Poszukiwanie tożsamości przez badacza w kontekście etnograficznego badania emocji w pracy nauczyciela

Beata Pawłowska

doi:10.18778/1733-8069.15.1.09

Autor

Beata Pawłowska Uniwersytet Łódzki, Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, ul. Rewolucji 1905 roku 41/43, 90-214 Łódź https://orcid.org/0000-0001-8335-9040

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.1.09

Słowa kluczowe:

etnografia, tożsamość badacza, dostęp do danych, szkoła, nauczyciel

Abstrakt

Celem artykułu jest zaprezentowanie trudności metodologicznych i problemów, jakie napotkałam jako badacz, prowadząc badania terenowe dotyczące emocji w pracy zawodowej nauczycieli, w kontekście dwóch kwestii, to jest uzyskania dostępu do danych oraz poszukiwania tożsamości przez badacza. Analiza ograniczona została do trudności wiążących się z wyborem terenu badań, problemów z wejściem na teren badań i uzyskaniem dostępu do danych oraz refleksji dotyczących świadomego ukrywania tożsamości badacza. Opisywane badania etnograficzne dotyczyły emocji w pracy zawodowej nauczycieli. Założyłam, że jedynie przyjęcie paradygmatu interpretatywnego da mi podstawy do zrozumienia procesu kierowania emocjami oraz pozwoli na dostrzeżenie emocji, w tym ich źródła, występujących w pracy nauczyciela. Zawarte w artykule przemyślenia są wynikiem: 1) wielokrotnych obserwacji oraz obserwacji uczestniczących prowadzonych przez autorkę w latach 2008−2016 na terenie szkół podstawowych i gimnazjów z aglomeracji łódzkiej; 2) analiz wywiadów swobodnych małoustrukturalizowanych oraz ustrukturalizowanych prowadzonych przez autorkę z obecnymi nauczycielami, emerytowanymi nauczycielami, rodzicami, dyrektorami szkół i pozostałymi pracownikami szkół; 3) nieustrukturyzowanych rozmów badawcza z badanymi, 4) analiz dokumentów zastanych i stron internetowych. Wybór tożsamości badacza determinowany jest terenem badań. W badaniu placówek edukacyjnych ujawnienie tożsamości badacza umożliwia szerszy dostęp do danych.

Biogram autora

Beata Pawłowska - Uniwersytet Łódzki, Instytut Socjologii, Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania, ul. Rewolucji 1905 roku 41/43, 90-214 Łódź

Beata Pawłowska, doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie socjologii. Absolwentka socjologii i psychologii (specjalizacja zarządzanie zasobami ludzkimi). Pracownik Katedry Socjologii Organizacji i Zarządzania IS UŁ. Badacz kultury organizacyjnej oraz obecnie zachowań emocjonalnych w środowisku pracy. Członek wielu zespołów badawczych. Wykładowca studiów podyplomowych między innymi z zakresu coachingu, mentoringu i consultingu personalnego oraz metod wspierania rozwoju kompetencji społecznych, ZZL i public relations. Kierownik studiów podyplomowych „Skuteczny Kierownik Sektora Publicznego”. Zainteresowania badawcze koncentruje na problematyce emocji w środowisku pracy, w tym w środowisku edukacyjnym.

Bibliografia

Atkinson Paul, Hammersley Martyn (1994) Ethnography and participant observation [w:] Norman K. Denzin, Yvonna Lincoln, eds., Handbook of Qualitative Research. Thousand Oaks, CA, London: Sage, s. 248−261.

Averill James R. (1980) A constructivist view of emotion [w:] Robert Plutchik, Henry Kellerman, eds., Emotion: Theory, research, and experience. New York: Academic Press, s. 305−339.

Averill James R. (1982) Anger and aggression: An essay on emotion. New York: Springer-Verlag.

Averill James R. (1983) Studies on anger and aggression: Implications for theories of emotion. „American Psychologist”, vol. 38, s. 1145−1160.

Averill James R. (1993) Illusions of anger [w:] Richard B. Felson, James T. Tedeschi, eds., Aggression and violence: Social interactionist perspectives. Washington, DC: American Psychological Association, s. 171−192.

