Patryca z herbem Godziemba z poznańskiego przedmieścia Święty Wojciech

Janusz Pietrzak; Piotr Wawrzyniak

doi:10.18778/0208-6034.40.16

Autor

Janusz Pietrzak Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Archeologii https://orcid.org/0000-0003-3929-0802
Piotr Wawrzyniak https://orcid.org/0000-0002-1216-9968

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.40.16

Słowa kluczowe:

Poznań, przedmieście św. Wojciech, warsztat garncarski, patryca, matryca, forma kaflarska, herb Godziemba

Abstrakt

Od swojego zarania przedmieście Święty Wojciech, położone na północ od miejskich murów, w widłach dwóch niewielkich cieków – Rudnika (Bogdanki) i Wierzbaka, lewobrzeżnych dopływów Warty, pełniło niezmiernie ważną rolę w systemie gospodarczym lokacyjnego Poznania. Tutaj, korzystając z wydajnych cieków wodnych i bogatych złóż gliny, stawiano młyny i folusze, zakładano warsztaty płóciennicze, a nade wszystko zajmowano się wytwórczością ceramiczną. W 1993 r., niemalże w centrum dawnego przedmieścia, u zbiegu ulic Św. Wojciech i Podgórze, natrafiono na relikty kaflarni z drugiej połowy XVI w. Kilkanaście lat później w jednym z sondaży założonym na zapleczu tegoż warsztatu zarejestrowano gliniane fragmenty renesansowej formy kaflarskiej – patrycy, ozdobionej tarczą z herbem Godziemba, podtrzymywaną przez młodego mężczyznę, tzw. trzymacza.

RECEIVED 20.05.2025 • VERIFIED 24.07.2025 • ACCEPTED 11.08.2025

Funding Information: University of Lodz / Not applicable

Conflicts of interests: None 

Ethical Considerations: The Authors assure of no violations of publication ethics and take full responsibility for the content of the publication. 

The percentage share of the author in the preparation of the work is:  JP 50%, PW 50%

Declaration regarding the use of GAI tools: not used

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Ambrosius M. (1562), Arma Regni Poloniae, Antverpiae.

Ambrosius M. (1572), Arma Regni Poloniae, [Antverpiae].

Armorial de l’Europe et de la Toison d’or (1429–1461), Bibliothèque nationale de France. Bibliothèque de l’Arsenal, sygn. Ms-X, fol. Y, ark:/12148/btv1b55009806h (dostęp: 30 IV 2021).

Gilly D., Cron (1793–1796), [Südpreussen], 1:50000, rkps. Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz, Berlin, sygn. Kart N 14431, Bl. XVIII.

Lustracje i opisy miasta Poznania z XVI–XVIII wieku (1960), M.J. Mika (oprac.), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Poznań.

Najstarszy spis obywateli miasta Poznania z 1514 roku (1996), J. Wiesiołowski (wyd.), „Kronika Miasta Poznania”, 64.3, s. 167–219.

Niesiecki K. (1738), Korona Polska przy Złotey Wolnosci Starożytnemi Rycerstwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego Kleynotami, Naywyższymi Honorami, Heroicznym Męstwem y odwagą, Wytworną Nauką á naypierwey Cnotą, Pobożnością y Swiątobliwością Ozdobiona Potomnym zaś wiekom na zaszczyt y nieśmiertelną sławę Pamiętnych w tey Oyczyznie Synów, t. II, Lwów.

Paprocki B. (1575), Panoszá. Thoiest wysławienie pánow y paniąt ziem Ruskich y Podolskich, z męsthwá, z obycżáiow, y z inszych spraw pocżćiwych, ktoremi oni porownáli z onymi Greckiemi y Troiáńskiem mężami, także theż mądremi, Rzymskiemi y inszech państw rozmaitych Ricerzmi, z Oratory y Philozoohy, osmiawirszow tylko co przednieysze osoby opisane. Masz theż Krole Polskie zmárłe, Woiewody Wołoskie, sąsiady przyległe, insze Krole Rzymskie, y inszych narodow, Hetmány ich spráwne, z rozmáitemi spráwámi ich, krotce opisane, [Kraków].

Paprocki B. (1578), Gniazdo cnoty Zkąd Herby Rycerstwa sławnego Krolestwa Polskiego, Wielkiego Księstwá Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazoweckiego, Zmudzkiego, y inszych Państw do tego Krolestwa należących Książąt, y Pánow, początek swoy máią, Kraków.

Paprocki B. (1584), Herby rycerztwa polskiego. Nà pięcioro Xiąg rozdzieloné, Kraków.

