., 2017, Przesiewowe badania mowy jako przykład działań z zakresu profilaktyki logopedycznej, „Logopaedica Lodziensia”, nr 1, s. 31–42.

Haman E., Etenkowski B., Łuniewska M., Szwabe J., Dąbrowska E., Szreder M., Łaziński M., 2011, CHILDES Polish CDS (Child-Directed Speech) Corpus, https://talkbank.org/childes/access/Slavic/Polish/Polish-CDS.html (dostęp: 30.03.2025).

International Expert Panel on Multilingual Children’s Speech, 2012, Multilingual children with speech sound disorders: Position Paper. Bathurst, NSW, Australia: Research Institute for Professional Practice, Learning & Education (RIPPLE), https://www.csu.edu.au/research/multilingual-speech/position-paper (dostęp: 30.03.2025).

Jassem W., 2003, Polish, „Journal of the International Phonetic Association”, vol. 33(1), s. 103–107. DOI: https://doi.org/10.1017/S0025100303001191

Jastrzębowska G., 2003, Stan i perspektywy opieki logopedycznej w Polsce, [w:] T. Gałkowski, G. Jastrzębowska (red.), Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Tom 1. Interdyscyplinarne podstawy logopedii, Opole: Uniwersytet Opolski, s. 301–314.

Jaworowska A., Matczak A., Stańczak J., 2010, Diagnoza dysleksji. Aneks do Przewodnika diagnostycznego. Normalizacja dla uczniów klasy V szkoły podstawowej, Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

Kania J.T., 1982, Szkice logopedyczne, Lublin: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Kostrzewski J., 1987, Skala pomiaru percepcji słuchowej słów, wydanie eksperymentalne IV (niepublikowane), Łódź: Zakład Psychologii Osobowości i Psychologii Klinicznej Uniwersytetu Łódzkiego.

Krasowicz-Kupis G., 1999, Rozwój metajęzykowy a osiągnięcia w czytaniu u dzieci 6–9-letnich, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Krasowicz-Kupis G., 2004, Rozwój świadomości językowej dziecka. Teoria i praktyka, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Krasowicz-Kupis G., 2008, Psychologia dysleksji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Krasowicz-Kupis G., 2019, Nowa psychologia dysleksji, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Krasowicz-Kupis G., Wiejak K., Bogdanowicz K.M., 2015, Bateria Testów Fonologicznych BTF IBE, Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.

Krasowicz-Kupis G., Matczak A., Jaworowska A., Fecenec D., 2023, IDS-2 w diagnozowaniu dysleksji i jej ryzyka, Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych.

Krasowicz-Kupis G., Wiejak K., Bedyńska S., Błaszczak A., Kaczan R., Kaczmarek M., Kochańska M., Knopik T., Krejtz I., Łuniewska-Etenkowska M., Orylska A., Papuda-Dolińska B., Rycielski P., Rydzewska K., Sędek G., Smoczyńska M., Zieliński P., 2022, Kompleksowa Analiza Procesów Poznawczych – bateria diagnostyczna KAPP dla dzieci i młodzieży ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.

McLeod S., Baker E., 2017, Children’s Speech. An Evidence-Based Approach to Assessment and Intervention, Boston: Pearson.

Melby-Lervåg M., Lyster S.A., Hulme C., 2012, Phonological skills and their role in learning to read: a meta-analytic review, „Psychological Bulletin”, vol. 138(2), s. 322–352. DOI: https://doi.org/10.1037/a0026744

Minczakiewicz E.M., 2017, Dyslalia na tle innych wad i zaburzeń mowy u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, „Konteksty Pedagogiczne”, t. 1, nr 7, s. 149–169.

Lipowska M., 2001, Profil rozwoju kompetencji fonologicznej dzieci w wieku przedszkolnym, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Łobacz P., 2005, Prawidłowy rozwój mowy dziecka, [w:] T. Gałkowski, G. Jastrzębowska, E. Szeląg (red.), Podstawy neurologopedii, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, s. 231–270.

Preston J.L., Hull M., Edwards M.L., 2013, Preschool speech error patterns predict articulation and phonological awareness outcomes in children with histories of speech sound disorders, „American Journal of Speech-Language Pathology”, vol. 22(2), s. 173–184. DOI: https://doi.org/10.1044/1058-0360(2012/12-0022)

Radtke B., Sajewicz-Radtke U., 2024, Specjalistyczna bateria diagnozy zdolności poznawczych i umiejętności szkolnych SB6/18, Gdańsk: Pracownia Testów Psychologicznych i Pedagogicznych.

Rvachew S., Matthews T., 2024, Considerations for identifying subtypes of speech sound disorder, „International Journal of Language & Communication Disorders”, vol. 59(5), s. 2146–2157. DOI: https://doi.org/10.1111/1460-6984.13108

Shriberg L.D., Lohmeier H.L., Campbell T.F., Dollaghan C.A., Green J.R., Moore C.A., 2009, A nonword repetition task for speakers with misarticulations: the Syllable Repetition Task (SRT), „Journal of Speech, Language, and Hearing Research”, vol. 52(5), s. 1189–1212. DOI: https://doi.org/10.1044/1092-4388(2009/08-0047)

Snowling M.J., 2001, Dyslexia, Oxford: Blackwell Publishers.

Snowling M., Nash H.M., Gooch D.C., Hayiou-Thomas M.E., Hulme C., 2019, Developmental outcomes for children at high risk of dyslexia and children with developmental language disorder, „Child Development”, vol. 90(5), s. e548–e564. DOI: https://doi.org/10.1111/cdev.13216

Spionek H., 1973, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Styczek I., 1982, Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego. Komentarz i tablice, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Szewczyk J.M., Marecka M., Chiat S., Wodniecka Z., 2018, Nonword repetition depends on the frequency of sublexical representations at different grain sizes: Evidence from a multi-factorial analysis, „Cognition”, vol. 179, s. 23–36. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cognition.2018.06.002

Szewczyk J., Smoczyńska M., Haman E., Łuniewska M., Kochańska M., Załupska J., 2015, Test Powtarzania Pseudosłów TPP. Podręcznik, Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.

Trębacz-Ritter A., 2025, Przetrwałe zaburzenia wymowy a osiągnięcia szkolne i integracja szkolna uczniów kończących etap edukacji wczesnoszkolnej, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Vellutino F., Fletcher J., Snowling M., Scanlon D., 2004, Specific reading disability (dyslexia), what have we learnt in the past four decades?, „Journal of Child Psychology and Psychiatry”, vol. 45, s. 2–40. DOI: https://doi.org/10.1046/j.0021-9630.2003.00305.x

Walquist-Sørli L., Caglar-Ryeng Ø., Furnes B., Nergård-Nilssen T., Donolato E., Melby-Lervåg M., 2025, Are Speech Sound Difficulties Risk Factors for Difficulties in Language and Reading Skills? A Systematic Review and Meta-Analysis, „Journal of Speech, Language, and Hearing Research”, vol. 68(1), s. 164–177. DOI: https://doi.org/10.1044/2024_JSLHR-24-00170

Zgółkowa H., 2016, Słownictwo dzieci w wieku przedszkolnym w latach 2010–2015. Listy frekwencyjne, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Zhang X., Tomblin J.B., 2000, The association of intervention receipt with speech-language profiles and social-demographic variables, „American Journal of Speech-Language Pathology”, vol. 9(4), s. 345–357. DOI: https://doi.org/10.1044/1058-0360.0904.345