Backer Howard S., Geer Blanche (1960) Participant observation. The analysis of qualitative field data [w:] Richard N. Adams, Jack J. Preiss, eds., Human Organization Research. Field Relations and Techniques. Homewood, IL: Dorsey, s. 267−289.

Cahill Spencer E., Eggleston Robin (1994) Managing emotions in public The case of wheelchair users. „Social Psychology Quarterly”, vol. 57, s. 300−312.

Campos Joseph J. i in. (1994) A Functionalist Perspective on the Nature of Emotion. „ The Japanese Journal of Research on Emotions”, vol. 2, No. 1, s. 1-20.

Chomczyński Piotr (2008) Mobbing w pracy z perspektywy interakcjonistycznej. Proces stawania się ofiarą. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Collins Randall (1990) Stratification, emotional energy, and the transient emotions [w:] Theodore D. Kemper, ed., Research agendas in the sociology of emotions. Albany: State University of New York Press, s. 27−57.

Collins Randall (2004) Interaction ritual chains. Princeton: NJ Princeton University Press.

Collins Randall (2012) Łańcuchy rytuałów interakcyjnych. Przełożyła Katarzyna Suwada Tomanek. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.

Cooley Charles H. (1902) Human Nature and Social Order. New York: Scribner’s.

Denzin Norman K. (1990) Reinterpretacja metody biograficznej w socjologii. Znaczenie a metoda w analizie biograficznej [w:] Jan Włodarek, Marek Ziółkowski, red., Metoda biograficzna w socjologii. Przełożyła Nina Nowakowska. Warszawa, Poznań: PWN, s. 55–69.

Doktór Kazimierz (1964) Przedsiębiorstwo przemysłowe. Studium socjologiczne Zakładów Przemysłu Metalowego „Cegielski”. Warszawa: Książka i Wiedza.

Doliński Dariusz (2004) Mechanizmy wzbudzania emocji [w:] Jan Strelau, red., Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom 2. Psychologia ogólna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne s. 319−350.

Ekman Paul (1973) Darwin and facial expression. New York: Academic Press.

Ekman Paul (2008) Kłamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce i małżeństwie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Ekman Paul (2012) Emocje ujawnione. Gliwice: HELION.

Ekman Paul, Friesen Wallace V., Sonia Ancoli (1980) Facial signs of emotional experience. „Journal of Personality and Social Psychology”, vol. 39(6), s. 1125−1134.

Goffman Erving (1961) Encounters: Two studies in the sociology of interaction. Indianapolis: Bobbs-Merrill.

Goffman Erving (1974) Frame analysis: An essay on the organization of experience. New York: Harper and Row.

Goffman Erving (1981) Człowiek w teatrze życia codziennego. Przełożyli Helena Datner-Śpiewak, Paweł Śpiewak. Warszawa: PIW.

Goffman Erving (2005) Piętno: Rozważania o zranionej tożsamości. Przełożyli Aleksandra Dzierżyńska, Joanna Tokarska-Bakir. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Goffman Erving (2006) Rytuał interakcyjny. Przełożyła Alina Szulżycka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Goffman Erving (2008) Zachowanie w miejscach publicznych, o społecznej organizacji zgromadzeń. Przełożyła Olga Siara. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Goffman Erving (2010a) Analiza ramowa. Przełożył Stanisław Burdziej. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.

Goffman Erving (2010b) Spotkania. Dwa studia z socjologii interakcji. Przełożył Paweł Tomanek. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.

Grzegorzewska Iwona (2012) Emocje w procesie uczenia się i nauczania. „Teraźniejszość. Człowiek. Edukacja”, nr 1(57), s. 39−48.

Hallett Tim (2003) Emotional feedback and amplification in social interaction. „The Sociological Quarterly”, vol. 44, s. 705−726.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (2000) Metody badań terenowych. Przełożył Sławomir Dymczyk. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (2007) Ethnography. Principles in Practice. New York: Taylor and Francis.