Richental U. v. (1460–1464), Chronik des Konstanzer Konzils, Národní knihov na Českérepubliky, Praha, sygn. Cod. XVI.A.17, http://www.manuscriptorium.com/apps/index.php?envLang=en#search (dostęp: 30 IV 2021).

Richental U. v. (1483), Concilium zu Constanz, A. Sorg (wyd.), Augsburg, Library of Congress, sygn. 48042317, Permalink, https://lccn.loc.gov/48042317 (dostęp: 30 IV 2021).

Schopper H. (1568), Πaνoπλia Omnivm Illiberalivm Mechanicarvm Avt Sedentariarum artium genera continens, quotquot vnquam vel à veteribus, aut nostri etiam seculi, celebritate excogitari potue runt, breuiter & dilucidè confecta: carminum liber primus, tum mira varietate rerum vocabulorumq[ue], nouo more excogitatorum copia perquàm vtilis, lectúque periucundus. Accesservnt Etiam Venustissimae Imagines omnes omnium artificum negociationes ad viuum Lectori representantes, antehac nec visae, nec vnquam aeditae, Francofvrti ad Moenvm.

Statuty i wilkierze poznańskich rzemiosł budowlanych w okresie staropolskim (1998), J. Wiesiołowski (wyd.), „Kronika Miasta Poznania”, 66.1, s. 7–69.

Antowska-Gorączniak O., Poklewska-Koziełł M., Sprenger M. (2012), Renesansowe kafle z tarczownikami z Wyspy Tumskiej w Poznaniu, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 17, s. 41–58.

Brych V. (2004), Kachle doby gotické, renesanční a raněbarokní. Výbĕrový katalog Národního muzea v Praze, Národní museum, Praha.

Budzan P., Karłowska-Kamzowa A. (1999), Działalność fundacyjna biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego, „Kronika Miasta Poznania”, 2, s. 93–104.

Dąbrowska M. (1987), Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź (Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, 58).

Dryja M. (2014), Pracownia garncarska z XVI wieku na ul. Loretańskiej 11 w Krakowie, [w:] M. Bis, W. Bis (red.), Rzeczy i ludzie. Kultura materialna w późnym średniowieczu i w okresie nowożytnym. Studia dedykowane Marii Dąbrowskiej, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, s. 125–140.

Dymek K. (1995), Średniowieczne i renesansowe kafle śląskie, „Sudety”, Wrocław.

Ernée M., Vitanovský M. (2003), Ŕézané negativní dŕevéná forma – první krok pŕi výrobé ćelnívyh wyhŕívací stěny kamnového kachle?, „Archeologickě rozhledy”, 55, s. 548–560.

Głosek M. (1983), Wizerunek księcia brzeskiego w uroczystym stroju rycerskim z Herbarza Złotego Runa, „Studia Źródłoznawcze”, 28, s. 187–195.

Grützmacher B. (1984), Ofenkacheln selber formen, brennen und glasieren, Callwey, München.

Hlubek L. (2020), Nové nálezy kadlubů a přechodného pozitivu určeného k výrobě kachlů z Loštic (okres Šumperk), „Archaeologia historica”, 45.1, s. 431–443, https://doi.org/10.5817/AH2020–1-20 DOI: https://doi.org/10.5817/AH2020-1-20

Kaczmarek J. (2008), Archeologia miasta Poznania. Stan badań i materiały, t. I.1, Muzeum Archeologiczne, Poznań.

Kaczmarek J., Karolczak Z., Zisopulu-Bleja K. (2012), Archeologia o przeszłości międzyrzecza Warty, Rudnika i Wierzbaka, „Kronika Miasta Poznania”, 80.4, s. 7–28.

Kristiansen O. (2008), Kakkelproduktion i Danmarks middelalder og renæssance, „KUML. Årbog for Jysk Arkæologisk Selskab”, 57, s. 245–285, https://doi.org/10.7146/kuml.v57i57.24669 DOI: https://doi.org/10.7146/kuml.v57i57.24669

Krysztofiak P. (2004), Płyta nagrobna Feliksa Paniewskiego z kościoła podominikańskiego, „Kronika Miasta Poznania”, 3, s. 140–149.

Kulejewska Z. (1988), Rozwój zabudowy miejskiej Poznania poza murami. Powstawanie jurydyk, [w:] J. Topolski (red.), Dzieje Poznania do roku 1793, t. I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań, s. 398–404.

Kurzawa Z. (1983), Psałteria, [w:] E. Linette, Z. Kurzawa (red.), Katalog Zabytków Sztuki. Miasto Poznań. Ostrów Tumski i Śródka z Komandorią, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Seria Nowa, 7.1), s. 101–103.

