Polskie ugrupowania polityczne wobec postaw młodzieży Królestwa Kongresowego w okresie rewolucji 1905 r., strajku szkolnego i bojkotu szkół rosyjskich
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.20.01.08Słowa kluczowe:
rewolucja 1905 r., strajk szkolny 1905 r., historia Polski w XX wiekuAbstrakt
W artykule została podjęta próba odpowiedzi na pytania o miejsce, jakie postawy i aktywność dorastającego w Królestwie Polskim pokolenia zajmowały w refleksji i działaniach polskich elit politycznych, skupionych w ugrupowaniach i środowiskach, funkcjonujących na ziemiach polskich w pierwszych kilkunastu latach XX stulecia – w okresie wyznaczonym w Kongresówce przez wybuch rewolucji 1905 r. i strajku szkolnego oraz wygaśnięcie programowego bojkotu szkoły rosyjskiej. W tekście Czytelnik znajdzie odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania: jak partie polityczne odnosiły się do postaw i publicznej aktywności tego młodego pokolenia, oceniały jego dojrzałość polityczną, a także wartość i skuteczność działań podejmowanych przez młodzież? Jakie miejsce dla przedstawicieli młodej generacji przewidywali politycy we własnych stronnictwach i jaką rolę im przeznaczali? Przedmiotem powyższych analiz stały się wystąpienia publiczne i prasa najważniejszych spośród ówczesnych polskich ugrupowań politycznych: Narodowej Demokracji, Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) oraz środowisk konserwatywnych. Na podstawie badań wypada stwierdzić, iż konserwatyści potępiali „niedojrzałych” przedstawicieli młodego pokolenia Królestwa Polskiego, uczestniczących w strajku i bojkocie szkoły rosyjskiej, pozostając przeciwnikami idei rewolucji. Narodowcy widzieli w strajku przejaw „nierozumnego” buntu wobec „realistycznej” polityki. Socjaliści i radykalni ludowcy pozytywnie oceniali zaktywizowanie się polityczne młodej generacji. Charakterystyczna, odmienna w stosunku do innych ugrupowań na lewicy, była natomiast dogmatyczna postawa SDKPiL. Partia ta popierała zaangażowanie młodzieży w walce „na ulicach” o zwycięstwo rewolucji, natomiast strajk szkolny traktowała jako godny uwagi, gdy wzmagał „rewolucyjne wrzenie” i wtedy, gdy młodzież podnosiła hasła socjalne. Socjaldemokracja przeciwstawiała się natomiast późniejszemu bojkotowi, podejmowanemu w imię haseł narodowych i oświatowych, gdy opadła fala rewolucyjnych wystąpień – mogącemu sprzyjać sympatiom młodych, kierowanym ku innym polskim ugrupowaniom politycznym.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Łodzi Łódzki Oddział Ochronny Akta pn. Komitet Koronnego Oddziału Młodzieży Narodowej, sygn. 40.
Biblioteka Narodowa Rękopisy S. Szwedowski, Pisma, druki i odezwy starszego społeczeństwa przed i w trakcie I-ej wojny światowej od 1905 do 1918 r., 1/IV, akc. 16269S.
Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk Związek Młodzieży Polskiej „Zet”, sygn. 7789, mf. 1424.
Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego Rękopisy S. Kozicki, Pamiętniki 1876–1939, t. II, sygn. 9783, mf. P–1651.
Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego [BUW] Rękopisy S. Szwedowski, Dzieje ruchu zetowego w Polsce 1886–1945, t. I, sygn. 1745.
Dmowski R., Upadek myśli konserwatywnej w Polsce, Warszawa 1914.
Grabiec J., Czerwona Warszawa przed ćwierć wiekiem. Moje wspomnienia, Poznań 1925.
Polski Związek Ludowy. Materiały i dokumenty, oprac. J.S. Brzeziński, Warszawa 1957.
Przyczynek do postawy prawicy przedrozłamowej PPS wobec współpracy młodzieży polskiej z rosyjskim ruchem rewolucyjnym w 1900 roku, oprac. J. Targalski, „Pokolenia” 1966, nr 1, s. 87–90.
Socjaldemokracja Królestwa Polskiego o Litwy. Materiały i dokumenty, red. H. Buczek, F. Tych, t. I–II, Warszawa 1957–1963.
Stańczycy. Antologia myśli społecznej i politycznej konserwatystów krakowskich, wyb. M. Król, Warszawa 1985.
„Czas” 1905.
„Czerwony Sztandar” 1905.