Hochschild Arlie R. (1983) The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling. Berkeley: University of California Press.

Hochschild Arlie R. (2009) Zarządzanie emocjami. Komercjalizacja ludzkich uczuć. Przełożył Jacek Konieczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Huberman Michael A., Miles Mattew N. B. (1984) Innovation up Close: How School Improvement Works. New York: Plenum Press.

Kemper Theodore D. (1978) A Social Interactional Theory of Emotions. New York: Wiley.

Kemper Theodore D. (1991) Predicting Emotions from Social Relations. „Social Psychology Quarterly”, vol. 54, s. 330−342.

Kemper Theodore D. (2005) Modele społeczne w wyjaśnianiu emocji. Przełożył Piotr Kołyszko [w:] Michael Lewis, Jeannette M. Haviland-Jones, red., Psychologia emocji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. s. 72−87.

Kemper Theodore D. (2008) Power, status, and emotions [w:] Monica Greco, Paul Stenner, eds., Emotions a social science reader. London, New York: Routledge Taylor and Francis Group, s. 127−131.

Konecki Krzysztof (1992) W japońskiej fabryce. Społeczne i kulturowe aspekty pracy i organizacji przedsiębiorstwa. Łódź: Instytut Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Konecki Krzysztof (2000) Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kostera Monika (2003) Antropologia organizacji: Metodologia badań terenowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Konecki Krzysztof (2012) Etnografia socjologiczna [w:] Krzysztof Konecki, Piotr Chomczyński, red., Słownik socjologii jakościowej. Warszawa: Difin. s. 77−82.

Kostera Monika, red. (2011) Etnografia organizacji. Badania polskich firm i instytucji. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Kostera Monika (2012) Etnografia organizacji [w:] Krzysztof Konecki, Piotr Chomczyński, red., Słownik socjologii jakościowej. Warszawa: Difin. s. 73−77.

Leavitt Robin L., Power Martha B. (1989) Emotional socialization in the postmodern era: Children in day care. „Social Psychology Quarterly”, vol. 52, s. 35−43.

Lewis Helen (1971) Shame and guilt in neurosis. New York: International Universities Press.

Lewis Michael (1992) Shame: The exposed self. New York: Free Press.

Lewis Michael (2000) Self-conscious emotions. Embarrassment, pride, shame and guilt [w:] Michael Lewis, Jeannette M. Haviland-Jones, eds., Handbook of emotion. New York: Guilford Press. s. 742−756.

Lewis Michael (2005) Emocje samoświadomościowe: Zażenowanie, duma, wstyd, poczucie winy [w:] Michael Lewis, Jeannette M. Haviland-Jones, eds., Psychologia emocji. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Psychologiczne. s. 780-797.

Madalińska-Michalak Joanna, Góralska Renata (2012) Kompetencje emocjonalne nauczyciela. Warszawa: Wolters Kluwer Business.

Marciniak Łukasz T. (2016) Bazary. Kooperacja czy konkurencja? Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Moore Lucy, Savage Jan (2002) Participant observation, informed consent and ethical approval. „Nurse Researcher”, vol. 9 (4), s. 58−69.

Pawłowska Beata (2011) Jakościowe podejście do badania emocji [w:] Anna Czerner, Elżbieta Nieroba, red., Studia z socjologii emocji. Podręcznik akademicki. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego. s. 91−118.

Pawłowska Beata (2012) Duma i wstyd jako emocje kierujące zachowaniem. Problemy metodologiczne. „Societas/Communitas”, nr 2(14), s. 39−54.

Pawłowska Beata (2013) Emocje społeczne w pracy nauczyciela i przedstawiciela handlowego. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Perakyla Anssi (1989) Appealing to the experience of the patient in the care of the dying. „Sociology of Health and Illness”, vol. 11 (2), s. 117−134.

Pollak Lauren H., Thoits Peggy A. (1989) Processes in emotional socialization. „Social Psychology Quarterly”, vol. 52, s. 22−34.

Prus Robert (1997) Subcultural Mosaics and Intersubjective realities. An ethnographic research agenda for pragmatizing the social sciences. New York: State University of New York Press.