Kurzawa Z., Kusztelski A., Linette E. (1998), Kościół p.w. Św. Józefa i klasztor karmelitów bosych, [w:] Z. Kurzawa, A. Kusztelski (red.), Miasto Poznań, cz. 2.1, Śródmieście. Kościoły i klasztory, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Seria Nowa, 7), s. 111–121.

Linette R., Rozanow Z. (1983), Dawna Akademia Lubrańskiego, [w:] E. Linette, Z. Kurzawa (red.), Katalog Zabytków Sztuki. Miasto Poznań. Ostrów Tumski i Śródka z Komandorią, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Seria Nowa, 7.1), s. 77–100.

Lutyński K. (1999), Kościelna działalność Jana Lubrańskiego jako biskupa poznańskiego, „Kronika Miasta Poznania”, 2, s. 71–92.

Łabędzka-Topolska M.D. (1988), Wpływy reformacji w Poznaniu. Początki kontrreformacji, [w:] J. Topolski (red.), Dzieje Poznania do roku 1793, t. I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań, s. 492–503.

Łaszkiewicz T. (1993), Renesansowa garncarnia (kaflarnia) na Wzgórzu św. Wojciecha w Poznaniu, [w:] Kafle gotyckie i renesansowe na ziemiach polskich (katalog wystawy), Muzeum Początków Państwa Polskiego; Gaudentium, Gniezno, s. 44–45.

Majewski M. (2015), Renesansowe kafle zachodniopomorskie, Muzeum Archeologiczno-Historyczne, Stargard–Szczecin.

Majewski M. (2017), Patryca, matryce i kafle renesansowe – nowe odkrycie z Pomorza Zachodniego, [w:] A. Różański (red.), Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, cz. 2, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań, s. 1365–1383.

Menoušková D., Vitanovský M. (2011), K technologii výroby středověkých kachlů. Dva neobvyklé kachlové reliéfy (přechodné pozitivy) s motivem sv. Jakuba Většího (?) z Prostějova a Šternberka, [w:] Z. Měřínský (red.), Výrobní a technologické aspekty středověkých a raně novověkých komorových kachlů. Seminář. Uherské Hradiště 11. února 2009, Masarykova univerzita, Brno (Archaeologia mediaevalis Moravica et Silesiana, 3), s. 16–26.

Mrozowski P. (2015), Wątki polityczne i dworskie w programie malowideł ściennych w oratorium św. Jakuba Apostoła w klasztorze cysterskim w Lądzie, [w:] J. Nowiński, P. Mrozowski, Lenda medii aevi. Średniowieczne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, Ląd–Poznań–Warszawa, s. 88–106.

Nadolski A. (1973), Uroczysty strój rycerski królów polskich w XIV–XV wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 21.2, s. 305–313.

Pakulski J. (1987), Godziembowie w monarchii jagiellońskiej. Desygnaty i skład rodu, [w:] J. Hertel, J. Wroniszewski (red.), Genealogia. Studia nad wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń, s. 47–74.

Pakulski J. (2005), Ród Godzębów w średniowiecznej Polsce. Studium genealogiczne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2005.

Piątkiewicz-Dereniowa M. (1961), Kafle wawelskie okresu wczesnego renesansu, „Studia do Dziejów Wawelu”, 2, s. 303–375.

Powiat koniński (1952), J. Eckhardtówna, J. Orańska (oprac.), Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, 5. Województwo poznańskie, 8 [recte 9]).

Powiat sieradzki (1953), K. Szczepkowska (oprac.), Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, 2. Województwo Łódzkie, 10).

Rosmanitz H. (2012), Modell/Model – Patrize/Matrize. Das Phänomen von Ur- und Sekundäpatrize, [w:] E. Roth Heege (red.), Ofenkeramik und Kachelofen. Typologie, Terminologie und Rekonstruktion im deutschsprachigen Raum (CH, D, A, FL) mit einem Glossar in siebzehn Sprachen, Schweizerischer Burgenverein, Basel (Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte und Archäologie des Mittelalters, 39), s. 57–63.

Roth Heege E. (2012), Modell/Model – Patrize/Matrize. Einführung, [w:] E. Roth Heege (red.), Ofenkeramik und Kachelofen. Typologie, Terminologie und Rekonstruktion im deutschsprachigen Raum (CH, D, A, FL) mit einem Glossar in siebzehn Sprachen, Schweizerischer Burgenverein, Basel (Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte und Archäologie des Mittelalters, 39), s. 54–56.

Rutkowska G. (2012), Przedmieście Święty Wojciech w średniowiecznym Poznaniu, „Kronika Miasta Poznania”, 80.4, s. 29–62.

Sieciechowiczowa L. (1974), Życie codzienne w renesansowym Poznaniu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Szymański J. (1990), Nieznane źródło heraldyki polskiej z XVI wieku, „Studia Źródłoznawcze”, 32–33, s. 129–142.

