W stronę socjologicznego ujęcia etyki badań naukowych

Dorota Rancew-Sikora; Borys Cymbrowski

doi:10.18778/1733-8069.12.3.02

Autor

Dorota Rancew-Sikora Uniwersytet Gdański
Borys Cymbrowski Uniwersytet Opolski

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.12.3.02

Słowa kluczowe:

kodeks etyczny, paradygmat normatywny vs interpretatywny w socjologii, badania jakościowe, badania terenowe, historia socjologii

Abstrakt

Zgodnie z tezą, że kompetencje etyczne stanowią ważną cechę kompetencji merytorycznych badaczy terenowych, a doświadczane przez nich dylematy etyczne mają charakter dylematów metodologiczno-teoretycznych, autorzy artykułu naświetlają problem połączenia refleksji etycznej z paradygmatem socjologii jakościowej. Argumentują, że wydzielenie jej jako specjalności normatywnej i filozoficznej, która dominuje w kodeksach etycznych, niesie ze sobą zagrożenie traktowania jej w inny sposób niż pozostałe zagadnienia obecne w socjologicznych badaniach i refleksjach oraz może prowadzić do istotnej straty poznawczej.

Autorzy podkreślają możliwość i potrzebę rozwijania etyki badań w paradygmacie socjologii jakościowej, poszukując inspiracji u źródeł socjologii: u Webera, Durkheima i w szkole chicagowskiej. Krytycznie odnoszą się do nadziei, że tworzenie kodeksów etycznych jest skutecznym sposobem samoregulacji środowisk naukowych, wskazując na znaczenie specyficznych historycznych, społecznych i językowych kontekstów ich tworzenia oraz osadzenie ich w normatywnej wizji życia społecznego, która nie jest zgodna z duchem socjologii interpretatywnej. W konsekwencji opowiadają się za ujmowaniem zagadnień etycznych podkreślających podmiotowość, sytuacyjność, procesualność i komunikacyjny charakter zarówno działań badaczy w terenie, jak i działań instytucji akademickich w tym zakresie.

Biogramy autorów

Dorota Rancew-Sikora - Uniwersytet Gdański

Dorota Rancew-Sikora, profesor Uniwersytetu Gdańskiego, kieruje Zakładem Socjologii Życia Codziennego oraz Sekcją Antropologii Społecznej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Opublikowała książki Analiza konwersacyjna jako metoda badania rozmów codziennych (2007) i Sens polowania (2009) oraz pod redakcją i współredakcją Podróż i miejsce (2009), Kreacje i nostalgie (2009), Miasto nie-miasto (2010), O społecznym znaczeniu tożsamości, miejsca i czasu życia (2013), Mobility to the Edges of Europe: The Case of Iceland and Poland (2016), a t akże numery tematyczne c zasopism, „ Studiów Socjologicznych” (2012) o analizie dyskursu, „Kultury i Społeczeństwa” (2014) o relacji człowiek–woda, „Studiów Humanistycznych AGH” (2015) o podejściu narracyjnym i storytelling. Obecnie pracuje nad kulturowymi znaczeniami i społeczną organizacją polskiej gościnności.
Borys Cymbrowski - Uniwersytet Opolski

Borys Cymbrowski, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Opolskiego, obecnie przewodniczący Oddziału Opolskiego PTS. Zajmuje się socjologią historyczną, antropologią kulturową i socjologią jakościową. Ostatnio opublikował m.in. artykuł Walka klas w społeczeństwie dworskim („Kultura i Społeczeństwo” nr 1, 2015) oraz współredagował tom monograficzny (razem z Krzysztofem Frysztackim) Socjologia historyczna. Wokół wyzwań teoretycznych i praktyki badawczej (2015). Obecnie zajmuje się badaniami z pogranicza socjologii historycznej i socjologii literatury.

Bibliografia

Adorjan Michael C. (2013) Igniting constructionist imaginations: Social constructionism’s absence and potential contribution to public sociology. „American Sociologist”, vol. 44, s. 1–22. DOI: https://doi.org/10.1007/s12108-012-9172-3

Bachtin Michaił (1986) Problem gatunków mowy [w:] tenże, Estetyka twórczości słownej. Przełożyła Danuta Ulicka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 348–402.