„Przegląd Socjaldemokratyczny” 1908.
„Robotnik” 1905.
Bończa-Tomaszewski N., Demokratyczna geneza nacjonalizmu. Intelektualne korzenie ruchu narodowo-demokratycznego, Warszawa 2001.
Cat-Mackiewicz S., Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., Warszawa 1989.
Dobrowolski S., Związek Młodzieży Polskiej (Zet) 1886–1906, [w:] Nasza walka o szkołę polską 1901–1917, red. B. Nawroczyński, t. I, Warszawa 1932, s. 109–152.
Garlicki A., U źródeł obozu belwederskiego, Warszawa 1978.
Głuchowski J., Strajk szkolny w roku 1905 w Częstochowie, „Niepodległość” [Londyn] 1972, t. VIII, s. 135–137.
Hass L., Losy człowieka i pokolenia (Działalność S. Szwedowskiego w Związku Młodzieży Polskiej „Zet” i w Związku Patriotycznym), „Więź” 1973, nr 10, s. 108–120.
Hillebrandt B., Polskie organizacje młodzieżowe XIX i XX wieku. Zarys historii, Warszawa 1986.
Holzer J., Molenda J., Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1967.
Jaskólski M., Kaduceus polski. Myśl polityczna konserwatystów krakowskich 1866–1934, Warszawa 1990.
Kaflińska M., Publicystyka strajku szkolnego w 1905 r., „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2000, t. XXXIX, s. 47–62.
Kawalec K., Roman Dmowski, Londyn 1996.
Kiepurska H., Warszawa w rewolucji 1905–1907, Warszawa 1974.
Kmiecik Z., Postępowa myśl oświatowa w Królestwie Polskim w latach 1905–1914, Warszawa 1961.
Kowalski Z., Udział młodzieży szkół lubelskich w strajku szkolnym 1905 r., „Rocznik Lubelski” 1963, t. VI, s. 185–214.
Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964.
Kurzyna M., O Melchiorze Wańkowiczu – nie wszystko, Warszawa 1975.
Łazuga W., Ostatni stańczyk. Michał Bobrzyński – portret konserwatysty, Poznań 1982.
Micewski A., Roman Dmowski, Warszawa 1972.
Michta N., Postacie z przełomu wieków. Z kręgu działaczy SDKPiL, Warszawa 1983.
Molenda J., Piłsudczycy a narodowi demokraci 1908–1918, Warszawa 1980.
Nałęcz D., Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości, Warszawa 1994.
Nałęcz T., Irredenta polska, Warszawa 1992.
Nawroczyński B., Dzieła wybrane, t. I, Warszawa 1987.
Nekrolog D. Rymkiewicza, „Kronika Ruchu Rewolucyjnego” 1935, nr 1, s. 14–16.
Nowacki T.W., Młodzież tworzy historię. Zwycięska walka młodzieży o szkołę polską 1901–1917, Lublin 2011.
Olstowski P., Generał Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny, Toruń 2000.
Rakowski J., Zetowcy i piłsudczycy (1), „Zeszyty Historyczne” [Paryż] 1980, z. 54, s. 3–39.
Rakowski J., Zetowcy i piłsudczycy (2), „Zeszyty Historyczne” [Paryż] 1981, z. 55, s. 3–94.
Rakowski J., Zetowcy i piłsudczycy (dok.), „Zeszyty Historyczne” [Paryż] 1981, z. 56, s. 3–72.
Rewolucja 1905, red. K. Piskała, W. Marzec, Warszawa 2013.
Samuś P., Dzieje SDKPiL w Łodzi 1893–1918, Łódź 1984.
Stankiewicz W., Czasopiśmiennictwo ludowe w Królestwie Polskim 1905–1914, Warszawa 1957.
Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995.
Szymańska W., Pierwsza konferencja młodzieży uniwersyteckiej PPS, „Niepodległość” 1935, t. XI, s. 145–151.
Tomicki J., Polska Partia Socjalistyczna 1892–1948, Warszawa 1983.
Waingertner P., Konspiracja trzech pokoleń. Związek Młodzieży Polskiej „Zet” i ruch zetowy (1886–1996), Łódź 2017.
Wapiński R., Narodowa Demokracja 1893–1939. Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej, Wrocław 1980.
Wapiński R., Roman Dmowski, Lublin 1988.
Żarnowski J., Z dziejów strajku szkolnego 1905 r., „Przegląd Historyczny” 1955, t. XLVI, nr 1–2, s. 184–212.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
