Obraz powstania łódzkiego (21–25.06.1905) w lokalnej prasie polskojęzycznej

Autor

Adam Mazurkiewicz Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0003-3804-6445

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.68.05

Słowa kluczowe:

powstanie łódzkie, relacja prasowa, „Goniec Łódzki”, „Rozwój”, język ezopowy

Abstrakt

Powstanie łódzkie, to najważniejszy epizod walki zbrojnej podczas rewolucji 1905 roku, mający miejsce w Królestwie Polskim. Było ono konsekwencją narastających od początku XX wieku napięć społeczno-ekonomicznych w Rosji. Miało charakter spontanicznego zrywu robotników, stanowiąc zarazem kulminację wcześniejszych starć, do których dochodziło na łódzkich ulicach. Wydarzenia te relacjonowane były w prasie o zasięgu zarówno lokalnym, jak i ponad zaborami oraz międzynarodowym. Szczególne miejsce relacjom z jego przebiegu przypadło dwóm – ideologicznie opozycyjnym – pismom, relacjonującym (jako miejscowe) wybuch i losy powstania oraz jego uczestników in statu nascendii. Były to: zorientowany prawicowo „Rozwój” oraz postrzegany jako ośrodek myśli lewicowej „Goniec Łódzki”. Oba pisma – przy zróżnicowanej strategii opisywania powstania – były też, co nie jest bez znaczenia, gazetami codziennymi, mogącymi reagować na wydarzenia (w odróżnieniu od tygodników) w sposób natychmiastowy.

Celem szkicu jest analiza sposobów, jakimi – w realiach funkcjonowania cenzury – ówczesna polskojęzyczna prasa łódzka informowała o wydarzeniach rozgrywających się in statu nascendii. Punktem wyjścia było założenie dominującej roli prasy codziennej w ukazywaniu losów łódzkiej rewolucji. W tym celu wykorzystano metodę filologiczną, wspomaganą krytyką retoryczną.

Lektura różnych genologicznie tekstów, poświęconych czerwcowemu powstaniu, uświadamia rolę, jaką w opisie wypadków odegrały: język ezopowy oraz nacisk na szczegół, zastępujący całościowy opis, w myśl zasady pars pro toto. Wyniki analizy omawianych przekazów pozwalają na pogłębienie wiedzy na temat tekstowego obrazu opisywanych wydarzeń.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Adam Mazurkiewicz - Uniwersytet Łódzki

Adam Mazurkiewicz, dr hab., prof. UŁ. Badacz literatury i kultury popularnej. Współpracuje z Pracownią Badań Literatury i Kultury Popularnej oraz Nowych Mediów Uniwersytetu Wrocławskiego. Autor monografii z zakresu literatury popularnej i szkiców ogłaszanych na łamach „Pamiętnika Literackiego”, „Literatury Ludowej”, „Literatury i kultury Popularnej”, „Folia Litteraria Polonica”. Juror Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego (od 2008 roku). W latach 2005–2013 uczestnik Sympozjów Komiksologicznych, organizowanych w ramach łódzkiego Międzynarodowego Festiwalu Komiksu i Gier, oraz dorocznych sesji naukowych w ramach wrocławskiego Międzynarodowego Festiwalu Kryminalnego (edycje w latach 2013–2016).

Bibliografia

[?], Dni czerwcowe w Łodzi, „Przedświt” 1905, nr 6–8, s. 253–263.

[?], Echa wypadków w Łodzi, „Rozwój” 1905, z dn. 27 (14) czerwca, nr 140, s. 3.

[?], Echa wypadków, „Rozwój” 1905, z dn. (14) 27 czerwca, nr 140, s. 2.

[?], Echa wypadków, „Rozwój” 1905, z dn. (18 czerwca) 1 lipca, nr 143, s. 2–3.

[?], Krwawy tydzień, „Rozwój” 1905, z dn. 15 (28) czerwca, nr 141, s. 3.

[?], Krwotok, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (13) 26 czerwca, nr 165, s. 3.

[?], Latarnie gazowe, [rubryka: „Kronika”], „Rozwój” 1905, z dn. 26 (13) czerwca, nr 139, s. 2.

