Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo <div style="text-align: justify;"> <p>W czasopiśmie ukazują się materiały dotyczące badań archeologicznych przede wszystkim w Polsce i Europie środkowej. Teksty dotyczą zarówno wyników badań wykopaliskowych, jak i studiów dotyczących kultury materialnej, a także rozważań na temat metod badawczych i metodologii. Zakres chronologiczny obejmuje wszystkie epoki, które znajdują się w kręgu zainteresowań archeologów – od początków kultury do dnia dzisiejszego.</p> </div> Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego pl-PL Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica 0208-6034 Trudne przeszłości i nawiedzone teraźniejszości: Współczesna archeologia i konflikt w erze globalnej niepewności https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6711 <p>Autor analizuje rolę archeologii we współczesnym społeczeństwie w oparciu o założenie, że dyscyplina ta jest także formą działania społeczno-politycznego, i jednocześnie zajmuje się potencjalnymi efektami terapeutycznymi lub oczyszczającymi niedawnej przeszłości. W artykule przedstawione są trzy studia przypadków. Dwa pierwsze koncentrują się na poszukiwaniach szczątków osób poległych w czasie wojny oraz upamiętnieniu krajobrazu konfliktu we Fromelles w północnej Francji oraz Peleliu w Mikronezji. W trzecim przedstawiona jest materialność nielegalnej migracji na pograniczu amerykańsko-meksykańskim w południowej Arizonie. Autor podkreśla, że w dobie globalnej niepewności i malejącego poparcia dla nauk humanistycznych oraz szacunku dla wiedzy akademickiej, archeolodzy powinni w większym stopniu skupić się na współczesnych problemach społecznych. Jeśli archeologia ma przetrwać jako dyscyplina, należy ją postrzegać jako badania ważne społecznie, zdolne do współtworzenia współczesnych dyskursów publicznych.</p> James Symonds Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 5 21 10.18778/0208-6034.34.01 Trudne dwudziestowieczne dziedzictwo z perspektywy biografii rzeczy https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6712 <p>Artykuł podejmuje problematykę tzw. trudnego dziedzictwa z perspektywy koncepcji teoretycznej określanej w literaturze mianem biografii rzeczy. W pierwszej części tekstu omawiam polskie badania w ramach archeologii współczesności nad trudnym dziedzictwem. Następnie szkicuję bliżej założenia biograficznego podejścia do badania relacji między ludźmi, rzeczami i miejscami. Ostatnia część pracy to studium przypadku, w którym krótko prezentuję biografie trzech przedmiotów pochodzących z terenu pierwszowojennego obozu jenieckiego w Czersku – obiektu niewątpliwie będącego przykładem trudnego dziedzictwa. Celem pracy jest próba prezentacji tezy mówiącej, że archeologie współczesności nie mogą być sprowadzane jedynie do <em>archeologii martyrologii</em> i że kultura materialna z niedawnej przeszłości pozwala na szkicowanie różnego rodzaju narracji związanych z trudnym dziedzictwem.</p> Dawid Kobiałka Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 23 43 10.18778/0208-6034.34.02 Archeologia nas a tożsamość lokalna. Kontekst interdyscyplinarny https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6713 <p>Autor w artykule przedstawia zakresy znaczeniowe i metodologiczne nowej specjalizacji, jaką jest archeologia współczesności, wykazując podstawowe cechy ją charakteryzujące. Uważa, że istotę archeologii współczesności najlepiej oddaje pojęcie archeologia nas (<em>archaeology of us</em>), odnoszące się do relacji konkretnych ludzi i wspólnot z ich własnym dziedzictwem materialnym. Wspólnotowy i lokalny wymiar archeologii współczesności powoduje, że ważnym dla niej źródłem są przekazy ustne, pozyskiwane i analizowane w trakcie wywiadów etnograficznych. Autor powołuje się na własne doświadczenia, przede wszystkim wieloletnich badań na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, i wskazuje, jak ważne i badawczo efektywne może być włączanie w perspektywę archeologii współczesności metodologii badań etnograficznych.