Czy można wejść dwa razy do tej samej rzeki? Polska pamięć o Żydach i Zagładzie 25 lat później

Sławomir Kapralski; Dariusz Niedźwiedzki; Jacek Nowak

doi:10.18778/1733-8069.15.1.04

Authors

Sławomir Kapralski Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Instytut Filozofii i Socjologii, Katedra Socjologii Kultury, ul. Podchorążych 2, 30-084 Kraków https://orcid.org/0000-0002-4215-7693
Dariusz Niedźwiedzki Uniwersytet Jagielloński, Instytut Europeistyki, Katedra kultury i społeczeństwa Europy, ul. Jodłowa 13, 30-252 Kraków https://orcid.org/0000-0002-7045-3879
Jacek Nowak Uniwersytet Jagielloński, Instytut Socjologii, Zakład Antropologii Społecznej, ul. Grodzka 52, 30-044 Kraków https://orcid.org/0000-0002-1855-4330

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.1.04

Keywords:

memory, non-memory, Jews, the Holocaust, trauma

Abstract

In the years 1988-1993 the authors of this article participated in the research project “The Memory of Jewish Culture Among the Inhabitants of the Sub-Carpathian Region,” in result of which ca. 400 in-depth interviews with the inhabitants of southern Poland have been collected. This material for various reasons have not been elaborated at that time. In 2013, we have decided to return to it in the framework of a new project: “Strategies of Remembering the Jewish Culture in Galicia.” The new reading of the material collected 25 years ago offered us an exceptional opportunity to see how our perception has changed. We have noticed several hidden assumptions that we assumed when conducting interviews. The first of them was the location of the interviewees in the “allochronic discourse” in which they were perceived as the representatives of the past who did not belong to our commonly shared present and were not influenced by it. The second assumption was the commonsense concept of memory as mnéme, that is the present recollection of the image of events as encoded in the past. The third assumption was the acceptance as something self-evident that the interviewees must remember what they had experienced and that it is precisely the content of that experience that they share with us in the situation of the interview. While reading the interviews again, we have had to revise these assumptions. We have accepted that the visions of the past are constructed in the present, that they serve to build and to defend the constructs of identity of the respondents, and that what they delivered was in fact a result of a complicated process of interaction and overlapping of various discourses in terms of which they apprehended the past. We have also had to self-critically admit that reading the old material from the perspective of the debates that took place in Poland after the publications of Neighbors and following books by J. T. Gross revealed a certain naivety with which we had approached the Polish Jewish relations 25 years ago and a certain tendency to marginalize the Holocaust in favor of a nostalgic vision of Jewish culture. The revision of this naivety allowed us to see in the interviews the motifs, allusions, significant silences, contributing to what we describe in the final sections of the article as “non-memory” in which the past unveils more authentically than in its elaborated images.

Author Biographies

Sławomir Kapralski, Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie, Instytut Filozofii i Socjologii, Katedra Socjologii Kultury, ul. Podchorążych 2, 30-084 Kraków

Sławomir Kapralski, dr hab., prof. UP, socjolog, zajmuje się problematyką teorii kultury, stosunkami etnicznymi i nacjonalizmami, relacją pamięci i tożsamości, a także antysemityzmem i stosunkami polsko-żydowskimi oraz społecznościami romskimi. Autor, współautor i redaktor m.in.: Beyond the Roma Holocaust: From Resistance to Mobilisation (2017), Kierunek: przyszłość. 25 lat wolności a Romowie (2015) Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów (2012), Roma in Auschwitz (2011), Pamięć, przestrzeń, tożsamość (2010), The Jews in Poland (1999), Wartości a poznanie socjologiczne (1995).
Dariusz Niedźwiedzki, Uniwersytet Jagielloński, Instytut Europeistyki, Katedra kultury i społeczeństwa Europy, ul. Jodłowa 13, 30-252 Kraków

