Malábathron (μαλάβαθρον). Kilka uwag o roli Cinnamomum tamala w medycynie i w kuchni antyku i Bizancjum między I a VII wiekiem
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.15.01.01Słowa kluczowe:
cynamonowiec tamala, przyprawy, antyczna i bizantyńska medycyna, antyczna sztuka kulinarna, tejpatAbstrakt
Niniejszy artykuł dotyczy historii i zastosowania cynamonowca tamala, zwanego po grecku malábathron (μαλάβαθρον), a po łacinie określanego terminem malabathrum (lub malobathrum). Autorzy, na podstawie greckich tekstów medycznych i wybranych źródeł łacińskich, próbują odpowiedzieć na pytanie, kiedy przyprawa ta pojawiła się w świecie śródziemnomorskim, a nadto starają się ustalić jej zastosowanie w medycynie i sztuce kulinarnej. Jednocześnie podejmują się określenia znaczenia terminu folium, występującego w niektórych przepisach kulinarnych, zawartych w łacińskiej książce kucharskiej zatytułowanej O sztuce kulinarnej. Badacze dochodzą do wniosku, że historia opisywanej przyprawy stanowi doskonały przykład globalizacji antycznego i bizantyńskiego handlu. Mimo że brakuje dowodów, iż cynamonowiec tamala był masowo importowany na tereny leżące w basenie Morza Śródziemnego, to nie ulega wątpliwości, że był on wykorzystywany w medycynie (także w kosmetologii) i gastronomii analizowanego okresu. Autorzy ustalają, że największy wzrost zainteresowania malábathron przypadł na I w. p.n.e., co wiążą z rzymskimi podbojami na Bliskim Wschodzie oraz przyłączeniem Egiptu (które to tereny były głównymi punktami na szlaku handlowym, którym cynamonowiec tamala był transportowany). Analiza źródeł medycznych dowodzi, że dietetyczno-farmakologiczna charakterystyka opisywanej przyprawy została ukształtowana jeszcze przed I w., a w dość rozbudowanej formie utrwalił ją Dioskuridesa w traktacie De materia medica. Następnie jego ustalenia zostały uzupełnione przez Galena, a te z kolei zostały przejęte przez kolejne pokolenia bizantyńskich medyków działających do VII w. Ponieważ cynamonowiec tamala był drogim, importowanym z odległych krajów produktem, nigdy nie stał się ani powszechnym składnikiem farmaceutyków, ani też codzienną ingrediencją potraw. Mimo to analiza traktatów lekarskich poświadcza jego nieprzerwane użycie do czasów działalności Pawła z Eginy (jednak farmaceutyki, których stanowił komponent, przeznaczone były dla zamożnych pacjentów). Z kolei zgłębiając zagadnienie gastronomicznego wykorzystania malábathron, na podstawie wybranych greckojęzycznych tekstów medycznych, autorzy artykułu dochodzą do wniosku, że występujący w dziełku O sztuce kulinarnej termin folium odnosi się właśnie do cynamonowca tamala.
Pobrania
Bibliografia
Aecjusz z Amidy, Aetii Amideni libri medicinales I–VIII, ed. A. Olivieri, Lipsiae–Berolini (Teubner) 1935–1950.
Anthimus, On the observance of foods. De observatione ciborum, ed., transl. M. Grant, Totnes–Blackawton–Devon 2007.
Apicius. A critical edition with an introduction and an English translation of the Latin recipe text Apicius, ed., transl. Ch. Grocock, S. Grainger, Blackawton–Totnes– Devon 2006.
Apicjusz, O sztuce kulinarnej ksiąg dziesięć, red., tłum. I. Mikołajczyk, S. Wyszomirski, Toruń 2012.
Celsus, De medicina with an English translation in three volumes, ed., transl. W.G. Spencer, vol. II, London–Cambridge, Mass. 1961.
Dioscuridis περὶ ἁπλῶν φαρμάκων, [w:] Pedanii Dioscuridis Anazarbei de materia medica libri quinque, ed. M. Wellmann, vol. III, Berolini, Weidmann, 1914.