Prus Robert, Grills Scott (2003) The Deviant Mystique: Involvements, Realities and Regulation. Westport: Preager Publishers.

Przybyłowska Ilona (1978) Wywiad swobodny ze standaryzowaną listą poszukiwanych informacji i możliwości jego zastosowania w badaniach socjologicznych. „Przegląd Socjologiczny”, t. 30 (30), s. 53−68.

Retzinger Suzanne M. (1995) Identifying Shame and Anger in Discourse. „American Behavioral Scientist”, vol. 38 (8), s. 1104−1113.

Scheff Thomas J. (1988) Shame and Conformity: The Deference Emotion System. „American Sociological Review”, vol. 53, s. 395−406.

Scheff Thomas J. (1990) Microsociology. Discurse, emotion, and social structure. Chicago: University of Chicago Press.

Scheff Thomas J. (2000) Shame and the social bond, and human reality. New York: Cambridge University Press.

Scheff Thomas J. (2003) Shame and self in society. „Symbolic Interaction”, vol. 26, s. 239−262.

Schwartz Morris, Schwartz Charlotte G. (1955) Problems in Participant Observation. „American Journal of Sociology”, vol. 60(4), s. 343−353.

Silverman David (1984) Going private: ceremonial forms in a private oncology clinic. „Sociology”, vol. 18 (2), s. 191−204.

Silverman David (2007) Interpretacja danych jakościowych. Przełożyły Małgorzata Głowacka-Grajper, Joanna Ostrowska. Warszawa: PWN.

Springer Agnieszka, Oleksa Karolina (2017) Praca emocjonalna a wypalenie zawodowe – analiza porównawcza pracy nauczycieli i pracowników sektora usług komercyjnych. „Medycyna Pracy”, nr 68(5), s. 605–615.

Stake Robert E., (1994) Case Studies [w:] Norman K. Denzin, Yvonna Lincoln, eds., Handbook of Qualitative Research. Thousand Oaks, CA, London: Sage, s. 236−247.

Sutton Rosemary E. (2004) Emotional regulation goals and strategies of teachers. “Social Psychology of Education”, 7 (4), s. 379– 398.

Sutton Rosemary E. (2005) Teachers’ Emotions and Classroom Effectiveness: Implications from Recent Research. “The Clearing House”, 78 (5), s. 229-234.

Sutton Rosemary E., Mudrey-Camino Reneé, Knight Catharine C. (2009) Teachers’ Emotion Regulation and Classroom Management. „Theory Into Practice”, vol. 48, s. 130–137.

Tangney June Price (1995b) Shame and guilt in interpersonal relationships [w:] June Tangney, Kurt Fischer, eds., Self-conscious emotions: The psychology of shame, guilt, embarrassment and pride. New York: Guilford Press. s. 114−141.

Tangney June Price, Dearing Rhonda L. (2002) Shame and guilt. New York: Guilford Press.

Taylor Stephanie, Littleton Karen (2006) Biographies in talk: A narrative-discursive research approach. „Qualitative Sociology Review”, vol. 2(1), s. 22−38.

Tooby John, Cosmides Leda (1990) The past explains the present: Emotional adaptations and the structure of ancestral environment. „Ethology and Sociobiology”, vol. 11, s. 375−424.

Turner Jonathan H., Stets Jan E. (2009) Socjologia emocji. Przełożyła Marta Bucholc. Warszawa: PWN.

Walsh David (1998) Doing ethnography [w:] Clive Seale, ed., Researching Society and Culture. London: Sage. s. 245−260.

Wisecup Allison K, Robinson Dawn T., Smith-Lovin Lynn (2006) Sociology of Emotions [w:] Clifton D. Bryant, Dennis L. Peck, eds., The Handbook of the 21st Century Sociology. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. s. 106−115.

Wróbel Monika (2013) Praca emocjonalna a wypalenie zawodowe u nauczycieli: moderująca rola inteligencji emocjonalnej. „Psychologia Społeczna”, t. 8, nr 1 (24), s. 53–66.