Szymański J. (1991), Heraldyka brązowych płyt nagrobnych z Poznania i Szamotuł, „Kronika Miasta Poznania”, 59.3–4, s. 77–84.

Szymański J. (1993), Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Szymański J. (2001), Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku, DiG, Warszawa.

Šlézar P. (2013), „Nova villa – počátky královského města očima archeologie, [w:] K. Konečný (red.), Uničov, historie moravského města, Město Uničov, Uničov, s. 56–70.

Šrejberová J. (2017), Kamnové kachle a kachlová kamna v zájmu dějin umění, [w:] J. Šrejberová (red.), Svět kachlových kamen. Kachle a kachlová kamna severozápadních Čech, Oblastní muzeum v Mostě, Most, s. 62–77.

Tomala J. (2007), Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, t. I, Architektura sakralna, Edytor, Kalisz.

Tvauri A., Metsallik R. (2006), The Production of the Workshop of Potter Johann Rehn of Tartu (ca 1684–1708), „Estonian Journal of Archaeology”, 10.1, s. 24–60, https://doi.org/10.3176/arch.2006.1.02 DOI: https://doi.org/10.3176/arch.2006.1.02

Tymonowá M. (2014), Výroba kamnáeské keramiky v českých zemich a dilne v Opavé, „Archaeologia historica”, 39, s. 155–175.

Vitanovský M., Menoušková D. (2010), Kachlové formy z Prostéjova, Kostelecké ulice. K technologickým a tvůrčím otázkom vzniku renesančních kachlových relief, „Archeologickě rozhledy”, 62, s. 680–695.

Vitanovský M., Žegklitz J. (2011), Dva atypické kachlové reliéfy z produkce pražské hrnčířské dílny Adama Špačka (1531–1572), [w:] Z. Měřínský (red.), Výrobní a technologické aspekty středověkých a raně novověkých komorových kachlů. Seminář. Uherské Hradiště 11. února 2009, Masarykova univerzita, Brno (Archaeologia mediaevalis Moravica et Silesiana, 3), s. 27–34.

Wawrzyniak P. (2003), Kafle piecowe w zbiorach byłej Pracowni Naukowo-Badawczej PKZ Sp. z o.o. w Poznaniu, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne”, 6, s. 189–217.

Wawrzyniak P. (2005), Sprawozdanie wstępne z badań archeologicznych przeprowadzonych przy ul. Żydowskiej nr 19–21 w Poznaniu w 2005 r., wydruk komputerowy w archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu, Poznań.

Wawrzyniak P. (2016), Sprawozdanie wstępne z rozpoznawczych badań archeologicznych o charakterze sondażowym przeprowadzonych na działkach nr 28 i 30 przy ul. Podgórze nr 2/3 w Poznaniu w 2. połowie listopada – grudniu 2015 roku (etap „A”). Materiały do wytycznych konserwatorskich, wydruk komputerowy w archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków w Poznaniu, Poznań.

Wdowiszewski Z. (1934), Marek Ambroży z Nysy i jego „Arma Regni Poloniae” z 1562 r., „Miesięcznik Heraldyczny”, 13, s. 166–170, 177–186.

Wiesiołowski J. (1982), Socjotopografia późnośredniowiecznego Poznania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań.

Zisopulu-Bleja K. (2010), Piec w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, [w:] M. Dąbrowska, J. Semków, W. Wojnowska (red.), Piece kaflowe w zbiorach muzealnych w Polsce. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej w Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku w dniach 5–7 września 2008 roku pod patronatem Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego Jacka Protasa, Muzeum Mikołaja Kopernika, Frombork, s. 221–230.

Zyglewski Z. (1994), Jan Lubrański, biskup poznański – humanista, mecenas kultury i nauki, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Historyczne”, 4, s. 69–100.

Żak J. (1977), Problematyka dotychczasowych badań archeologicznych Starego Miasta, [w:] W. Błaszczyk (red.), Początki i rozwój Starego Miasta w Poznaniu w świetle badań archeologicznych i urbanistyczno-architektonicznych. Materiały z ogólnopolskiego sympozjum 18–19 października 1973 r., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Poznań, s. 151–164.

Žegklitz J. (2019), Kachle z dílny hrnčíře Adama Špačka (1531–1572) na Novém Městě pražském, Muzeum hlavního města Prahy, Praha.

Žegklitz J., Vitanovský M., Zavřel J. (2009), Soubor kachlových forem z pražské hrnčířské dílny Adama Špačka a její kachlová produkce v letech 1531–1572, „Archeologickě rozhledy”, 61, s. 427–466.