Fotograficzne reprezentacje starości – między uczuleniem a znieczuleniem społecznym

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.21.2.04

Słowa kluczowe:

fotografia, starość, dokument prywatny/ publiczny, subwersja, komercyjność, wykluczenie

Abstrakt

W niniejszym artykule autorzy skupiają się na kilku kluczowych pytaniach dotyczących relacji między fotografią i starością. Nie podejmując się zadania zmapowania całego potencjalnego obszaru badania, koncentrują się na kilku punktach stycznych, takich jak: historia medium w kontekście podejmowania wątków dotyczących ludzi w zaawansowanym wieku, komercyjne kształtowanie wizerunku osób starszych, dokumentalne ujęcie tego tematu (dokument prywatny, dokument publiczny), nostalgiczne i subwersyjne podejście do starości. Zastanawiają się nad tym, jak poszczególne gatunki fotografii kreują wizerunek starości, ale także do jakich celów wizerunki te mają służyć. Biorą przy tym pod uwagę negatywne/ironiczne/zdystansowane nastawienie współczesnego społeczeństwa do starości, mając świadomość tego, że fotografia zarówno uczula, jak i znieczula na określone zjawiska, a współkreując je, utrwala wyobrażenia także o tym, czym są starzenie się i starość.

Biogramy autorów

  • Tomasz Ferenc - Uniwersytet Łódzki

    Doktor habilitowany, socjolog, kierownik Katedry Socjologii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się na antropologii i socjologii wizualnej, procesach migracyjnych oraz biograficznie zorientowanej socjologii sztuki. Ostatnie publikacje: Morality and Sensation. Notes on the aesthetic and non-aesthetic experience of art (2023, z Kamilą Biały i Dagną Kidoń), Zapisy pamięci. Historie Zofii Rydet (2020, z Karolem Jóźwiakiem i Andrzejem Różyckim), Borderlands. Tensions on the External Borders of the European Union (2019, z Markiem Domańskim).

  • Krzysztof Olechnicki - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

    Profesor socjologii, kierownik Katedry Badań Kultury w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się socjologią i antropologią wizualną, socjologią fotografii, antropologią społeczną, socjologią kultury, nowymi ruchami społecznymi (New Age) i socjologią szachów. W ostatnim czasie opublikował m.in. Sztukę współpracy: studium grup artystycznych w czasach PRL (2023, z Tomaszem Ferencem, Pauliną Rojek-Adamek i Xawerym Stańczykiem), Efekt Bilbao / kult cargo. Nowe instytucje kultury w Polsce (2018, z Łukaszem Afeltowiczem, Jackiem Gądeckim, Tomaszem Szlendakiem i Michałem Wróblewskim), Nowe praktyki kulturowe Polaków. Megaceremoniały i subświaty (2017, z Tomaszem Szlendakiem), Grupy rekonstrukcji historycznej. Edukacja i konsumowanie przeszłości (2016, z Tomaszem Szlendakiem i Arkadiuszem Karwackim).

Bibliografia

Advanced Style (b.r.), Blog, https://www.advanced.style/ (dostęp: 12.08.2024).

Advanced Style (b.r.), Books, https://www.advanced.style/books (dostęp: 12.08.2024).

Advanced Style (b.r.), The Documentary, https://www.advanced.style/the-advanced-style-documentary-film-page (dostęp: 12.08.2024).

Age without limits (b.r.), Age-positive image library, https://www.agewithoutlimits.org/image-library (dostęp: 17.09.2024).

Allen Julie O., Moïse Valerie, Solway Erica, Cheney Marshall K., Larson Daniel J., Malani Preeti N., Singer Diane, Kullgren Jeffrey T. (2024), How Old Do I Look? Aging Appearance and Experiences of Aging Among U.S. Adults Ages 50–80, „Psychology and Aging”, vol. 39(5), s. 551–564, https://doi.org/10.1037/pag0000800 DOI: https://doi.org/10.1037/pag0000800

Amazon (b.r.), Days With My Father, https://www.amazon.com/Days-My-Father-Phillip-Toledano/dp/0473158043 (dostęp: 10.09.2024).

Angelou Maya (b.r.), Elder Grace: The Nobility of Aging, https://www.lensculture.com/books/2993-elder-grace-the-nobilityof-aging (dostęp: 10.09.2024).

