Stosunki handlowe Rzeczypospolitej z Królestwem Prus od pierwszego do trzeciego rozbioru (1772–1795). Próba oceny i perspektywy badań (część 1)

Jacek Wijaczka; Igor Kąkolewski

doi:10.18778/1644-857X.23.01.03

Autor

Jacek Wijaczka Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu https://orcid.org/0000-0003-4546-6878
Igor Kąkolewski Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie https://orcid.org/0000-0001-5721-3988

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.01.03

Słowa kluczowe:

polityka handlowa, polsko-pruskie stosunki handlowe, rozbiory Rzeczypospolitej 1772–1795, Stanisław August Poniatowski, Fryderyk II Wielki, Fryderyk Wilhelm II

Abstrakt

Artykuł prezentuje różne aspekty polsko-pruskich stosunków handlowych w okresie między pierwszym a trzecim rozbiorem polsko-litewskiej Rzeczypospolitej (1772–1795). Traktat handlowy z 1775 r. i pruska polityka celna odgrywały kluczową rolę w kontaktach gospodarczych między Rzeczpospolitą a Królestwem Prus aż do śmierci Fryderyka II Wielkiego w 1786 r. Stosunki handlowe między oboma krajami w tym okresie okazały się niekorzystne dla obu stron. Negatywne aspekty pruskiej polityki celnej po 1775 r. stały się przedmiotem dyskusji w kręgach dworskich w Berlinie po śmierci Fryderyka II. Nowy król Prus, Fryderyk Wilhelm II, próbował na nowo ułożyć stosunki handlowe z Rzeczpospolitą zgodnie z zasadami wolnego handlu. Ułatwienia wprowadzone przez władze pruskie w 1788 r. na granicy Prus Wschodnich i Wielkiego Księstwa Litewskiego doprowadziły do zwiększenia obrotów handlowych, zarazem jednak podwyższenie opłat celnych przez stronę litewską powodowało zwyżkę cen towarów importowanych do Prus. Wzrost obrotów handlowych i liczby kupców litewskich przybywających do Królewca sprzyjał utworzeniu w mieście polsko-litewskiego konsulatu, na czele którego w latach 1792–1794 stał Jerzy Wojna-Okołow. Nowy traktat handlowy między Rzeczpospolitą a Królestwem Prus został zawarty w kwietniu 1794 r., na początku insurekcji kościuszkowskiej, na krótko przed upadkiem dawnej Rzeczypospolitej. W części pierwszej omówiono stosunki handlowe polsko-pruskie do końca panowania Fryderyka II Wielkiego.

* Artykuł ten jest znacznie rozbudowaną i poszerzoną chronologicznie wersją tekstu w języku niemieckim: J. Wijaczka, I. Kąkolewski, Die Handelsbeziehungen Polen-Litauens mit dem Königreich Preußen von der Ersten bis zur Zweiten Teilung (1772–1792), „Nordost-Archiv” 2024, Bd. XXXIII, s. 61–72.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogramy autorów

Jacek Wijaczka - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

prof. dr hab., historyk, pracuje na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Zainteresowania naukowe: procesy o czary w Europie w XV–XVIII w., dzieje Prus Książęcych (Brandenburskich) i Królewskich oraz historia społeczna Polski w czasach wczesnonowożytnych.
Igor Kąkolewski - Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Dr hab, prof. UWM – historyk, pracuje na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Jednocześnie jest dyrektorem Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie.

Zainteresowania naukowe: historia Polski i Europy w XVI–XVIII w., historia stosunków polsko-niemieckich od końca średniowiecza do XX w., badania kultury pamięci, dydaktyka historii, muzealnictwo.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie: Prokuratoria Królestwa Polskiego, sygn. 19

Akta sejmikowe województwa bełskiego. Lata 1696–1772 (1792), wyd. M. Zwierzykowski, R. Kołodziej, Kraków 2021.

Czacki T., Refleksye nad uszkodzeniem dla krajów polskich wynikającym z zaniedbywania handlu pochodzącego z mniej ważenia porzuconej nad Gdańskiem opieki, [b.m.w.] 1790.

General = Zoll = Tarif, [w:] Sammlung aller in den souverainen Herzogthum Schlesien und der demselben incorporierten Grafschaft Glatz in Finanz = Policey =Sachen, ergangenen und publicierten Ordnungen, Edicte, Mandate, Rescripte, welche während Zeit der glorwürdigsten Regierung Friedrich II. Königs von Preußen als souverainen Obristen Herzogs von Schlesien herausgekommen sind, Bd. XIV, Breslau 1785, s. 402–464.