Galeni de compositione medicamentorum per genera libri VII, [w:] Claudii Galeni opera omnia, ed. C.G. Kühn, vol. XIII, Lipsiae 1827.
Galeni de compositione medicamentorum secundum locos libri X, [w:] Claudii Galeni opera omnia, ed. C.G. Kühn, vol. XII–XIII, Lipsiae 1826–1827.
Galeni de simplicium medicamentorum temperamentis ac facultatibus libri XI, [w:] Claudii Galeni opera omnia, ed. C.G. Kühn, vol. XI–XII, Lipsiae 1826–1827.
Horace, Odes, [w:] Horace, Odes and epodes, ed., transl. N. Rudd, Cambridge, Mass. – London 2004.
Martial, Epigrams with an English translation in two volumes, ed., transl. W.C.A. Ker, vol. I–II, London – New York 1961–1962.
Oribasii Collectionum medicarum eclogae medicamentorum, [w:] Oribasii collectionum medicarum reliquiae, vol. IV, libros XLIX–L, libros incertos, eclogace medicamentorum, indicem continens, ed. I. Reader, Lipsiae–Berolini 1933.
Oribasii collectionum medicarum reliquiae, ed. I. Reader, vol. I–IV, Lipsiae–Berolini 1928–1933.
Oribasii Libri ad Eunapium, [w:] Oribasii synopsis ad Eustathium filium et libri ad Eunapium, ed. I. Reader, Lipsiae–Berolini 1926.
Oribasii Synopsis ad Eustathium filium, [w:] Oribasii synopsis ad Eustathium filium et libri ad Eunapium, ed. I. Reader, Lipsiae–Berolini 1926.
Ovid, Tristia, [w:] Ovid with an English translation. Tristia. Ex Ponto, ed., transl. A.L. Wheeler, Cambridge, Mass. – London 1939.
Paulus Aegineta, ed. I.L. Heiberg, vol. I–II, Lipsiae–Berolini 1921–1924.
Pedanii Dioscuridis Anazarbei de materia medica libri V, ed. M. Wellmann, vol. I–III, Berolini 1906–1914.
Pliny, Natural History, eds, transl. H. Rackham, W.H.S. Jones, D.E. Eichholz, vol. I–X, Cambridge, Mass. 1938–1963.
The periplus Maris Erythraei: text with introduction, translation, and commentary, ed., transl. L. Casson Princeton 1989.
Theophrastus, Enquiry into plants, [w:] Theophrastus, Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs, ed., transl. A. Hort, vol. I–II, London – Cambridge, Mass. 1961.
Theophylacti Simocattae historiae, ed. C. De Boor, Leipzig 1887.
Amigues S., Le silphium. État de la question, „Journal des Savants” 2004, no. 2, s. 191–226. DOI: https://doi.org/10.3406/jds.2004.1685
Andrews A.C., Marjoram as a spice in the classical era, „Classical Philology” 1961, vol. LVI, s. 73–82. DOI: https://doi.org/10.1086/364564
Andrews A.C., The silphium of the ancients. A lesson in crop control, „Isis” 1941, vol. XXXIII, s. 232–236. DOI: https://doi.org/10.1086/358541
Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H Leven, München 2005.
Baldwin B., The career of Oribasius, „Acta Classica” 1975, vol. XVIII, s. 85–97.
Dalby A., Dangerous tastes. The story of spices, London 2002.
Dalby A., Empire of pleasures: luxury and indulgence in the Roman Empire, London 2000.
Dalby A., Flavours of Byzantium, Blackawton–Totnes–Devon 2003.
Dalby A., Food in the ancient world from a to z, London–New York 2003.
Dalby A., Silphium and asafoetida: evidence from Greek and Roman writers, [w:] Spicing up the palate: proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery, Oxford 1992, ed. H. Walker, Totnes–Blackawton–Devon 1993, s. 67–72.
Dalby A., Tastes of Byzantium. The cuisine of a legendary empire, London – New York 2010.