Baro Hanna (2021), ± 100: Old Age and New Photography, [w:] Andrea von Hülsen-Esch (red.), Cultural Perspectives on Aging A Different Approach to Old Age and Aging, Berlin–Boston: de Gruyter, s. 129–147. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110683042-009

Barthes Roland (1996), Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przełożył Jacek Trznadel, Warszawa: Wydawnictwo KR.

Bauman Zygmunt (2006), Płynna nowoczesność, Warszawa: Wydawnictwo Literackie.

Bazin Andre (1963), Ontologia obrazu fotograficznego, [w:] Andre Bazin, Film i rzeczywistość, przełożył Bolesław Michałek, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, s. 9–17.

Beauvoir Simone de (2011), Starość, przełożyła Zofia Styszyńska, Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Bernard Miriam, Scharf Thomas (red.) (2007), Critical Perspectives on Ageing Societies, Bristol: Bristol University Press. DOI: https://doi.org/10.46692/9781847422392

Boyle Daren (2017), Scowl for the camera: Fascinating 19th-century images capture the stern faces of elderly New Yorkers who were in the first generation ever to be photographed, https://www.dailymail.co.uk/news/article-4537100/Amazing-photographs-elderly-people-1840s.html (dostęp: 7.05.2024).

Brauchitsch Boris von (2004), Mała historia fotografii, przełożyli Jan Koźbiał, Barbara Tarnas, Warszawa: Wydawnictwo Cyklady.

Cristofovici Anca (2009), Touching Surfaces: Photographic Aesthetics, Temporality, Aging, New York–Amsterdam: Rodopi. DOI: https://doi.org/10.1163/9789401206693

DuBois Doug (2009), All the days and nights – Info, http://dougdubois.com/all-the-days-and-nights/ (dostęp: 12.09.2024).

Dziewit Jakub (2014), Aparaty i obrazy. W stronę kulturowej historii fotografii, Katowice: grupakulturalna.pl.

Eribon Didier (2024), Życie, starość i śmierć kobiety z ludu, przełożył Jacek Giszczak, Kraków: Wydawnictwo Karakter.

Erikson H. Erik (2002), Dopełniony cykl życia, przełożył Aleksander Gomola, Poznań: Wydawnictwo Rebis.

Featherstone Mike, Hepworth Mike (2005), Images of Ageing: Cultural Representations of Later Life, [w:] Malcolm L. Johnson (red.), The Cambridge Handbook of Age and Ageing, Cambridge: Cambridge University Press, s. 354–362. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511610714.036

Ferenc Tomasz (2009), Fascynujące koszmary Diany Arbus, [w:] Tomasz Ferenc, Kazimierz Kowalewicz (red.), Interpretując fotografię. Śladami Susan Sontag, Kraków: Galeria & Księgarnia Fotograficzna, s. 215–235.

Ferenc Tomasz, Olechnicki Krzysztof (2022), Socjologia grupy artystycznej, „Kultura Współczesna”, nr 2(118), s. 62–80.

Flusser Vilem (2004), Ku filozofii fotografii, przełożył Jacek Maniecki, Katowice: Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach.

Frąckowiak Maciej (2009), Chronofotografia, [w:] Honorata Jakubowska, Alicja Raciniewska, Łukasz Rogowski (red.), Patrząc na starość, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, s. 319–333.

Freeimages (b.r.), Old People, https://www.freeimages.com/search/old-people (dostęp: 15.08.2024).

Goldstein Dina (2022), Artist, https://cdn.dinagoldstein.com/wp-content/uploads/2022/10/12212327/DINA-GOLDSTEIN_-PACKAGE.pdf (dostęp: 12.08.2024).

Golka Marian (1995), Socjologia artysty, Poznań: Wydawnictwo Ars Nova.

Gullette Margaret Morganroth (2011), Agewise: Fighting the New Ageism in America, Chicago: The University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226310756.001.0001

Hall Lisa Cox (2023), Advanced Style, „The Gerontologist”, vol. 63(8), s. 1405–1406, https://doi.org/10.1093/geront/gnad081 DOI: https://doi.org/10.1093/geront/gnad081

Harrington Peter (2001), Napoleon’s Vetarans, https://library.brown.edu/cds/askb/pdf/napoleons_veterans.pdf (dostęp: 11.09.2024).

Hoy H. Anne (2006), Wielka księga fotografii, Warszawa: National Geographic Society.

iStock (b.r.), Old People, https://www.istockphoto.com/pl/search/2/image?family=creative&mediatype=photography&phrase=old%20people (dostęp: 16.08.2024).