Instruktarz cełł koronnych przez Kommissyą Skarbu Koronnego na fundamencie Konstytuc yi Generalney Konfederacyi Omnium Ordinum Regni na Konwokacyi Głównej Warszawskiej dnia 7. Miesiąca maja, roku pańskiego 1764 uchwalonej, prawem seymu coronationis Najjaśniejszego Króla JMci Stanisława Augusta szczęśliwie panującego w swej istocie zachowany […], Warszawa 1765.

Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem xx. pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782 wydanego, t. VII–VIII, Petersburg 1860.

Askenazy S., Przymierze polsko-pruskie, wyd. 3, przejrzane i dopełnione, Warszawa 1918.

Atorf L., Der König und das Korn. Die Getreidehandelspolitik als Fundament des brandenburgisch-preußischen Aufstiegs zur europäischen Großmacht, Berlin 1999, Quellen und Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen DOI: https://doi.org/10.3790/978-3-428-49652-5

Geschichte, Bd. XVII. https://doi.org/10.3790/978-3-428-49652-5 DOI: https://doi.org/10.3790/978-3-428-49652-5

Beguelin H. von, Accise- und Zollverfassung in der Preuß. Staaten, Berlin 1797.

Bömelburg H.-J., Die Politik Friedrichs II. gegenüber Polen-Litauen, [w:] Friedrich II. und das östliche Europa. Deutsch-polnisch-russische Reflexionen, Hrsg. O. Kurilo, Berlin 2013, s. 13–44.

Bömelburg H.-J., Zwischen polnischer Ständegesellschaft und preussischem Obrigkeitstaat. Vom Königlichen Preußen zu Westpreußen (1756–1806), München 1995.

Bruch R. vom, Der Kameralismus in Preußen und die Berliner Akademie, [w:] Technik und Staat, Hrsg. A. Hermann, H.-P. Sang, Düsseldorf 1992, Technik und Kultur, Bd. IX, s. 41–59. https://doi.org/10.1007/978-3-662-01081-5_3 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-662-01081-5_3

Büsch J. G., Schriften über Staatswirtschaft und Handlung, Teil III, Hamburg–Kiel 1784.

Cegielski T., Kądziela Ł., Rozbiory Polski 1772–1793–1795, Warszawa 1990.

Charles L., Daudin G., General Introduction, „Revue de l’OFCE” 2015, no 140 (= Eighteenth-century International Trade Statistics, Sources and Methods, eds. L. Charles, G. Daudin), s. 7–36. https://doi.org/10.3917/reof.140.0007 DOI: https://doi.org/10.3917/reof.140.0007

Chłędowski K., Traktat handlowy między Austryą a Polską z roku 1775, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1880, R. VIII, z. 4, s. 321–331.

Cieślak E., Handel i żegluga w drugiej połowie XVIII w., [w:] Historia Gdańska, t. III, cz. 1 (1655–1793), red. E. Cieślak, oprac. E. Cieślak, Z. Nowak, J. Stankiewicz, J. Trzoska, Gdańsk 1993, s. 402–444.

Cieślak E., Pruska agresja ekonomiczna i polityczna wobec Gdańska w okresie rozbiorowym, [w:] Historia Gdańska, t. III, cz. 1 (1655–1793), red. E. Cieślak, oprac. E. Cieślak, Z. Nowak, J. Stankiewicz, J. Trzoska, Gdańsk 1993, s. 579–595.

Damus R., Die Stadt Danzig gegenüber der Politik Friedrich’s der Grossen und Friedrich Wilhelm’s II., „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins” 1887, H. 20, s. 38–47 i 86–94.

Danowska E., Komisja Skarbu Koronnego – zakres władzy i odpowiedzialności, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” 1996, R. XLI, s. 45–62.

Danowska E., Tadeusz Czacki 1765–1813. Na pograniczu epok i ziem, Kraków 2006.

Drozdowski M., Historiografia o ekonomicznych następstwach aneksji pruskich dla ziem polskich i państwa Hohenzollernów, [w:] Dzieje Brandenburgii i Prus w historiografii, red. B. Wachowiak, Warszawa–Poznań 1989, s. 211–217.

Drozdowski M., Traktaty handlowe po pierwszym rozbiorze a problem jedności gospodarczej ziem polskich, „Roczniki Historyczne” 1971, R. XXXVII, s. 97–102.

Drozdowski M., Zabiegi Prus o ograniczenie suwerenności Rzeczypospolitej w początkach panowania Stanisława Augusta. Zniesienie cła generalnego, [w:] Ars historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, red. M. Biskup et al., Poznań 1976, s. 667–676.

Dygdała J., Opozycja Prus królewskich wobec cła generalnego w latach 1764–1776, „Zapiski Historyczne” 1977, t. XLII, z. 2, s. 25–44.