Dariusz Niedźwiedzki, dr hab., prof. UJ, z wykształcenia socjolog i antropolog społeczny, od ponad dwudziestu lat prowadzący badania i analizy dotyczące problemów konstruowania i rekonstruowania tożsamości społecznej, migracji, pamięci społecznej, społecznych i kulturowych zmian w integrującej się Europie, konfliktów etnicznych, związków między sferą kultury i polityki. Autor, redaktor i współredaktor m.in.: Społeczno-kulturowa identyfikacja cudzoziemców. Tom I i II (2016), Pamięć i integracja społeczna na pograniczach: przypadek pogranicza polsko-niemieckiego i polsko-ukraińskiego (2015), Kultura, tożsamość i integracja europejska (2014), Migracje i tożsamość. Od teorii do analizy przypadku (2010).
Jacek Nowak, Uniwersytet Jagielloński, Instytut Socjologii, Zakład Antropologii Społecznej, ul. Grodzka 52, 30-044 Kraków

Jacek Nowak, dr hab., publikuje i wykłada z zakresu antropologii społecznej, etniczności, nacjonalizmu i religii. Zainteresowania naukowe to problematyka etniczności i narodu, pamięć zbiorowa, tożsamość społeczna. Autor wielu publikacji, m.in. Społeczne reguły pamiętania. Antropologia pamięci zbiorowej (2011) i Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami (2000).

References

Alexander Jeffrey C. (2012) Trauma. A Social Theory. Cambridge: Polity Press.

Aradau Claudia i in., red. (2014) Critical Security Methods: New Frameworks for Analysis. London-New York: Routledge.

Assmann Aleida (2016) Formen des Vergessens. Göttingen: Wallstein Verlag.

Augé Marc (2004) Oblivion. Przełożyła Marjolijn de Jager. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Balzacq Thierry, red., (2011), Securitization Theory. How Security Problems Emerge and Dissolve. London-New York: Routledge.

Banasiewicz-Ossowska Ewa (2007) Między dwoma światami. Żydzi w kulturze polskiej. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Bauer Yehuda (2001) Rethinking the Holocaust. New Haven: Yale University Press.

Bauman Zygmunt (1992) Mortality, Immortality and Other Life Strategies. Cambridge: Polity Press.

Bauman Zygmunt (2005) Liquid Life. Cambridge: Polity Press.

Benz Wolfgang (2004) Anti-Semitism in Europe. Traditions, Structures, Manifestations. Uppsala: Uppsala University.

Berger Peter L. (1963) Invitation to Sociology. New York: Doubleday.

Bloch Maurice (2012) Anthropology and the Cognitive Challenge. Cambridge: Cambridge University Press.

Bielik-Robson Agata (2000) Inna nowoczesność. Pytanie o współczesną formułę duchowości, Kraków: Universitas.

Browning Christopher. S., Joenniemi Pertti (2017) Ontological Security, Self-Articulation and the Securitization of Identity, „Cooperation and Conflict”, vol. 52, no. 1, s. 31−47.

Buchowski Michał (2017) Czyściec. Antropologia neoliberalnego postsocjalizmu. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Burawoy Michael (2003) Revisits. An outline of a theory of reflexive ethnography. „American Sociological Review”, vol. 68, no. 5, s. 645–679.

Burke Peter J. (2013) Identity, Social [w:] Byron Kaldis, ed., Encyclopedia of Philosophy and the Social Sciences, vol. 1. Los Angeles: Sage, s. 454−457.

Cała Alina (1992) Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Cała Alina (2012) Żyd – wróg odwieczny. Antysemityzm w Polsce i jego źródła. Warszawa: Wydawnictwo Nisza.

CBOS (2015) Postrzeganie Żydów i relacji polsko-żydowskich. Komunikat z badań, nr 112.

Clifford James (2000) Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Przełożyła Ewa Dżurak. Warszawa: Wydawnictwo KR.

Connerton Paul (2012) Jak społeczeństwa pamiętają? Przełożył Marcin Napiórkowski. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Corry Olaf (2012) Securitisation and “Riskification”: Second-Order Security and the Politics of Climate Change. „Millennium – Journal of International Studies”, vol. 40, no. 2, s. 235–258.

Fabian Johannes (1983) Time and the Other. How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia.