Deroux C., Anthime, un médecin gourmet du début des temps mérovingiens, „Revue Belge de Philologie et d’Histoire” 2002, t. LXXX, s. 1107–1124. DOI: https://doi.org/10.3406/rbph.2002.4663
Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II VII w.), vol. II (Pokarm dla ciała i ducha), red. M. Kokoszko, Łódź 2014.
Diller H., Paulos (23), [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. XVIII, 4, Stuttgart 1949, kol. 2386–2397.
Diller H., Phylotimos, [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. XX, 1, Stuttgart 1941, kol. 1030–1032.
Food in antiquity, eds J. Wilkins, D. Harvey, M. Dobson, Exeter 1995.
Garzya A., Aetios v. Amida, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 19–20.
Grant M., Oribasios and medical dietetics or the three ps., [w:] Food in antiquity, eds J. Wilkins, D. Harvey, M. Dobson, Exeter 1995, s. 368–379.
Grocock CH., Grainger S., A glossary to Apicius, [w:] Apicius. A critical edition with an introduction and an English translation of the Latin recipe text Apicius, eds CH. Grocock, S. Grainger, Blackawton–Totnes–Devon 2006, s. 329–362.
Hankinson R.J., The man and his work, [w:] The Cambridge companion to Galen, ed. R.J. Hankinson, Cambridge 2008, s. 1–33. DOI: https://doi.org/10.1017/CCOL9780521819541.001
Healvy J.F., Pliny the Elder on science and technology, Oxford 2000.
Hunger H., Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner, Bd. I–II, München 1978.
Ihm S., Asklepiades v. Bithynien, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 107–108.
Ihm S., Soran, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 822–823.
Jagusiak K., Kokoszko M., Pisma Orybazjusza jako źródło informacji o pożywieniu ludzi w późnym Cesarstwie Rzymskim, „Vox Patrum” 2013, t. LIX, nr 33, s. 339–357. DOI: https://doi.org/10.31743/vp.4035
Jagusiak K., Kokoszko M., Życie i kariera Orybazjusza w świetle relacji źródłowych, „Przegląd Nauk Historycznych” 2011, R. X, nr 1, s. 5–21.
Kind E., Kriton (7), [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. XI, 2, Stuttgart 1922, kol. 1935–1938.
Kind E., Soranos, [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, 2. Reihe, Bd. III, 1, Stuttgart 1927, kol. 1113–1130.
Kokoszko M., Ryby i ich znaczenie w życiu codziennym ludzi późnego antyku i wczesnego Bizancjum (III–VII w.), Łódź 2005.
Kokoszko M., Some technical terms from Greek cuisine in classical and Byzantine literature, „Eos” 2008, vol. XCV, s. 269–283.
Kokoszko M., Rzeźnicka Z., Dietetyka w De re coquinaria, „Przegląd Nauk Historycznych” 2011, R. X, nr 2, s. 5–25.
Kokoszko M., Rzeźnicka Z., Jagusiak K., Health and culinary art in antiquity and early Byzantium in the light of De re coquinaria, „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 2012, vol. II, s. 145–164. DOI: https://doi.org/10.18778/2084-140X.02.13
Kokoszko M., Jagusiak K., Rzeźnicka Z., Cereals of antiquity and early Byzantine times. Wheat and barley in medical sources (second to seventh centuries AD), transl. K. Wodarczyk, M. Zakrzewski, M. Zytka, Łódź 2014. DOI: https://doi.org/10.18778/7969-475-4
Kokoszko M., Jagusiak K., Rzeźnicka Z., Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II–VII w.), t. I (Zboża i produkty zbożowe w źródłach medycznych antyku i wczesnego Bizancjum), Łódź 2014.
Kroll W., Plinius (5), [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. XXI, 1, Stuttgart 1951, kol. 271–439.
Laufer B., Malabathron, „Journal Asiatique” 1918, vol. XII, s. 5–49.
Les écoles médicales à Rome: Actes du 2ème Colloque International sur les texts médicaux latins antiques, Lausanne 1986, eds P. Mudry, J. Pigeaud, Geneva 1991.