Furtak T., Ceny w Gdańsku w latach 1701–1815, Lwów 1935.

Gause F., Die Geschichte der Stadt Königsberg, Bd. II (Von der Königskrönung bis zum Ausbruch des Ersten Weltkrieges), 2. Ausgabe, Köln–Weimar–Wien 1996.

Gaziński R., Prusy a handel solą w Rzeczypospolitej w latach 1772–1795, Warszawa 2007.

Gierszewski S., Życie portowe Elbląga w XVII i XVIII w., [w:] Szkice z dziejów Pomorza, red. G. Labuda, t. II (Pomorze nowożytne), red. G. Labuda, S. Hoszowski, Warszawa 1959, s. 313–349.

Guldon Z., Handel drewnem i potażem w końcu XVIII wieku (na przykładzie ekonomii grodzieńskiej i brzeskiej), „Sylwan” 1965, nr 5, s. 27–36.

Guldon Z., Kazusek S., Eksport Korony w 1786 roku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2009, R. LVII, nr 2, s. 193–214.

Handel zagraniczny Korony w końcu XVIII wieku. Tabele statystyczne, t. I (Eksport w latach 1786–1790), oprac. S. Kazusek, Kielce 2012.

Handel zagraniczny Korony w końcu XVIII wieku. Tabele statystyczne, t. II (Import w latach 1786–1790), cz. 1 (Zestawienia roczne), oprac. S. Kazusek, Kielce 2012.

Handel zagraniczny Korony w końcu XVIII wieku. Tabele statystyczne, t. II (Import w latach 1786–1790), cz. 2 (Zestawienie sumaryczne), oprac. S. Kazusek, Kielce 2013.

Die Handels-, Zoll- und Akzisepolitik Preußens 1740–1786, bearb. H. Rachel, Bd. III, Teil 2, Berlin 1928.

Herzfeld M., Der polnische Handelsvertrag von 1775, „Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen Geschichte” 1920, Bd. XXXII, s. 57–107.

Herzfeld M., Der polnische Handelsvertrag von 1775, „Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen Geschichte” 1923, Bd. XXXV, s. 45–82.

Historia Pomorza, t. II, cz. 2 (Pomorze Wschodnie w latach 1657–1815), red. G. Labuda, Poznań 1984.

Hoensch J. K., Der Streit um den polnischen Generalzoll 1764–1766. Zur Rolle Preußens und Rußlands beim Scheitern der Finanzenreform Stanisław Augustus, „Jahrbücher für Geschichte Osteuropas” 1970, Jg. XVIII, H. 3, s. 355–388.

Hoszowski S., Handel Gdańska w okresie XV–XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Krakowie” 1960, nr 11 (Prace z zakresu historii gospodarczej), s. 3–71.

Hoszowski S., Polski eksport wiślany w 1784 roku, „Kwartalnik Historyczny” 1956, R. LXIII, nr 4–6, s. 64–80.

Hoszowski S., Walka Gdańska i Torunia z pruską zaborczością w II połowie XVIII w., [w:] Szkice z dziejów Pomorza, red. G. Labuda, t. II (Pomorze nowożytne), red. G. Labuda, S. Hoszowski, Warszawa 1959, s. 313–349.

Jekel F. J., Pohlens Handelsgeschichte, Teil II, Wien–Triest 1809.

Jezierski A., Leszczyńska C., Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003.

Kamieński A., Polityka polska Fryderyka II i pierwszy rozbiór Polski, [w:] Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701–1806), red. B. Wachowiak, oprac. Z. Szultka, A. Kamieński, G. Kucharczyk, D. Łukasiewicz, B. Wachowiak, Poznań 2010, s. 284–348.

Kamieński A., Polityka Prus wobec Polski w latach 1772–1786, [w:] Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701–1806), red. B. Wachowiak, oprac. Z. Szultka, A. Kamieński, G. Kucharczyk, D. Łukasiewicz, B. Wachowiak, Poznań 2010, s. 395–407.

Kamieński A., Polsko-pruska wojna celna w latach 1764–1766, [w:] Między Zachodem a Wschodem, t. IV (Życie gospodarcze Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku. Materiały konferencji naukowej), red. J. Wijaczka, Toruń 2007, s. 176–186.

Kaufhold K. H., Preußische Staatswirtschaft – Konzept und Realität. 1640–1806.

Zum Gedanken an Wilhelm Treue, „Jahrbuch für Wirtschaftsgeschichte” 1994, Bd. XXXV, H. 2, s. 33–70.

Kazusek S., Spław wiślany w drugiej połowie XVIII wieku (do 1772 roku), cz. 1 (Charakterystyka spławu wiślanego), Kielce 2022.