Feierstein Daniel (2012) The Concept of “Genocidal Social Practices” [w:] Adam Jones, red., New Directions in Genocide Research. London, New York: Routledge, s. 18−35.

Forecki Piotr (2010) Od „Shoah” do „Strachu”. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Friedman Jonathan (1994) Cultural Identity and Global Process. London: SAGE.

Geertz Clifford (2010) Po fakcie. Dwa kraje, cztery dekady, jeden antropolog Przełożył Tomasz Tesznar. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Giddens Anthony (1994) Living in a Post-Traditional Society [w:]: Ulrich Beck, Anthony Giddens, Scott Lash, Reflexive Modernization: Politics, Tradition and Aesthetics in the Modern Social Order. Stanford: Stanford University Press, s. 56−109.

Gross Jan T. (2000) Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka. Sejny: Pogranicze.

Gruber Ruth E. (2002) Virtually Jewish. Reinventing Jewish Culture in Europe. Berkeley: University of California Press.

Hannerz Ulf (1989) Notes on the Global Ecumene. „Public Culture”, vol. 1, no. 2, s. 66−75.

Hobsbawm Eric, Ranger Terence, eds. (1983) The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.

Hoffman Eva (2004) After Such Knowledge. A Meditation on the Aftermath of the Holocaust. London: Vintage.

Hoffman Eva (1997) Shtetl. The Life and Death of a Small Town and the World of Polish Jews. Boston, New York: Houghton Mifflin.

Janicka Elżbieta (2015) Pamięć przyswojona. Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka. „Studia Litteraria et Historica”, nr 3−4, s. 148−227.

Kansteiner Wulf (2004) Genealogy of a category mistake: a critical intellectual history of the cultural trauma metaphor. „Rethinking History: The Journal of Theory and Practice”, vol. 8, no. 2, s. 193−221.

Kapralski Sławomir (2001) Battlefields of Memory: Landscape and Identity in Polish-Jewish Relations. „History and Memory”, vol. 13, no. 2, s. 35−58.

Kapralski Sławomir (2012) Naród z popiołów. Pamięć zagłady a tożsamość Romów. Warszawa: Scholar.

Kapralski Sławomir (2015) Amnesia, Nostalgia, and Reconstruction: Shifting Modes of Memory in Poland’s Jewish Spaces [w:] Erica Lehrer, Michael Meng, eds. Jewish Space in Contemporary Poland. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, s. 149−169.

Katznelson Ira (1995) Uwagi na temat tożsamości, rasy i polityki społecznej w Stanach Zjednoczonych [w:] Krzysztof Michalski, red., Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Kraków-Warszawa: Znak, s. 73−89.

Kinnvall Catarina (2004) Globalization and Religious Nationalism: Self, Identity, and the Search for Ontological Security. „Political Psychology”, vol. 25, no. 5, s. 741−767.

Krajewski Marek (2003) Kultury kultury popularnej. Poznań: Wydawnictwo UAM.

Kurczewska Joanna, red. (1999) Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

LaCapra Dominick (2001) Writing History, Writing Trauma. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.

Markowski Radosław (2018) Miastko. I co z tego? „Gazeta Wyborcza – Magazyn Świąteczny”, 10−11 lutego.

Mälksoo Maria (2015) “Memory must be defended”: Beyond the Politics of Mnemonical Security. „Security Dialogue”, vol. 46, no. 3, s. 221−237.

Meng Michael (2011) Shattered Spaces: Encountering Jewish Ruins in Postwar Germany and Poland. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.

Misztal Barbara A. (2003) Theories of Social Remembering. Maidenhead – Philadelphia: Open University Press.

Misztal Barbara A. (2004) The Sacralization of Memory. „European Journal of Social Theory”, vol. 7, no. 1, s. 67−81.

Misztal Bronisław (2000) Teoria socjologiczna a praktyka społeczna. Kraków: Universitas.

