Zła sława Małgorzaty Ludwiczki. Przyczynek do procesów o czary, historii kobiet i dziejów jednej z kujawskich wsi na początku XVIII wieku

Jacek Wijaczka

doi:10.18778/1644-857X.25.01.03

Autor

Jacek Wijaczka Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu https://orcid.org/0000-0003-4546-6878

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.25.01.03

Słowa kluczowe:

Polska, wiek XVIII, procesy o czary, historia kobiet, wieś Żołędowo, Małgorzata Ludwiczka

Abstrakt

W artykule przedstawiony został przebieg dwóch procesów o czary z lat 1702 i 1707, w których sądzona była Małgorzata Ludwiczka, karczmarka, a następnie owczarka, mieszkająca wówczas w kujawskiej wsi Żołędowo. Pierwszy proces zakończył się jej uniewinnieniem, w drugim jednak zapadł wyrok śmierci. Analiza przebiegu obu procesów wskazuje wyraźnie na rolę składu sądu w orzecznictwie w konkretnej sprawie o czary. Dzięki zachowanym aktom obu spraw poznajemy koleje życia jednej z kobiet, mieszkanki polskiej wsi, która jedynie dzięki temu, że została pomówiona o bycie czarownicą, mogła zapisać się na kartach historii. Akta procesów umożliwiają również wgląd w codzienne życie innych mieszkańców Żołędowa na początku XVIII w. Jest to, jak dotąd, jedyne źródło na temat dziejów tej wsi w tym okresie.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Jacek Wijaczka - Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Jacek Wijaczka – historyk, pracuje na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Zainteresowania naukowe: procesy o czary w Polsce w XVI–XVIII w., dzieje Prus Książęcych (Brandenburskich) i Królewskich oraz historia społeczna Polski w czasach wczesnonowożytnych.

Bibliografia

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy [AP Bydgoszcz]. Akta miasta Fordon [AmF]. Księga burmistrzowska i landwójtowska, 1675–1711, sygn. 6/190/0/1.2/5

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy [AP Bydgoszcz]. Akta miasta Fordon [AmF]. Księga burmistrzowska i landwójtowska, 1698–1748, sygn. 6/190/0/1.2/12

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy [AP Bydgoszcz]. Akta miasta Fordon [AmF]. Księga burmistrzowska i landwójtowska, 1700–1705, sygn. 6/190/0/1.2/13

Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy. Zbiory Specjalne. Piotrowski T., Sądy nad czarownicami w Fordonie, rkps nr III.584

Brunus F., Tractatus de indiciis et tortura, Siena 1495.

Górnicki Ł., Droga do zupełnej wolności & Rozmowa o elekcji, wolności, prawie i obyczajach polskich, wstęp D. Pietrzyk-Reeves, przypisy A. Kuczkiewicz-Fraś, Kraków 2011.

Groicki B., Artykuły prawa majdeburskiego & Postępek sądów około karania na gardle & Ustawa płącej u sądów, Warszawa 1954.

Instructio circa judicia sagarum, judicibus eorumque consiliariss accomodata. Romae primum 1657. Nunc iterum pro bono public Anno M. DC. LXXXII. Edita permissu superiorum, [Gedani] 1682.

Instructio Romana pro formandis processibus in causis Strigum, Sortilegiorum et Maleficiorum, Romae 1657.

Jaskier M., Iuris provincionalis quod Speculum Saxonum vulgo nuncupatur libri tres […], Kraków 1535.

Rejestry ekonomiczne miasta Bydgoszczy z lat 1742–1761–1765, wyd. R. Kabaciński, Bydgoszcz 1970.

Repgow E. von, Der Sachsenspiegel, Hrsg. C. Schott, przekł. z środkowoniemieckiego R. Schmidt-Wiegand, C. Schott, Zürich 1984.

Szczerbic P., Speculum Saxonum, albo prawo saskie i majdeburskie, porządkiem abecadła z łacińskich i niemieckich egzemplarzów zebrane. A na polski język z pilnością i wiernie przełożone, wyd. G. M. Kowalski, t. II, Kraków 2016.

Baranowski B., Ludzie gościńca w XVII–XVIII w., Łódź 1986.

Baranowski B., O hultajach, wiedźmach i wszetecznicach. Szkice z obyczajów XVII i XVIII wieku, Łódź 1963.

Baranowski B., Zapisy folklorystyczne z izby tortur (znaczenie protokołów zeznań domniemanych czarownic, przestępców i włóczęgów dla badań nad folklorem XVI–XVIII wieku), [w:] Literatura popularna – folklor – język, t. II, red. W. Nawrocki, M. Waliński, Katowice 1981, s. 84–93.

Bartolomäus R., Ein Gerichtsbuch der Stadt Fordon, „Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen” 1901, R. XVI, s. 191–196.

Bobrzyński M., Historia karczmy. O prawie propinacji w dawnej Polsce, Kraków 2016.

Chachaj M., Związki kulturalne Sieny i Polski do końca XVIII wieku. Staropolscy studenci i podróżnicy w Sienie. Sienieńczycy i ich dzieła w Polsce, Lublin 1998.

Decker R., Hintergrund und Verbreitung des Drucks der Römischen Hexenprozess-Instruction (1657), „Historisches Jahrbuch” 1998, Bd. CXVIII, s. 277–286.

Juchniewicz F., Zjawiska meteorologiczne i stan urodzajów oraz pomory w Polsce w latach 1697–1750, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie” 1937, R. XVII, z. 1, s. 63–70.