</p> Olgierd Ławrynowicz Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 45 57 10.18778/0208-6034.34.03 Archeologia współczesności vs retrotopia w kontekście aplikacji metod teledetekcyjnych https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6714 <p>Artykuł rozważa kwestię wpływu wykorzystania metod teledetekcyjnych w archeologii współczesności w odniesieniu do koncepcji retrotopii zaproponowanej przez Zygmunta Baumana. Praca opiera się na jednej z części składowych retrotopii, a mianowicie podejściu do dziedzictwa prezentowanego przez Lowenthal’a (1997). Przez jej pryzmat przeanalizowane są relikty XX-wiecznego niemieckiego osadnictwa na Pomorzu Wschodnim w Witkowskim Młynie. Do ich rozpoznania i zadokumentowania zostały wykorzystane dane z lotniczego skanowania laserowego, uzupełnione weryfikacyjnymi badaniami terenowymi. Ich efektem jest zadokumentowanie kompleksowych reliktów XX-wiecznego krajobrazu składającego się z reliktów gospodarstw, sadów czy cmentarza. Przedstawione badania pokazują, że metody teledetekcyjne nie zapobiegną retrotopii, ale są nowym narzędziem uzupełniającym luki w wiedzy o nieodległej przeszłości. Tym samym prowokując dialog, który jest zdaniem Z. Baumana najlepszą odpowiedzią na retrotopię.</p> Filip Wałdoch Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 59 70 10.18778/0208-6034.34.04 Trwanie i zanikanie. Ekspresja temporalna cmentarzy wyznaniowych we współczesności https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6715 <p>W opracowaniu podjęto próbę systematyzacji wiodących przekształceń zachodzących we współczesności w przestrzeni cmentarzy wyznaniowych znajdujących się na terenie Polski. Cezurę czasową analiz ograniczono do okresu trwającego od zakończenia drugiej wojny światowej do chwili obecnej. Wyróżniono cztery zasadnicze rodzaje przekształceń podzielone na dwa główne kierunki przemian zachodzących w czasie: harmonijną ekspresję temporalną (zastój/zanik; kontynuację) oraz dysharmonijną ekspresję temporalną (desakralizacja; resakralizacja i komemoracja). Każdy rodzaj przekształceń został omówiony osobno na wybranych przykładach. Należy jednak podkreślić, że zaproponowany podział nie ma charakteru rozłącznego, gdyż biorąc pod uwagę mnogość czynników determinujących zmiany struktur materialnych cmentarzy, niekiedy procesy zachodzą równolegle lub zazębiają się w czasie.</p> Anna Majewska Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 71 96 10.18778/0208-6034.34.05 Trzy życia cmentarza – losy cmentarza wojennego w miejscowości Marcinowa Wola na Mazurach https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6716 <p>Marcinowa Wola to typowa mazurska wieś, w której po wojnie nastąpiła niemal całkowita wymiana mieszkańców. Przybywająca tu polska i ukraińska ludność, dotknięta doświadczeniami wojny, musiała przezwyciężyć wszechobecne poczucie obcości poniemieckiego miejsca. Jednym ze sposobów zmagania się z nim był postępujący akt zawłaszczania –przejmowania zastanych elementów krajobrazu kulturowego i adaptowania ich na swoje własne potrzeby. Celem niniejszego artykułu stało się zrekonstruowanie tego procesu na przykładzie cmentarza z I wojny światowej, na którym spoczęli żołnierze niemieccy i rosyjscy. Miejsce, jakie zajmował on w świadomości mieszkańców, ulegało na przestrzeni lat radykalnym zmianom. Mimo że zlokalizowany w centrum wsi, cmentarz w pierwszych latach powojennych pozostawał zupełnie wyłączony z życia społecznego. Zanegowany jako miejsce przynależące do wspólnoty, odarty z sacrum, przez długi okres niszczał i zarastał. Gdy dojrzewać zaczęło kolejne pokolenie mieszkańców, cmentarz, nietraktowany już od dawna jako miejsce święte, otrzymał nową funkcję – centrum spotkań towarzyskich. Jednak gdy młodzież dorosła, o miejscu znowu na pewien czas zapomniano. Dopiero niedawno mieszkańcy zaczęli dostrzegać jego wartość jako cmentarza – nie tyle jednak sakralną, co historyczną. Można mniemać, że został on przyswojony jako element własnego dziedzictwa, a zatem proces zawłaszczenia osiągnął ostateczną fazę.