Jakubowska Honorata (2009), Społeczne wytwarzanie starości: definicje, granice, konteksty, [w:] Honorata Jakubowska, Alicja Raciniewska, Łukasz Rogowski (red.), Patrząc na starość, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, s. 15–29.

Kotlarska-Michalska Anna (2000), Starość w aspekcie socjologicznym, „Roczniki Socjologii Rodziny”, t. XII, s. 147–159.

Kwejk.pl (b.r.), Starość, https://kwejk.pl/obrazek/4068962/starosc.html, https://kwejk.pl/obrazek/4068347/starosc.html, https://kwejk.pl/obrazek/3988014/starosc.html, https://kwejk.pl/obrazek/4031976/starosc-to-radosc.html (dostęp: 12.08.2024).

Lechowicz Lech (2012), Historia fotografii. Część 1/1839–1939, Łódź: Wydawnictwo Biblioteki Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej.

Ligocki Alfred (1987), Czy istnieje fotografia socjologiczna?, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Loos Eugène, Ivan Loredana (2018), Visual Ageism in the Media, [w] Liat Ayalon, Clemens Tesch-Römer (red.), Contemporary Perspectives on Ageism. International Perspectives on Aging, vol. 19, Cham: Springer, s. 163–176, https://doi.org/10.1007/978-3-319-73820-8_11 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-73820-8_11

Manning Charles (2021), How to Better Represent Older People in Stock Photography, https://www.shutterstock.com/blog/seniors-in-stock-photography (dostęp: 16.08.2024).

Marques António, Soares Célia, Gomes da Silva Madalena, Cerqueira Andreia, Bonança Íris, Argüello Patrícia (2014), Are Social Representations of Positive Ageing Really Effective? The ageing process through the eyes of elderly, „Journal of Spatial and Organizational Dynamics”, vol. 2, s. 41–54.

Michałowska Marianna (2005), W poszukiwaniu dokumentu prywatnego, [w:] Tomasz Ferenc, Krzysztof Makowski (red.), Przestrzenie fotografii. Antologia tekstów, Łódź: Galeria & Księgarnia Fotograficzna, s. 11–36.

Musello Christopher (1979), Family Photography, [w:] Jan Wagner (red.), Images of Information: Still Photography in the Social Sciences, Beverly Hills–London: Sage Publications, s. 101–118.

Ng Reuben, Allore Heather G., Trentalange Mark, Monin Joan K., Levy Becca R. (2015), Increasing Negativity of Age Stereotypes across 200 Years: Evidence from a Database of 400 Million Words, „PLOS ONE”, vol. 10(2), https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117086 DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117086

O’rand Angela, Henretta John C. (1999) Age And Inequality Diverse Pathways Through Later Life, New York–London: Routledge.

Olechnicki Krzysztof (2009), Fotoblogi, pamiętniki z opcją przekazu. Fotografia i fotoblogerzy w kulturze konsumpcyjnej, Warszawa: Wydawnictwo WAiP.

Open Culture (2014), Vintage Photos of Veterans of the Napoleonic Wars, Taken Circa 1858, https://www.openculture.com/2014/10/vintage-photos-of-veterans-of-the-napoleonic-wars.html (dostęp: 20.09.2024).

Orten Bet / Ruppert Veronika, Kapráľová Daniela, Krajčová Daniela, Jiřička Eva, Šedá Kateřina, Jakubčáková Lena, Záhorková Lenka, Zimáni Horňáková Ľudmila, Štefančíková Maja, Přibyl Ondřej, Sit Peter, Pustaiová Zuzana (2023), SENIOR LINE, https://www.ssgbb.sk/en/vystava/senior-linka/ (dostęp: 13.09.2024).

Patowary Kaushik (2023), Who Was The Earliest Born Person To Be Photographed?, https://www.amusingplanet.com/2023/09/who-was-earliest-born-person-to-be.html (dostęp: 11.10.2024).

Phillip Toledano (b.r.), Days With My Father, https://mrtoledano.com/photo/days-with-my-father/thumbnails/ (dostęp: 12.09.2024).

Pieczul Henryk (2020), Wnętrze stare, zabytkowe, a w środku telewizor to dla pani Rydet była perełka…, [w:] Stefan Czyżewski, Mariusz Gołąb (red.), Zofia Rydet po latach 1978–2018, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 159–163.

Podgórski Michał (2009), Pomiędzy tym, co do pomyślenia i tym, co nie do pomyślenia. Uwagi o sesji zdjęciowej Sophii Loren w kalendarzu Pirelli 2007, [w:] Honorata Jakubowska, Alicja Raciniewska, Łukasz Rogowski (red.) Patrząc na starość, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, s. 149–163.

