Stosunki handlowe Rzeczypospolitej z Królestwem Prus od pierwszego do trzeciego rozbioru (1772–1795). Próba oceny i perspektywy badań (część 2)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.02.06Słowa kluczowe:
polityka handlowa, polsko-pruskie stosunki handlowe, rozbiory Rzeczypospolitej 1772–1795, Stanisław August Poniatowski, Fryderyk II Wielki, Fryderyk Wilhelm IIAbstrakt
Artykuł prezentuje różne aspekty polsko-pruskich stosunków handlowych w okresie między pierwszym a trzecim rozbiorem polsko-litewskiej Rzeczypospolitej (1772–1795). Traktat handlowy z 1775 r. i pruska polityka celna odgrywały kluczową rolę w kontaktach gospodarczych między Rzeczpospolitą a Królestwem Prus aż do śmierci Fryderyka II Wielkiego w 1786 r. Stosunki handlowe między oboma krajami w tym okresie okazały się niekorzystne dla obu stron. Negatywne aspekty pruskiej polityki celnej po 1775 r. stały się przedmiotem dyskusji w kręgach dworskich w Berlinie po śmierci Fryderyka II. Nowy król Prus, Fryderyk Wilhelm II, próbował na nowo ułożyć stosunki handlowe z Rzeczpospolitą zgodnie z zasadami wolnego handlu. Ułatwienia wprowadzone przez władze pruskie w 1788 r. na granicy Prus Wschodnich i Wielkiego Księstwa Litewskiego doprowadziły do zwiększenia obrotów handlowych, zarazem jednak podwyższenie opłat celnych przez stronę litewską powodowało zwyżkę cen towarów importowanych do Prus. Wzrost obrotów handlowych i liczby kupców litewskich przybywających do Królewca sprzyjał utworzeniu w mieście polsko-litewskiego konsulatu, na czele którego w latach 1792–1794 stał Jerzy Wojna-Okołow. Nowy traktat handlowy między Rzeczpospolitą a Królestwem Prus został zawarty w kwietniu 1794 r., na początku insurekcji kościuszkowskiej, na krótko przed upadkiem dawnej Rzeczypospolitej. W części drugiej przedstawiono rozwój stosunków handlowych Rzeczypospolitej z Królestwem Prus w latach 1786–1795.
Pobrania
Bibliografia
Butrymowicz M., Relacya z egzmainu Kommissyi Skarbu W. X. L. z dwóch lat od raty 7browej 1786 do raty marcowej 1788 […], Warszawa [1791].
Generalny instruktarz celny według traktatu między Najjaśniejszym Królem JMcią i Rzeczpospolitą Polską, a Najjaśniejszym Królem JMcią Pruskim pod dniem 19 marca roku 1775 zawartego, ułożony. Podług którego dochody celne w Wielkim Księstwie Litewskim na pograniczu pruskim czyli to wchodząc do Litwy czyli wychodząc z Litwy po dwa od sta, od handlu krajowego między zobopólnymi poddanymi, a cztery od sta od towarów z Litwy do obcych krajów i z nich do Litwy prowadzonych, wybierane być mają ad proportionem liczby, wagi, miary i wartości. Datum w Grodnie na sesji ekonomicznej roku 1788 m-ca maja 5 dnia.
Instrukcje dla litewskich komisarzy skarbowych delegowanych na sejmy (1780–1790), oprac. P.M. Pilarczyk, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2020, t. XIII, z. 2, s. 235–255. https://doi.org/10.4467/20844131KS.20.018.12061 DOI: https://doi.org/10.4467/20844131KS.20.018.12061
Instruktarz celny Wielkiego Księstwa Litewskiego od granic państwa rosyjskiego na komory i przykomorki repartycyi białoruskiej i żmudzkiej, tudzież na komory i przykomorki repatrycyi ruskiej. Datum w Grodnie na sesji ekonomicznej roku 1788, m-ca maja 9 dnia.
Morski O., Relacja z egzaminu Komisji Skarbu Koronnego za lat cztery, od dnia 1. 7bris 1786 do dnia ostatniego augusti 1790 przez Deputacją od stanów wyznaczoną odprawionego w stanach Rzepltej przez trzymającego w tejże Deputacji pióro JW. Morskiego, kasztelana Kamienia Podolskiego, w miesiącu styczniu 1791 r. uczyniona, z rozkazu stanów wydrukowana, cz. 1, Warszawa 1781.
Moszczyński A., Pamiętnik do historyi polskiej w ostatnich latach panowania Augusta III i pierwszych Stanisława Poniatowskiego, wyd. 3, Poznań 1867.
Relacje Jerzego Woyny-Okołowa, przedstawiciela Rzeczypospolitej w Królewcu w latach 1792–1794, wyd. J. Wijaczka, Toruń 1999.
Trzymajmy się morza. Problemy morza w opinii Rzeczypospolitej XVIII wieku, wyboru tekstów dokonał, wstępem i objaśnieniami opatrzył E. Kotarski, Gdańsk 1985.
„Dziennik Ekonomiczno-Handlowy” 1788.