</p> Magdalena Bernat Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 97 105 10.18778/0208-6034.34.06 Dysharmonijne dziedzictwo jako produkt uboczny powojennej reformy rolnej w Polsce. Od postpamięci do etnoarcheologii https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6717 <p>Przedmiotem artykułu jest dysharmonijne dziedzictwo przedstawione na przykładzie poniemieckich wsi w Polsce centralnej. Reforma rolna (1944) zmieniła lokalny krajobraz społeczny i kulturowy, usuwając z niego niemieckich mieszkańców. W poniemieckich gospodarstwach, domach żyją współcześnie rodziny beneficjentów reformy – polskich chłopów. Artykuł ma charakter osobisty, opiera się na postpamięci autora, który bazując na archiwaliach (m.in. aktach stanu cywilnego, podaniach chłopów o poniemiecką ziemię) i informacjach od swojej babki pamiętającej swoich niemieckich sąsiadów, próbuje „wskrzesić” wielokulturową przeszłość i tych, którzy byli częścią tego krajobrazu. Autor w zarysie przedstawia koncepcję badań etnoarcheologicznych tego dysharmonijnego dziedzictwa będącego produktem ubocznym reformy rolnej (1944) w Polsce.</p> Sebastian Latocha Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 107 127 10.18778/0208-6034.34.07 Młyny wietrzne jako zapomniane dziedzictwo kulturowe powracające do łask https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6718 <p>Wiatraki są niezwykle ciekawym przykładem zabytków architektury i zabytków techniki. Przez lata obiekty zlokalizowane na terenie Polski były zaniedbywane, a ich degradacja postępowała szybko. Przyczyniło się do tego wiele czynników, m.in. nieopłacalność produkcji, starzenie się kadry pracowniczej i brak jej następców, niewystarczające środki finansowe wojewódzkich konserwatorów zabytków na dofinansowanie prac konserwatorskich i restauratorskich. W ciągu kilku ostatnich lat, na wzór działań zagranicznych, zaczyna pojawiać się coraz więcej inicjatyw, których celem jest zachowanie i ochrona jak największej liczby młynów wietrznych oraz ich popularyzacja. Częstym zjawiskiem jest aranżowanie wiatraków na hotele lub do celów mieszkalnych.</p> Emilia Habecka-Rosiak Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 129 145 10.18778/0208-6034.34.08 XIX-wieczne domy drewniane zgierskich rzemieślników – cenne dziedzictwo czy kłopotliwy spadek? https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6719 <p>W Zgierzu, mieście położonym w centralnej części województwa łódzkiego, znajduje się unikalny zespół urbanistyczny miasta rzemieślniczego, założony od podstaw w pierwszej połowie XIX wieku. Działo się to w wyniku akcji osiedleńczej, którą prowadzono w Królestwie Polskim w celu ożywienia gospodarki nowopowstałego państwa. Sprowadzano głównie sukienników, zarówno pochodzenia polskiego, jak i niemieckiego, przede wszystkim z terenów zaboru pruskiego. Regularny układ miasta o symetrycznie rozplanowanych ulicach, z rynkiem pośrodku na szczycie zbocza doliny rzeki, zabudowany estetyczną i funkcjonalną architekturą późnoklasycystyczną, pozwala na określenie tego ośrodka miastem w stylu biedermeier. Choć w powstającym mieście starano się wznosić budowle z materiałów trwałych, większość z zachowanych do dziś domów wybudowano z drewna. Mimo to, ich dekoracyjna oprawa architektoniczna wciąż jest czytelna w wielu obiektach. Obecnie domy te, dzielone na wiele mieszkań i zamieszkałe przez lokatorów z przydziału, są użytkowane niezgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem i nieodpowiednio do swej rangi. Do tej pory podjęto dwie próby rewitalizacji omawianego obszaru, w wyniku których powołano do życia Park Kulturowy Miasto Tkaczy, wyremontowano siedem domów oraz przywrócono dawny wygląd fragmentom dwóch ulic. Artykuł przedstawia przeszły oraz obecny stan zagospodarowania zabytkowego budownictwa Nowego Miasta, z uwzględnieniem jego społecznego tła, a także podejmuje próbę podsumowania dotychczas podjętych działań rewitalizacyjnych.