Reznik Natalya (2013), Images of Elderly People in Contemporary Documentary Projects, „Journal on Images and Culture”, issue 3, https://vjic.org/vjic2/?page_id=2424 (dostęp: 11.10.2024).

Richards Naomi, Warren Lorna, Gott Merryn (2012), The challenge of creating ‘alternative’ images of ageing: Lessons from a project with older women, „Journal of Aging Studies”, vol. 26, s. 65–78. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaging.2011.08.001

Riis A. Jacob (1971), How the Other Half Lives. Studies Among the Tenements of New York, New York: Dover Publications, Inc.

Rosenblum Naomi (2005), Historia fotografii światowej, przełożyła Inez Baturo, Bielsko-Biała: Wydawnictwo Baturo.

Rouillé André (2007), Fotografia. Między dokumentem a sztuką współczesną, przełożył Oskar Hedemann, Kraków: Wydawnictwo Universitas.

Rydet Zofia (b.r.), Czas przemijania (1964), https://www.zofiarydet.com/pl/pages/about-cycle/czas-przemijania (dostęp: 11.09.2024).

Rydet Zofia (b.r.), Zapis socjologiczny (1978–1990), https://zofiarydet.com/zapis/pl/pages/sociological-records/intro (dostęp: 11.09.2024).

Rydet Zofia (1965), Mały człowiek, Warszawa: Wydawnictwo Arkady.

Rydet Zofia (1997), Zofia Rydet o „Zapisie socjologicznym”, „Konteksty/Polska Sztuka Ludowa”, nr 3/4, s. 192–198.

Schultz Colin (2013), Conrad Heyer, a Revolutionary War Veteran, Was the Earliest-Born American To Ever Be Photographed, https://www.smithsonianmag.com/smart-news/conrad-heyer-a-revolutionary-war-veteran-was-the-earliest-born-american-toever-be-photographed-180947660/ (dostęp: 7.05.2024).

Shilling Chris (2010), Socjologia ciała, przełożyła Marta Skowrońska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sowiński Michał (2024), Didier Eribon: Z perspektywy drapieżnego kapitalizmu starzy ludzie są bezużyteczni. Wywiad przeprowadzony przez Michała Sowińskiego, „Tygodnik Powszechny”, nr 22, https://www.tygodnikpowszechny.pl/didier-eribon-z-perspektywy-drapieznego-kapitalizmu-starzy-ludzie-sa-bezuzyteczni-187179 (dostęp: 7.07.2024).

Thormaehlen Karsten (2019), Ageing joyfully: portraits of people aged 100 and older, https://www.positive.news/society/ageing-joyfully-portraits-of-people-aged-100-and-older/ (dostęp: 10.09.2024).

Twigg Julia (2008), Clothing, aging and me – Routes to research, „Journal of Aging Studies”, vol. 22, s. 158–162. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jaging.2007.12.010

Vincent John A., Phillipson Chris, Downs Murna (red.) (2006), The Futures of Old Age, London: Sage. DOI: https://doi.org/10.4135/9781446211533

Wejbert-Wąsiewicz Ewelina (2017), Bez retuszu czy po liftingu? Obrazy starości i aborcji w filmie, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Wettstein Markus, Park Rinseo, Kornadt Anna E., Wurm Susanne, Ram Nilam, Gerstorf Denis (2024), Postponing old age: Evidence for historical change toward a later perceived onset of old age, „Psychology and Aging”, vol. 39(5), s. 526–541, https://doi.org/10.1037/pag0000812 DOI: https://doi.org/10.1037/pag0000812

Wikipedia (b.r.), Caesar (slave), https://en.wikipedia.org/wiki/Caesar_%28slave%29 (dostęp: 8.09.2024).

Zakowicz Ilona (2011), Old age – „how beautiful to be yourself”, „Journal of Education Culture and Society”, vol. 2, s. 47–54. DOI: https://doi.org/10.15503/jecs20112.47.54

Pobrania

Opublikowane

2025-05-30

Numer

Dział

Artykuł

Jak cytować

Ferenc, Tomasz, and Krzysztof Olechnicki. 2025. “Fotograficzne Reprezentacje starości – między Uczuleniem a Znieczuleniem społecznym”. Przegląd Socjologii Jakościowej 21 (2): 66-95. https://doi.org/10.18778/1733-8069.21.2.04.