„Gazeta Warszawska” 1790.
Anusik Z., Próby ożywienia polsko-szwedzkiej wymiany handlowej w ostatnich latach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, „Studia Maritima” 2015, t. XXVIII, s. 75–88. https://doi.org/10.18276/sm.2015.28-05 DOI: https://doi.org/10.18276/sm.2015.28-05
Askenazy S., Przymierze polsko-pruskie, wyd. 3, przejrzane i dopełnione, Warszawa 1918.
Charles L., Daudin G., General introduction, „Revue de l’OFCE” 2015, 140 (= Eighteenth-century International trade statistics. Sources and methods, eds. L. Charles, G. Daudin), s. 7–36. https://doi.org/10.3917/reof.140.0007 DOI: https://doi.org/10.3917/reof.140.0007
Chotkowski W., Gospodarstwo społeczno-polityczne polskie i traktaty handlowe Rzeczypospolitej z mocarstwami rozbiorowemi r. 1775 w świetle relacyi dyplomatycznych austriackich, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 1897, R. IV, s. 28–86.
Cieślak E., Pruska agresja ekonomiczna i polityczna wobec Gdańska w okresie rozbiorowym, [w:] Historia Gdańska, t. III, cz. 1 (1655–1793), red. E. Cieślak, oprac. E. Cieślak, Z. Nowak, J. Stankiewicz, J. Trzoska, Gdańsk 1993, s. 579–595.
Cieślak E., Węzłowe problemy handlu i żeglugi bałtyckiej w XVIII wieku na przykładzie wymiany Szwecji z Polską, Rosją i Pru-sami, „Nautologia” 1981, R. XVI, nr 4, s. 3–15.
Collet D., „Hunger ist der beste Unterhändler des Friedens”. Die Hungerkrise 1770–1772 und die erste Teilung Polens-Litauens, [w:] Die Teilungen Polen-Litauens. Inklusions- und Exklusionsmechanismen – Traditionsbildung – Vergleichsebenen, Hrsg. H.-J. Bömelburg, A. Gestrich, H. Schnabel-Schüle, Osnabrück 2013, s. 155–170.
Collet D., Hungern und Herrschen. Umweltgeschichtliche Verflechtungen der Ersten Teilung Polens und der europäischen Hungerkrise 1770–1772, „Jahrbücher für Geschichte Osteuropas” 2014, Jg. LXII, H. 2, s. 237–254. https://doi.org/10.25162/jgo-2014-0010 DOI: https://doi.org/10.25162/jgo-2014-0010
Czacki M., Rzut myśli nad dziełem mającycm za tytuł Mémoire sur les affaires actuelles de la Pologne, Warszawa 1791, [w:] Trzymajmy się morza. Problemy morza w opinii Rzeczypospolitej XVIII wieku, wyboru tekstów dokonał, wstępem i objaśnieniami opatrzył E. Kotarski, Gdańsk 1985, s. 277–290.
Czaja A., Między tronem, buławą a dworem petersburskim. Z dziejów Rady Nieustającej 1786–1789, Warszawa 1988.
Danowska E., Tadeusz Czacki 1765–1813. Na pograniczu epok i ziem, Kraków 2006.
Dederko B., Handel »towarem leśnym« w Polsce w XVIII wieku, „Sylwan” 1958, R. CII, nr 8, s. 31–35.
Dembiński B., Polska na przełomie, Warszawa–Lwów–Poznań 1913.
Drozdowski M., Historiografia o ekonomicznych następstwach aneksji pruskich dla ziem polskich i państwa Hohenzollernów, [w:] Dzieje Brandenburgii i Prus w historiografii, red. B. Wachowiak, Warszawa–Poznań 1989, s. 211–217.
Drozdowski M.M., Podstawy finansowe działalności państwowej w Polsce 1764–1793. Działalność budżetowa Sejmu Rzeczypospolitej w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, Warszawa 1975.
Furtak T., Ceny w Gdańsku w latach 1701–1815, Lwów 1935.
Gaziński R., Prusy a handel solą w Rzeczypospolitej w latach 1772–1795, Warszawa 2007.
Gierszewski S., Wpływ wojny szwedzko-rosyjskiej 1788–1790 na sytuację w portach pomorskich, [w:] Ars historica. Prace z dziejów powszechnych i Polski, kol. red. M. Biskup [et al.], Poznań 1976, s. 677–689.
Handel zagraniczny Korony w końcu XVIII wieku. Tabele statystyczne, t. I (Eksport w latach 1786–1790), oprac. S. Kazusek, Kielce 2012.
Handel zagraniczny Korony w końcu XVIII wieku. Tabele statystyczne, t. II (Import w latach 1786–1790), cz. 2 (Zestawienie sumaryczne), oprac. S. Kazusek, Kielce 2013.
Johansen H.Chr., Shipping and Trade between the Baltic Area and Western Europe 1784–95, Odense 1983.
Kądziela Ł., Polsko-pruski traktat handlowy z 9 kwietnia 1794 r., „Przegląd Historyczny” 1989, t. LXXX, z. 1, s. 119–126.