</p> Katarzyna Barucha Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 147 170 10.18778/0208-6034.34.09 W fabryce, w Łodzi, w mieście. Rekonstruowanie przemysłowej przeszłości miejsca https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6720 <p>W artykule omówiony zostaje interdyscyplinarny projekt badawczy (2014–2016) dotyczący dziedzictwa przemysłowego Łodzi, na przykładzie dawnego Monopolu Wódczanego, dzisiaj adaptowanego do nowych funkcji kulturalno-usługowych. Celem badań etnograficznych i archeologicznych było zebranie przekazów ustnych oraz artefaktów, nie tylko dokumentujących historię fabryki, lecz również przedstawiających zawodowe biografie pracowników, czyli osób, których życie splecione było z działalnością przedsiębiorstwa. Dzięki takiemu założeniu, badaczom udało się zrekonstruować przemysłową przeszłość miejsca na podstawie wspomnień, zgromadzonych przedmiotów oraz kwerend archiwalnych. Autorka opisuje ideę, metodologię oraz rezultaty projektu, wykorzystując jako kontekst analityczny pojęcia dziedzictwa przemysłowego i miejskich narracji.</p> Aleksandra Krupa-Ławrynowicz Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 171 189 10.18778/0208-6034.34.10 Prawo do miasta, prawo do dziedzictwa – materialne i niematerialne ślady „Nowej Tkalni” Scheiblera w Łodzi https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6721 <p>W artykule przybliżamy przypadek przestrzeni postindustrialnej Nowej Tkalni przy ul. Kilińskiego w Łodzi, będącej częścią dawnego imperium Karola Scheiblera, który posłuży nam do zaprezentowania napięć pomiędzy aktorami życia miejskiego i związanego z tym prawa do miasta, w tym także dziedzictwa. Jednocześnie wskażemy na istotności włączania różnorodnych aktorów w proces kształtowania narracji (również tych wpływających na rozszerzanie pola badawczego) o nim. W swoich rozważaniach wykorzystałyśmy przede wszystkim perspektywę spojrzenia na tę przestrzeń jako na przestrzeń codzienności – pracy, która została naznaczona wydarzeniem niecodziennym – wizytą Jana Pawła II w 1987 r. Zastanawiamy się więc nad praktykami i strategiami upamiętniającymi/zapominającymi w kontekście praktyk miejskich związanych z konstruowaniem dziedzictwa oraz prawa do niego.</p> Alicja Piotrowska Inga B. Kuźma Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 191 204 10.18778/0208-6034.34.11 Stanowiska archeologiczne z epoki kamienia w krajobrazie. Monumentalizacja stanowisk na przykładach z Korei Południowej https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6722 <p>Celem artykułu jest przedstawienie wybranych sposobów prezentowania stanowisk archeologicznych z epoki kamienia w krajobrazie. Jako przykład posłużyły tu formy monumentalizacji prehistorycznych stanowisk archeologicznych w Korei Południowej. Pokaz stanowisk z epoki kamienia w krajobrazie jest szeroko rozpowszechniony w Korei, szczególnie tam, gdzie nie zachowały się żadne pozostałości dawnej działalności ludzkiej w postaci form terenowych. Tworzenie rezerwatów, muzeów i pomników przy przebadanym stanowisku archeologicznym jest bardzo ważne dla większości interesariuszy w Korei Południowej. Dużą rolę odgrywa tu czynnik patriotyczny, ponieważ dla ogółu społeczeństwa istotne jest poznanie najstarszej historii Półwyspu Koreańskiego ze względu na przywiązanie do tradycji i kultury. Stanowiska opisane w artykule są jednymi z najbardziej znanych wśród naukowców i szerokiej publiczności w Korei Południowej. Stanowisko Sorori, wykazujące ślady pierwszych prób udomowienia ryżu, zostało