[?], Lista ofiar, „Rozwój” 1905, z dn. 14 (27) czerwca, nr 140, s. 3.

[?], Manifestacja na Bałutach, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (7) 20 czerwca, nr 160, s. 3 [wydanie poranne].

[?], Nadmyśli łódzkiego podsłuchiwacza, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. 15 (2) kwietnia, nr 98, s. 6.

[?], Nie pić! Nie palić!, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (30 marca) 12 kwietnia, nr 95, s. 1–2.

[?], Obchód 1-go Maja na prowincji, „Z Pola Walki” 1905, z dn. 27 maja, nr 9, s. 7–9.

[?], Od Redakcji, „Goniec Łódzki” 1903, z dn. 8 (21) września, nr 245, s. 1.

[?], Ofiara zaburzeń, [rubryka: „Kronika”], „Rozwój” 1905, z dn. 26 (13) czerwca, nr 139, s. 2.

[?], Ogłoszenie, „Rozwój” 1905, z dn.13 (26) czerwca, nr 139, s. 1.

[?], Osobiste, „Rozwój” 1905, z dn. 20 czerwca (3 lipca), nr 144, s. 2.

[?], Pius X do biskupów polskich, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. 17 grudnia, nr 309, s. 1–2.

[?], Po 1 Maja, „Łodzianin. Organ Polskiej Partii Socjalistycznej” 1905, z dn. 16 czerwca, nr 7, s. 2–3.

[?], Po św.[ięcie] 1 maja, [rubryka: „Kronika”], „Łodzianin. Organ Polskiej Partii Socjalistycznej” 1905, z dn. 16 czerwca, nr 7, s. 7.

[?], Pogrzeb, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (8) 21 czerwca, nr 161, s. 3 [wydanie poranne].

[?], Procesja Bożego Ciała, [rubryka: „Kronika”], „Rozwój” 1905, z dn. 23 (10) czerwca, nr 137, s. 2.

[?], [rubryka „Kronika”], „Goniec Łódzki” 1905 z dn. 26 (13) czerwca, nr 165, s. 2.

[?], [rubryka „Odpowiedzi Redakcji”], „Rozwój” 1905, z dn. 8 (21) czerwca, nr 136, s. 6.

[?], Stan wojenny. Ogłoszenie, „Goniec Łódzki” 1905 z dn. 26 (13) czerwca, nr 165, s. 2.

[?], Straty, „Rozwój” 1905, z dn. 15 (28) czerwca, nr 141, s. 3.

[?], Uszkodzone latarnie, „Rozwój” 1905, z dn. 14 (27) czerwca, nr 140, s. 2.

[?], W sprawie walki z cholerą, [rubryka „Kronika”], „Rozwój” 1905, z dn. 19 marca (1 kwietnia), s. 2.

[?], W sprawie walki z cholerą, „Rozwój” 1905, z dn. 14 (27) kwietnia, nr 92, s. 1–2.

[?], Wypadki w Łodzi, „Rozwój” 1905, z dn. 24 (11) czerwca, nr 138, s. 2.

[?], Z miasta, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (13) 26 czerwca, nr 165, s. 2.

[?], Zaburzenia uliczne, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (9) 22 czerwca, nr 162, s. 4.

[?], Zaburzenia w Łodzi, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (11) 24 czerwca, nr 163-b [wydanie wieczorne], s. 1–2.

[?], Zajście, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (8) 21 czerwca, nr 161, s. 2 [wydanie wieczorne].

[?], Zajście, „Rozwój” 1905, z dn. 7 (20) czerwca, nr 135, s. 3.

[?], Zamknięcie fabryk, [rubryka: „Kronika”], „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (16) 29 kwietnia, nr 110, s. 2

[?], Zaprzestanie pracy, „Rozwój” 1905, z dn. 21 stycznia (3 lutego), s. 2.

[?], Zatrzymanie tramwajów; Zamknięcie kasy [rubryka „Kronika”], „Rozwój” 1905, z dn. 23 (10) czerwca, nr 137, s. 2.