Lucia de R., Oreibasios v. Pergamon, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 660–661.
Marasco G., Andromachos v. Kreta, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 50–51.
Millet P., Theophrastus and his world, Cambridge 2007.
Nutton V., Ancient medicine, London – New York 2004 DOI: https://doi.org/10.4324/9780203490914
Nutton V., From Galen to Alexander. Aspects of medicine and medical practice in late Antiquity, „Dumbarton Oaks Papers” 1984, No. 38, s. 1–14. DOI: https://doi.org/10.2307/1291489
Promann P.E, Paulos v. Aigina, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 681–682.
Promann P.E., The oriental tradition of Paul of Aegina’s pragmateia, Leiden 2004. DOI: https://doi.org/10.1163/9789047413899
Regenbgen O., Theophrastos, [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Supplementband VII, Stuttgart 1940, kol. 1354–1562
Riddle J.M., Dioscurides on pharmacy and medicine, Austin 1985. DOI: https://doi.org/10.7560/715448
Roques D., Médecine te botanique: le silphium dans l’oeuvre d’Oribase, „Revue des Études Grecques” 1993, t. CVI, s. 380–399. DOI: https://doi.org/10.3406/reg.1993.2590
Rzeźnicka Z., Rola mięsa w okresie pomiędzy II a VII w. w świetle źródeł medycznych, [w:] Dietetyka i sztuka kulinarna antyku i wczesnego Bizancjum (II VII w.), vol. II (Pokarm dla ciała i ducha), red. M. Kokoszko, Łódź 2014, s. 213–447.
Scarborough J., Criton, physician to Traian: historian and pharmacist, [w:] The craft of the ancient historian: Essays in honor of Chester, eds G. Starr, J.W. Eadie, J. Ober, Lanham, MD–London – New York 1985, s. 387–405.
Scarborough J., Early Byzantine pharmacology, „Dumbarton Oaks Papers” 1984, No. 38, s. 213–232. DOI: https://doi.org/10.2307/1291507
Scarborough J., The pharmacy of Methodist medicine: the evidence of Soranus’ Gynecology, [w:] Les écoles médicales à Rome: Actes du 2ème Colloque International sur les texts médicaux latins antiques, Lausanne 1986, eds P. Mudry, J. Pieaud, Geneva 1991, s. 204–216.
Spencer W.G., List of medicamenta, [w:] Celsus, De medicina with an English translation in three volumes, ed. W.G. Spencer, vol. II, London – Cambridge, Mass. 1961, s. VII–LXIII.
Spicing up the palate: proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery, Oxford 1992, ed. H. Walker, Totnes–Blackawton–Devon 1993.
Stamatu M., Dioskurides, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 227–229.
The Cambridge companion to Galen, ed. R.J. Hankinson, Cambridge 2008.
The craft of the ancient historian: Essays in honor of Chester, eds G. Starr, J.W. Eadie, J. Ober, Lanham, MD – London – New York 1985.
Thorndike L., Galen. The man and his times, „The Scientific Monthly” 1922, vol. XIV, s. 83–93.
Totelin L.M.V., Hippocratic recipes. Oral and written transmission of pharmacological knowledge in fifth- and fourth-century Greece, Leiden–Boston 2009. DOI: https://doi.org/10.1163/ej.9789004171541.i-366
Wellmann M. Andromachos (18), [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. I, Stuttgart 1894, kol. 2154.
Wellmann M., Apollonios v. Pergamon, [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. II, Stuttgart 1896, kol. 150.
Wellmann M., Asklepiades (43), [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. II, Stuttgart 1896, kol. 1633–1634.
Wellmann M., Die pneumatische Schule bis auf Archigenes, Berlin 1895.
Wellmann M., Dioskurides, [w:] Paulys Real-encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Bd. V, Stuttgart 1905, kol. 1131–1142.
Wöhrle G., Theophrast v. Eresos, [w:] Antike Medizin. Ein Lexikon, hrsg. K.-H. Leven, München 2005, kol. 853–855.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2016 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