odkryte dzięki prospekcji terenowej przeprowadzonej przed budową kompleksu przemysłowego. Stanowisko Suyanggae – największy paleolityczny warsztat krzemieniarski zlokalizowany na Półwyspie Koreańskim – odkryto podczas badań ratunkowych związanych z budową tamy na południowej rzece Han. Stanowisko Jeongok – jedno z najważniejszych stanowisk Wschodniej Azji z powodu odkrycia pierwszego pięściaka typu aszelskiego poza granicami linii Moviusa – zostało odkryte przypadkowo przez amerykańskiego lotnika stacjonującego w okolicznej bazie wojskowej. Wszystkie trzy miejsca pradziejowej działalności człowieka są bardzo ważne dla świata nauki oraz dla podmiotów zajmujących się ochroną dziedzictwa kulturowego, stanowiąc wzorzec dla sposobów zarządzania powstałymi w miejscu wykopalisk muzeami, rezerwatami i parkami kulturowymi. Ponadto w artykule zawarto krótkie przedstawienie rozwijającej się archeologii ratowniczej, związanej z bardzo szybką industrializacją Korei Południowej.</p> Marcel Bartczak Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 205 224 10.18778/0208-6034.34.12 Próba obliczenia liczby mieszkańców względem wymiaru społecznego w nowobabilońskiej architekturze mieszkalnej na przykładzie Babilonu https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6723 <p>W niniejszym artykule podejmuję próbę oszacowania liczby mieszkańców nowobabilońskich gospodarstw domowych w oparciu o dane archeologiczne i na przykładzie Babilonu (okres nowobabiloński: 1100/1000–539 p.n.e.). W celu poznania sposobu wykorzystania gospodarstwa lub pojedynczego pomieszczenia należy zrekonstruować sposób funkcjonowania gospodarstwa domowego. Z uwagi jednak na to, że w badaniach archeologicznych nie uwzględniono zabudowań domowych, niezbędne jest zwrócenie się ku źródłom etnograficznym. Artykuł podzielono na trzy części. W pierwszej części zawarto najważniejsze informacje dotyczące gospodarstw domowych w okresie nowobabilońskim, uzyskane na podstawie źródeł etnograficznych i porównane z pozostałościami archeologicznymi. W drugiej części artykułu analizuję różne wzory matematyczne stosowane do obliczania liczby mieszkańców na podstawie danych archeologicznych. Trzecia część obejmuje omówienie przedstawiające moje własne wzory matematyczne odnoszące się do zgromadzonych danych.</p> Ali al-Ibadi Copyright (c) 2019 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 225 241 10.18778/0208-6034.34.13 „Rzemiosło historyczne okiem wytwórcy”. Analiza wyników badań ankietowych przeprowadzonych wśród rzemieślników specjalizujących się w odtwarzaniu zabytków starożytnych https://czasopisma.uni.lodz.pl/archaeo/article/view/6724 <p>Artykuł przedstawia wyniki ankiet przeprowadzonych przez autorów, których przedmiotem była archeologia eksperymentalna. Do grupy rzemieślników zajmujących się rekonstrukcją skierowano pytania dotyczące trudności, z którymi spotykają się podczas swojej pracy odtwórczej. Co jest największym problemem? Skąd rzemieślnicy czerpią informacje dotyczące technologii wytwórstwa? Jak ich wyroby są przyjmowane przez odbiorców? Ramy chronologiczne odtwórstwa zawężono do jednego okresu historycznego (czasu występowania kultury przeworskiej, a więc okresu przedrzymskiego, okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów). Pozwoli to uczytelnić powiązania między niewielką grupą rzemieślników zajmujących się rękodzielnictwem metodami starożytnymi a światem naukowym, zdobywaniem wiedzy historycznej i archeologicznej oraz inspiracji etnograficznych w celu rozwiązania problemów technik rzemieślniczych. Badaniami zostały objęte osoby zajmujące się różnymi rzemiosłami, od obróbki metalu po garncarstwo, co pozwala spojrzeć na owo zagadnienie z szerszej perspektywy.</p> Katarzyna Badowska Wojciech Rutkowski Copyright (c) 2019 A https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2019-12-30 2019-12-30 34 243 253 10.18778/0208-6034.34.14