Badziak Kazimierz, Samuś Paweł, Rewolucja 1905–1907 w Łodzi. Kronika wydarzeń, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1985.

Bałabuch Henryk, Próby reform rosyjskiego systemu prasowego w przededniu rewolucji 1905 roku, „Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska” 1999–2000, t. LIV–LV, s. 87–101.

Bateson Gregory, Umysł i przyroda. Jedność konieczna, przekł. A. Tanalska-Dulęba, PIW, Warszawa 1996.

Biernacka Jadwiga, Kilka uwag o wyliczeniach, rzeczownikach i reportażach, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2023, nr 13, s. 97–112.

Bogalecki Tadeusz Zbigniew, Łódzkie barykady wolności i godności. Czerwiec 1905 roku, Urząd Miasta Łodzi, Łódź 2010.

Bonarowicz Stefan Justyn, Historia czterech miesięcy. 28 stycznia do 28 maja 1905 r. Strajk w Królestwie Polskim, nakład własny autora, Kraków 1906.

Chańko Jan, Gazeta „Rozwój” (1897–1915). Studium źródłoznawcze, Wydawnictwo UŁ, Łódź 1982.

Chrenow Iwan Aleksandrowicz, Powstanie łódzkie, przekł. E. Tureniec, Książka i Wiedza, Warszawa 1962.

Cieszkowski Stanisław, Spóźniony triumf, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (9) 22 czerwca, nr 162, s. 4.

Dr. Wal. [właśc. ?], Znasz li to miasto?, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (16) 29 kwietnia, nr 110, s. 6.

Gorski Stefan, Miasto, [w:] Stefan Gorski, Łódź współczesna. Obrazki i szkice publicystyczne, nakład Rychlińskiego i Wegnera Łódź; Księgarnia Narodowa, Lwów 1904, s. 9–20.

Gorski Stefan, Życie towarzyskie, [w:] Stefan Gorski, Łódź współczesna. Obrazki i szkice publicystyczne, nakład Rychlińskiego i Wegnera Łódź; Księgarnia Narodowa, Lwów 1904, s. 37–48.

Historia Polski w liczbach, red. F. Kubiczek, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2003, t. I: Państwo, społeczeństwo.

Jaworska Janina, „Goniec Łódzki” (1898–1906) wobec rosyjskiej cenzury, „Roczniki Biblioteczne” 1966, t. 10, s. 363–392.

Jaworska Janina, Ruch wydawniczy w Łodzi w latach 1905–1910, „Prace Polonistyczne” 1971, nr 27, s. 125–133.

Kalabiński Stefan, Tych Franciszek, Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja. Lata 1905–1907 na ziemiach polskich, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Bezrobocie, [hasło w:] Słownik języka polskiego, nakładem prenumeratorów w drukarni E. Lubowski i S-ki, Warszawa 1900, t. I: A–G, s. 132.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Powstanie, [hasło w:] Słownik języka polskiego, nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1904, t. IV: P–Prożyszcze, s. 866.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Wypadek, [hasło w:] Słownik języka polskiego, K. Król i W. Niedźwiedzki z zapomogi Kasy im. Mianowskiego, Warszawa 1919, t. VII: T–Y, s. 957.

Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Zaburzenie, [hasło w:] Słownik języka polskiego, Wydawnictwo Kasy Pomocy dla osób pracujących na polu naukowym imienia J. Mianowskiego, Warszawa 1927, t. VIII: Z–Ż, s. 31.

Karwacki Władysław Lech, Łódź w latach rewolucji 1905–1907, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1975.

Kaszubina Wiesława, Specyfika początków czasopiśmiennictwa polskiego w Łodzi (1863–1914), „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1969, nr 1, s. 42–50.

Klichowski Longin, Lęk – strach – panika. Przyczyny i zapobieganie, „Printer”, Poznań 1994.

Kmiecik Zenon, Prasa polska w rewolucji 1905–1907, PWN, Warszawa 1980.

Korzec Paweł, Rok 1905 w Łodzi, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1965.

Korzec Paweł, Walki rewolucyjne w Łodzi i okręgu łódzkim w latach 1905–1907, PIW, Warszawa 1956.