Kamler M., Rataje, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I (O–Ż), red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 175.

Kamler M., Zagrodnicy, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I (O–Ż), red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 536.

Macha J., Die Standardisierung des Aberwitzigen in Hexenverhörprotokollen, [w:] Hexenwissen. Zum Transfer von Magie- und Zauberei-Imaginationen in interdisziplinärer Perspektive, Hrsg. H. Sieburg, R. Voltmer, B. Weimann, Trier 2017, s. 157–167.

Mikołajczyk M., Jak obronić oskarżoną o czary. Mowy procesowe z 1655 roku w sprawie Gertrudy Zagrodzkiej, [w:] Z dziejów kultury prawnej. Studia ofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w dziewięćdziesięciolecie urodzin, Warszawa 2004, s. 389–410.

Mikołajczyk M., Prawo oskarżonego do obrony w praktyce sądów miejskich w Polsce w XVI–XVIII wieku, [w:] Ustrój i prawo w przeszłości dalszej i bliższej. Studia historyczne o prawie dedykowane Prof. Stanisławowi Grodziskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, red. J. Malec, W. Uruszczak, Kraków 2001, s. 397–411.

Mikołajczyk M., Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII wieku, Katowice 2013.

Mikołajczyk M., „Stosując się do prawa wyraźnego…”. Podstawy prawne wyroków kryminalnych grodziskiego sądu miejskiego w latach 1702–1756, „Studia Iuridica Lublinensia” 2013, t. XIX, s. 201–216.

Miodunka P., Demografia czasów „potopu”. Próba sondażu, „Przeszłość Demograficzna Polski” 2025, t. XLVII, s. 7–50. https://doi.org/10.18276/pdp.2025.47-01

Moller K., Vom Umgang mit „schwarzen Schafen“. Verhaltungsstrategien Angehöriger bei Hexereibezichtigungen in der Familie, [w:] Alltagsleben und Magie in Hexenprozessen, Hrsg. R. Voltmer, G. Gehl, Weimar 2003, s. 107–123.

Moniuszko A., Prawo sądowe Rzeczypospolitej szlacheckiej (XVI–XVIII w.). Zarys wykładu z wyborem źródeł, Warszawa 2017.

Nagielski M., Kossarzecki K., Przybyłek Ł., Haratym A., Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655–1660, Warszawa 2015.

Przybylak R., Oliński P., Koprowski M., Filipiak J., Pospieszyńska A., Chorążyczewski W., Puchałka R., Dąbrowski H. P., Droughts in the Area of Poland in Recent Centuries in the Light of Multi-proxy Data, „Climate of the Past” 2020, vol. XVI, s. 627–661. https://doi.org/10.5194/cp-16-627-2020

Quensel S., Hexen-Politik im frühmodernen Europa (1400–1800), Wiesbaden 2022. https://doi.org/10.1007/978-3-658-37939-1

Rymaszewski Z., Łacińskie teksty Landrechtu Zwierciadła Saskiego w Polsce – versio Vratislaviensis, versio Sandomiriensis, Wrocław 1975.

Rymaszewski Z., Łacińskie teksty Landrechtu Zwierciadła Saskiego w Polsce. Jaskier – tekst główny i noty marginesowe, Łódź 1985.

Słownik języka polskiego, oprac. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiecki, t. VI (S–Ś), oprac. W. Niedźwiecki, z udziałem K. Króla, Warszawa 1915.

Tokarska-Bakir J., Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań, „Res Publica Nowa” 2001, nr 8, s. 3–31.

Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, W. Stanek, współpr. Z. Górski, R. Kabaciński, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 1990.

Wijaczka J., Kościół wobec czarów w Rzeczypospolitej w XVI–XVII wieku (na tle europejskim), Warszawa 2016.

Wijaczka J., Próba zimnej wody (pławienie) w oskarżeniach i procesach o czary w państwie polsko-litewskim w XVI–XVIII wieku, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2016, t. LX, s. 73–110. https://doi.org/10.12775/OiRwP.2016.03

Wijaczka J., Strategie rodzinne wobec oskarżonych o czary w Prusach Książęcych w XVI–XVIII wieku, [w:] Czary i czarownictwo na Pomorzu. Materiały z konferencji naukowej, która odbyła się w dniach 17–18 maja 2007 r. w Marianowie, red. A. Majewska, Stargard 2008, s. 119–129.

Wimmer J., Wojsko Rzeczypospolitej w dobie wojny północnej, Warszawa 1956.

Wyczański A., Wieś – społeczeństwo. Okres XVI–XVIII w., [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I (O–Ż), red. A. Mączak, Warszawa 1981, s. 481–486.

Zyglewski Z., Fordon przedrozbiorowy, [w:] Dzieje Fordonu i okolic. Praca zbiorowa, red. Z. Biegański, Bydgoszcz 1997, s. 19–48.

Dymnicka-Wołoszańska H., Moszczeński Franciszek Michał h. Nałęcz (zm. 1572), https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/franciszek-michal-moszczenski-zm-1752-kasztelan-brzeski-kujawski (dostęp: 3 XII 2024).

Teki Dworzaczka. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV–XX wieku. Genealogie. Opracowane w Pracowni Genealogicznej Biblioteki Kórnickiej na podstawie materiałów Włodzimierza Dworzaczka, https://tekidworzaczka.bk.pan.pl/genealogie.php?personId=44823 (dostęp: 3 XII 2024).