Mokrzycki Edmund (2001) Bilans niesentymentalny. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Nijakowski Lech M. (2007) Domeny symboliczne. Konflikty narodowe i etniczne w wymiarze symbolicznym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Novick Peter (2001) The Holocaust and Collective Memory. The American Experience. London: Bloomsbury.

Nowak Jacek, Kapralski Sławomir, Niedźwiedzki Dariusz (2018) On the Banality of Forgetting. Tracing the Memory of Jewish Culture in Poland. Berlin: Peter Lang.

Pawlak Marek (2018) Zawstydzona tożsamość. Emocje, ideologie i władza w życiu polskich migrantów w Norwegii. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Prager Jeffrey (1998) Presenting the Past. Psychoanalysis and the Sociology of Misremembering. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Ricoeur Paul (2003) O sobie samym jako innym. Przełożył Bogdan Chełstowski. Warszawa: PWN.

Roskies Diane K., Roskies David G. (1975) The Shtetl Book: An Introduction To East European Jewish Life And Lore. New York: Ktav Publishing House.

Schmidt Siegfried J. (2008) Memory and Remembrance: A Constructivist Approach, [w:] Astrid Erll, Ansgar Nünning, Sara B. Young, eds., Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook. Berlin: Walter de Gruyter, s. 191−202.

Schütz Alfred (1962) Common-Sense and Scientific Interpretation of Human Action [w:] tenże, Collected Papers, vol. 1: The Problem of Social Reality. The Hague: Nijhoff, s. 3−47.

Szacki Jerzy (1971) Tradycja. Przegląd problematyki. Warszawa: PWN.

Szacki Jerzy (1999) Nauki społeczne wobec wielkiej zmiany [w:] Kurczewska J. red., Zmiana społeczna. Teorie i doświadczenia polskie. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 123−133.

Sztompka Piotr (2002) Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków: Znak.

Sztompka Piotr, red. (1999) Imponderabilia wielkiej zmiany. Mentalność, wartości i więzi społeczne czasów transformacji. Warszawa: PWN.

Tajfel Henri., Turner John C. (1986) The Social Identity Theory of Inter-Group Behavior [w:] Stephen Worchel, William G. Austin, eds., Psychology of Intergroup Relations. Chicago: Nelson-Hall Publishers, s. 7−24.

Tokarska-Bakir Joanna (2004) Rzeczy mgliste. Eseje i studia. Sejny: Pogranicze.

Tokarska-Bakir Joanna (2008) Legendy o krwi. Antropologia przesądu. Warszawa: Wydawnictwa W.A.B.

Törnqvist-Plewa Barbara (2005) The Jedwabne Killings – A Challenge for Polish Collective Memory [w:] Klas-Göran Karlsson, Ulf Zander, eds., Echoes of the Holocaust. Historical Cultures in Contemporary Europe. Lund: Nordic Academic Press, s. 141−176.

Vinitzky-Seroussi Vered, Teeger Chana (2010) Unpacking the Unspoken: Silence in Collective Memory and Forgetting. „Social Forces”, vol. 88, no. 3, s. 1103−1112.

Waller James (2002) Becoming Evil. How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing. Oxford: Oxford University Press.

Wnuk-Lipiński Edmund, Ziółkowski Marek, red. (2001) Pierwsza dekada niepodległości. Próba socjologicznej syntezy. Warszawa: ISP PAN.

Yerushalmi Yosef Hayim (1996) Zakhor: Jewish History and Jewish Memory. Seattle: University of Washington Press.

Zerubavel Eviatar (1996) Social Memories: Steps to a Sociology of the Past. “Qualitative Sociology”, vol. 19, no. 3, s. 283−299.

Zerubavel Eviatar (2015) Hidden in Plain Sight: The Social Structure of Irrelevance. Oxford: Oxford University Press.

Ziółkowski Marek (2002) Dziedziczenie i wybór. Zwiększenie możliwości wyboru, nierówności społeczne i problemy społecznej tożsamości, „Studia Socjologiczne”, nr 3, s. 5−35.

Ziółkowski Marek (2001) Pamięć i zapominanie: trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci. „Kultura i Społeczeństwo”, nr 3−4, s. 3−22.