Korzec Paweł, Szuster Edward, Łódzkie powstanie zbrojne w czerwcu 1905 r., Książka i Wiedza, Warszawa 1956.

Kowalczyński Krzysztof R., Łódź 1905. Kulisy rewolucji, Dom Wydawniczy Księży Młyn, Łódź 2017.

Koźniewski Kazimierz, Ile głosów – tyle prawd. O warszawskich tygodnikach literacko-społecznych w latach 1859–1918, Nasza Księgarnia, Warszawa 1983.

Kuciński Julian, Gazownia łódzka 1867–1997, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. w Warszawie, Oddział Zakład Gazowniczy „Gazownia Łódzka” w Łodzi, Łódź 1998.

Mark Bernard, Udział żydowskiego proletariatu w czerwcowym powstaniu w okręgu łódzkim i w walkach solidarnościowych (1905), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1957, nr 23, s. 34–36.

Mazan Bogdan, Język ezopowy przywódcy „młodych”, [w:] Geografia literacka a historia literatury. Problemy życia literackiego w Królestwie Polskim drugiej połowy XIX wieku, red. S. Frybes, Ossolineum, Wrocław 1987, cz. II, s. 57–88.

Mroczka Ludwik, Powstanie czerwcowe 1905 roku w Łodzi, Komitet Łódzki PZPR, Łódź 1985.

Rejter Artur, Wobec rzeczywistości. Nazwy własne w polskim reportażu dwudziestowiecznym – próba analizy diachronicznej, „Onomastica” 2017, nr 1, s. 225–239.

Sędziuk K.[?], Gwiazda spadła, „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (9) 22 czerwca, nr 162, s. 4–5.

Sławek Tadeusz, Miasto. Próba zrozumienia, [w:] Miasto w sztuce – sztuka miasta, red. E. Rewers, Universitas, Kraków 2010, s. 17–69.

Szutlewort Nikołaj, Obowiązkowe postanowienie w rozwinięciu Najwyżej ogłoszonego stanu wojennego, „Rozwój” 1905, z dn. 15 (28) czerwca, nr 141, s. 1.

Śmiechowski Kamil, Łódzka wizja postępu. Oblicze społeczno-ideowe „Gońca Łódzkiego”, „Kuriera Łódzkiego”, „Nowego Kuriera Łódzkiego” w latach 1898–1914, Dom Wydawniczy Księży Młyn, Łódź 2014.

Śmiechowski Kamil, Rewolucja i prasa: Przypadek „Gońca Łódzkiego”, [w:] Rewolucja 1905. Przewodnik Krytyki Politycznej, red. K. Piskała, W. Marzec, Warszawa 2013, s. 354–378.

Śmiechowski Kamil, Strategie władz carskich wobec łódzkiej prasy codziennej do 1914 roku, „Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym” 2014, nr 1, s. 63–83.

Śmiechowski Kamil, Warunki mieszkaniowe robotników na łamach „Gońca Łódzkiego” (1898–1906), „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej” 2012, t. 10, s. 105–120.

Tuan Yi-Fu, Przestrzeń i miejsce, przekł. A. Morawińska, PIW, Warszawa 1987.

[ulotka Polskiej Partii Socjalistycznej], [incipit: Uczcijmy dzień naszego święta przez strajk powszechny!], https://polona.pl/item-view/02b2ed4a-01d6-4920-b560-fc297912d75e?page=0 [dostęp: 13.10.2023].

Vielrose Egon, Szacunek analfabetyzmu w zaborze rosyjskim, „Przeszłość Demograficzna Polski” 1976, t. 9, s. 3–16.

Wejchert Kazimierz, Elementy kompozycji urbanistycznej, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1984.

Wnukowski Apolinary, List pasterski [rubryka: „Kronika”], „Goniec Łódzki” 1905, z dn. (25 marca) 7 kwietnia, nr 90, s. 2.

Żyszkowska Wiesława, Funkcje map w cywilizacji, [w:] Społeczna i edukacyjna rola kartografii w Polsce, red. J. Ostrowski, J. Pasławski, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, Warszawa 2005, s. 11–19.