Beigman Klebanov Beata i in. (2016) Argumentative writing in assessment and instruction: A comparative perspective [w:] Ninke Stukker, Wilbert Spooren, Gerard Steen, eds.,Genre in Language, Discourse and Cognition. Berlin, Boston: De Gruyter, s. 167–192. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110469639-008

Blumer Herbert (2007) Interakcjonizm symboliczny. Przełożyła Grażyna Woroniecka. Kraków: Nomos.

Bourdieu Pierre (2005) Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia. Przełożył Piotr Biłos. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Burawoy Michael (2005) For public sociology. „American Sociological Review”, vol. 70, s. 4–28. DOI: https://doi.org/10.1177/000312240507000102

Červinková Hana, Gołębniak Bogusława D., red. (2010) Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Cicourel Aaron (1972) Basic and normative roles in the negotiation of status and role [w:] David Sudnow, ed., Studies in social interaction. New York: The Free Press, s. 229–258.

Denzin Norman, Giardina Michael (2009) Introduction [w:] Norman Denzin, Michael Giardina, eds., Qualitative inquiry and social justice: Toward a politics of hope. California: Walnut Creek, s. 11–52.

Denzin Norman, Lincoln Yvonna, eds. (2009) Metody badań jakościowych. Przełożył Krzysztof Podemski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Dudek Joanna (2012) Problem unaukowienia etyki. Teoretyczne i normatywne aspekty twórczości Marii Ossowskiej. Zielona Góra: Wydawnictwo Uniwersytetu Zielonogórskiego.

Dunn Hugh P. (1997) Etyka dla lekarzy, pielęgniarek i pacjentów. Przełożyły Bogna Opolska-Kokoszka, Magdalena Namysłowska. Tarnów: Biblos.

Dupret Baudoin (2010) Prawo w naukach społecznych. Przełożyła Joanna Stryjczyk. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Durkheim Émile (2011) Samobójstwo. Studium z socjologii. Przełożył Krzysztof Wakar. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Galewicz Włodzimierz (2009) O etyce badań naukowych. „Diametros”, vol. 19, s. 48–57.

Garfinkel Harold (2007) Studia z etnometodologii. Przełożyła Alina Szulżycka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Geertz Clifford (2003) Myślenie jako akt moralny: etyczny wymiar antropologicznych badań terenowych w nowo utworzonych państwach [w:] tenże, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne. Przełożył Zbigniew Pucek. Kraków: Universitas.

Glaser Barney, Strauss Anselm (2009) Odkrywanie teorii ugruntowanej. Strategie badania jakościowego. Przełożył Marek Gorzko. Kraków: Nomos.

Hałas Elżbieta (1994) Obywatelska socjologia szkoły chicagowskiej. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski.

Hammersley Martyn, Atkinson Paul (1995) Metody badań terenowych. Przełożył Sławomir Dymczyk. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Hammersley Martyn, Traianou Anna (2014) Guiding principles for qualitative research. „Sociological Research Online”, vol. 19, no. 3 [dostęp 4 lutego 2016 r.]. Dostępny w Internecie: http:// www.socresonline.org.uk/19/3/24.html DOI: https://doi.org/10.5153/sro.3466

Hippokrates (2008) Przysięga [w:] tenże, Wybór pism. Przełożył, wstępem, komentarzem i przypisami opatrzył Marian Wesoły. Warszawa: Prószyński i S-ka, s. 52–60.

Kaczmarczyk Michał (2014) Weberowska zasada wolności od sądów wartościujących. Interpretacja, „Stan Rzeczy”, t. 6, s. 24–86. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.6.3

King Nancy, Henderson Gail, Stein Jane (2005) Relationships in research: A new paradigm [w:] Nancy King, Gail Henderson, Jane Stein, eds., Beyond regulations: Ethics in human subjects research. Chapel Hill, London: The University of North Carolina Press, s. 1–17.

Kowalski Michał W. (2005) Czy w badaniach jakościowych wybory metodologiczne są problemem etycznym? „Człowiek i Społeczeństwo”, t. 24, s. 211–220.

Lincoln Yvonna (2002) On the nature of qualitative evidence. A paper for the Annual Meeting of the Association for the Study of Higher Education, Sacramento, California, November 21–24.