Kazusek S., Spław wiślany w drugiej połowie XVIII wieku (do 1772 roku), cz. 2 (Statystyka spławu wiślanego), Kielce 2016.

Kazusek S., Więzi gospodarcze polsko-austriackie po 1772 roku (do 1795 r.), [w:] Granice i pogranicza. Mikrohistorie i historie życia codziennego, red. P. Guzowski, M. Liedke, M. Ocytko, Kraków 2011, s. 201–215.

Kazusek S., Kochanowski J., Poland, 1764–1791, „Revue de l’OFCE” 2015, no 140 (= Eighteenth-century International Trade Statistics, Sources and Methods, eds. L. Charles, G. Daudin), s. 311–317. https://doi.org/10.3917/reof.140.0311 DOI: https://doi.org/10.3917/reof.140.0311

Konopczyński W., Fryderyk Wielki a Polska, posłowiem opatrzył E. Rostworowski, Kraków 2010 (wyd. 1: Poznań 1947).

Konopczyński W., Pierwszy rozbiór Polski, red. Z. Zielińska, Kraków 2010.

Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1794), t. II, wyd. 2, Kraków–Warszawa 1897 (wyd. 1: t. II, 1883).

Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, t. I–II, Londyn 1970–1971.

Kulak Z., Plany i cele polityki Fryderyka II w stosunku do Polski, „Przegląd Zachodni” 1977, R. XXXIII, nr 4, s. 56–83.

Mittenzwei I., Preußen nach dem Siebenjährigen Krieg. Auseinandersetzungen zwischen Bürgertum und Staat um die Wirtschaftspolitik, Berlin 1979. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112722619

[Nax J. F.], Uwagi nad Uwagami, czyli Obserwacje nad książką, która wyszła pod tytułem, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana, Kraków 1861.

Oestereich G., Friedrich Wilhelm I: preußischer Absolutismus, Merkantilismus, Militarismus, Göttingen–Zürich–Frankfurt 1977.

Orłowski R., Z dziejów organizacji handlu spławnego w Ordynacji Zamojskiej w końcu XVIII wieku, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio F – Historia” 1956, t. XI, z. 5, s. 81–100.

Pilarczyk P. M., Komisja Skarbu Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec zagadnień handlowych, [w:] Gismoryja gandlju na merymoryi Belarusi, red. A. A. Skiepjan, Mińsk 2016, s. 189–201.

Rusiński W., Rola ziem polskich w europejskiej wymianie handlowej w XVI–XVIII w., [w:] Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie, 17–21 września 1968 r. Referaty, t. I (Sekcje I–VI), red. A. Mączak, Warszawa 1968, s. 155–173.

Rutkowski J., Historia gospodarcza Polski, t. I (Czasy przedrozbiorowe), wyd. 3, rozszerzone, Poznań 1947.

Salmonowicz S., Fryderyk II, Wrocław 1981.

Salmonowicz S., Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Poznań 1987.

Straubel R., Carl August von Struensee. Preußische Wirtschafts- und Finanzpolitik im ministeriellen Kräftespiel (1786–1804/06), Potsdam 1999. DOI: https://doi.org/10.35998/9783830542759

Straubel R., Die Handelsstädte Königsberg und Memel in friderizianischer Zeit. Ein Beitrag zur Geschichte des ost- und gesamtpreußischen „Commerciums” sowie seiner sozialen Träger (1763–1806/15), Berlin 2003. DOI: https://doi.org/10.35998/9783830542810

Waschko S., Celnictwo w Polsce przedrozbiorowej. (Cła i polityka celna, instruktarze i postępowanie celne), Sopot–Poznań 1960.

Wijaczka J., Kąkolewski I., Die Handelsbeziehungen Polen-Litauens mit dem Königreich Preußen von der Ersten bis zur Zweiten Teilung (1772–1792), „Nordost-Archiv” 2024, Bd. XXXIII, s. 61–72.

Wilder J. A., Traktat handlowy polsko-pruski z roku 1775. Gospodarcze znaczenie utraty dostępu do morza, Warszawa 1937.

Woźnicki M., Reformy ceł i podatków w Rzeczypospolitej w latach 1764–1766, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin, sectio F – Historia” 2014, vol. LXIX, z. 1–2, s. 152–166.

Zielińska Z., Rzeczpospolita między Prusami a Rosją w świetle polsko-pruskiego sporu o cło generalne w 1765 r., cz. 1, „Kwartalnik Historyczny” 2008, R. CXV, nr 2, s. 5–52.

Zielińska Z., Rzeczpospolita między Prusami a Rosją w świetle polsko-pruskiego sporu o cło generalne w 1765 r., cz. 2, „Kwartalnik Historyczny” 2008, R. CXV, nr 3, s. 5–59.