Kądziela Ł., Rokowania o traktat handlowy z Prusami podczas sejmu grodzieńskiego 1793 roku, „Przegląd Historyczny” 1989, t. LXXX, z. 2, s. 273–289.
Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1794), t. II, wyd. 2, Kraków–Warszawa 1897 (wyd. 1: 1883).
Koser R., Die preußischen Finanzen von 1763 bis 1786, „Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen Geschichte” 1903, Bd. XVI, H. 2, s. 101–132.
Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, t. II, Londyn 1971.
Kucharski M., Działalność dyplomacji polskiej w Berlinie w latach 1788–1792, Katowice 2000.
Kuklińska K., Handel Poznania w drugiej połowie XVIII wieku, Warszawa–Poznań 1976.
Mieleszko W., Handel i stosunki handlowe Białorusi Wschodniej z miastami nadbałtyckimi w końcu XVII i w XVIII w., „Zapiski Historyczne” 1968, t. XXXIII, z. 4, s. 53–91.
Międzobrodzka M., Zbyt soli galicyjskiej na tereny Rzeczypospolitej po I rozbiorze kraju (do 1792 roku), „Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce” 1997, t. XX, s. 77–103.
Mittenzwei I., Preußen nach dem Siebenjährigen Krieg. Auseinandersetzungen zwischen Bürgertum und Staat um die Wirtschaftspolitik, Berlin 1979. https://doi.org/10.1515/9783112722619 DOI: https://doi.org/10.1515/9783112722619
O handlu naszym z Prussami nowe uwiadomienie, „Pamiętnik Polityczny i Historyczny”, grudzień 1782, s. 317–336.
Owczarnie i manufaktury wełniane jakim mogą być dla krajów skarbem? (dokończenie), „Pamiętnik Polityczny i Historyczny”, marzec 1783, s. 241–258.
Pawłowski S., Niektóre kanały spławne na ziemiach polskich, Lwów 1911.
Radtke W., Die preussische Seehandlung zwischen Staat und Wirtschaft in der Frühphase der Industrialisierung, Berlin 1981.
Röseler R., Handels- und Gewerbepolitik Preußens zur Zeit Friedrich Wilhelms II. (1786–1797), Marburg 1935.
Rusiński W., Rola ziem polskich w europejskiej wymianie handlowej w XVI–XVIII w., [w:] Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie, 17–21 września 1968 r. Referaty, t. I (Sekcje I–VI), red. A. Mączak, Warszawa 1968, s. 155–173.
Rybarski R., Skarbowość Polski w dobie rozbiorów, Kraków 1937.
Schui F., Taxpayer opposition and fiscal reform in Prussia, c. 1766–1787, „The Historical Journal” 2011, vol. LIV, no. 2, s. 371–399. https://doi.org/10.1017/S0018246X11000069 DOI: https://doi.org/10.1017/S0018246X11000069
Słownik języka polskiego, t. IV (P–Prożyszcze), red. A. Kryński, W. Niedźwiecki, Warszawa 1908.
Straubel R., Die Handelsstädte Königsberg und Memel in friderizianischer Zeit. Ein Beitrag zur Geschichte des ost- und gesamt-preußischen “Commerciums” sowie seiner sozialen Träger (1763–1806/15), Berlin 2003. https://doi.org/10.35998/9783830542810 DOI: https://doi.org/10.35998/9783830542810
Szudra D., Polityka gospodarcza Prus wobec okręgu nadnoteckiego (do 1786 r.), „Przegląd Zachodniopomorski” 1996, R. XI, z. 4, s. 21–55.
Szultka Z., Handel morski i porty Brandenburgii-Prus w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, „Studia Maritima” 2015, t. XXVIII, s. 185–227. https://doi.org/10.18276/sm.2015.28-09 DOI: https://doi.org/10.18276/sm.2015.28-09
Truska L.S., Jasas R.W., Vnesniaja torgovla V. Kn. Litovskogo v poslednie gody jego suščestvovanija (1785–1792), „Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. Trudy Akademii Nauk Litovskoi SSR. Serija A” 1970, t. XXXII, nr 1, s. 23–53.
Wijaczka J., Jerzy Woyna-Okołow – przedstawiciel Polski w Królewcu w latach 1792–1794, [w:] Prusy Książęce i Prusy Królew-skie w XVI–XVIII wieku, red. J. Wijaczka, Kielce 1997, s. 175–194.
Wijaczka J., Kąkolewski I., Die Handelsbeziehungen Polen-Litauens mit dem Königreich Preußen von der Ersten bis zur Zweiten Teilung (1772–1792), „Nordost-Archiv” 2024, Bd. XXXIII, s. 61–72.
Wilder J.A., Traktat handlowy polsko-pruski z roku 1775. Gospodarcze znaczenie utraty dostępu do morza, Warszawa 1937.
Żytkowicz L., Kilka uwag o handlu zewnętrznym Wielkiego Księstwa Litewskiego w ostatnich latach Rzeczypospolitej, „Zapiski Historyczne” 1976, t. XLI, z. 2, s. 87–101.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