MacLean Vicky M., Williams Joyce E. (2012) „Ghosts of sociological past”: Settlement sociology in the progressive era at the Chicago School of Civics and Philanthropy. „American Anthropologist”, vol. 43, s. 235–263. DOI: https://doi.org/10.1007/s12108-012-9158-1

Mertens Donna M., Harris Raychelle, Holmes Heidi (2009) Transformative research ethics [w:] Donna M. Mertens, Pauline Ginsberg, eds., Handbook of social research ethics. Thousand Oaks: Sage, s. 85–102. DOI: https://doi.org/10.4135/9781483348971.n6

Novack David R. (1986) Normative and interpretive conceptions of human conduct: Decision-making, criminal justice, and parole. „Washington and Lee Law Review”, vol. 43, s. 1243–1253.

Ossowska Maria (2004) Podstawy nauki o moralności. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Pawlak Mikołaj, Srokowski Łukasz (2014) Instytucje i organizacje. Przekraczanie paradygmatów w badaniach nad organizacjami [w:] Mikołaj Pawlak, Łukasz Stokowski, red., Pomiędzy i wewnątrz. Instytucje, organizacje i ich działania. Warszawa: IPSiR UW, s. 7–31.

Petrażycki Leon (1985) O nauce, prawie i moralności. Pisma wybrane. Opracował Andrzej Kojder. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Pharo Patrick (2008) Moralność i socjologia. Sens i wartości między naturą i kulturą. Przełożyła Joanna Stryjczyk. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Polska Akademia Nauk (2012) Kodeks etyki pracownika naukowego. Załącznik do uchwały nr 10/2012 Zgromadzenia Ogólnego PAN z dnia 13 grudnia 2012 r. [dostęp 4 lutego 2016 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.instytucja.pan.pl/images/stories/pliki/Komisja_ds_Etyki_Nauce/dokumenty/Kodeks_etyki_pracownika_naukowego.pdf

Putnam Robert (1995) Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech. Przełożył Jakub Szacki Kraków: Znak.

Resnik David B. (2011) What is ethics in research and why is it important? [dostęp 4 lutego 2016 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.niehs.nih.gov/research/resources/bioethics/timeline/

Scheper-Hughes Nancy (2010) Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii. Przełożyła Katarzyna Liszka [w:] Hana Červinková, Bogusława Gołębniak, red., Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, s. 403–428.

Schluchter Wolfgang (2012) Racjonalność – europejska specyfika? [w:] Hans Joas, Klaus Wiegandt, red., Kulturowe wartości Europy. Przełożyli Marta Bucholc, Michał Kaczmarczyk. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 189–210.

Shamoo Adil E., Resnik David B. (2009) Responsible conduct of research. New York: Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195368246.001.0001

Spector Malcolm, Kitsuse John I. (1977) Constructing social problems. Menlo Park: Cummings.

Szacki Jerzy (1980) Spotkania z utopią. Warszawa: Iskry. Department of Health, Education, and Welfare (1978) The Belmont Report. Ethical principles and guidelines for the protection of human subjects of research. Washington: Government Printing Office.

Urban Petr (2015) Enactivism and care ethics: merging perspectives. „Filozofia”, vol. 70, s. 119–129.

Weber Max (1985) Sens „wolnej od wartościowań” socjologii i ekonomii [w:] Andrzej Chmielecki i in., red., Problemy socjologii wiedzy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 101–148.

Weber Max (1998) Nauka jako zawód i powołanie [w:] tenże, Polityka jako zawód i powołanie. Przełożyli Andrzej Kopacki, Paweł Dybel. Kraków, Warszawa: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, s. 111–140.

Weber Max (1994) Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Przełożył Jan Miziński. Lublin: Test.

Wiśniewski Ryszard (2005) O trudnościach wpływania etyki na moralność, czyli o różnych wymiarach i granicach absolutyzacji i deabsolutyzacji etyki. „Człowiek i Społeczeństwo”, t. 24, s. 29–42.

Witosz Bożena (2001) Gatunek: sporny (?) problem współczesnej refleksji tekstologicznej. „Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja”, vol. 70, s. 67–85.

Wyrwas Katarzyna (2002) Skarga jako gatunek mowy. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Znaniecki Florian (1984) Społeczne role uczonych. Zredagował i przełożył Jerzy Szacki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.