Szkoły elementarne na Lubelszczyźnie w okresie okupacji austriackiej (1915–1917)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.21.02.04Słowa kluczowe:
szkoły elementarne, Lubelszczyzna, XIX-XX wiek, zabory, okupacja austriackaAbstrakt
Głównym celem artykułu jest opisanie stanu polskiego szkolnictwa elementarnego na Lubelszczyźnie w czasie I wojny światowej, przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Szkolnictwo elementarne opisywanego okresu opierało się przede wszystkim na małych szkołach jednoklasowych z jednym nauczycielem, jedynie w większych ośrodkach miejskich funkcjonowały szkoły wieloklasowe. Dzięki wielkiemu zaangażowaniu wielu społeczników (np. właścicieli ziemskich, duchowieństwa), ale i zwykłych obywateli, początek XX w. charakteryzował się nienotowanym wcześniej wzrostem liczby szkół, które umożliwiały dostęp do edukacji tysiącom dzieci i młodzieży. Mimo zniszczeń wojennych, braku infrastruktury szkolnej, niedoboru kadry dydaktycznej, mobilizacja społeczeństwa oraz przychylna w tej materii postawa władz austriackich, doprowadziła w latach 1915–1917 do wzrostu liczby szkół elementarnych z 426 do 1345. Dzięki temu liczba uczniów objętych edukacją wzrosła z około 30 tys. w 1915 r. do ponad 100 tys. w 1917 r. Ważnym osiągnięciem było również przekazanie przez władze austriackie jurysdykcji nad szkolnictwem administracji polskiej już na rok przed odzyskaniem niepodległości. Mimo wzmożonych działań, w ciągu kilku lat nie udało się nadrobić zaległości wynikających z polityki edukacyjnej władz rosyjskich realizowanej przez cały wiek XIX, jednak był to niezwykle istotny asumpt do odrodzenia i organizacji polskiego szkolnictwa w kolejnych latach. Artykuł bazuje na źródłach archiwalnych i opracowaniach z początku XX w., ukazując stan szkolnictwa nie tylko w ośrodkach miejskich, ale również na wsiach. Dzięki zachowanym sprawozdaniom, daje możliwość poznania szczegółowej sieci szkół, co może być przyczynkiem do podejmowania kolejnych badań w tej materii.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie: O szkołach elementarnych w 1917, Rep. 61 B VIII 19
Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. XX, nr 70, Warszawa 1837.
Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. LXVI, nr 219, Warszawa 1866.
Stan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorium obu byłych generalnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego, Warszawa 1919.
Araszkiewicz S., Sytuacja szkolnictwa i oświaty w zaborze rosyjskim w latach 1831–1918. Szkolnictwo elementarne, [w:] Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do 1918, red. S. Michalski, Warszawa 1982, s. 141–204.
Brodowska H., Chłopi lubelscy o swoich sprawach i Polski, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Humaniora” 1982, vol. XXXVII, s. 135–155.
Brodowska H., Chłopi o sobie i Polsce, Warszawa 1984.
Bryda S., Działalność Rady Szkolnej m. Lublina za okres 1915–1928, [w:] Monografia szkolnictwa m. Lublina za czas od 1917 do 1927 roku, red. T. Wolski, Lublin 1928, s. 7–43.
Ćwik W., Reder J., Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977.
Dobrzański J., Ze studiów nad szkolnictwem elementarnym Lubelszczyzny w pierwszej połowie XIX wieku, Wrocław 1968.
Gawarecka M., Lubelskie Towarzystwo szerzenia oświaty pod nazwą „Światło” (1906–1917), „Rocznik Lubelski” 1973, t. XVI, s. 183–210.
Jemielity W., Z dziejów Kościoła w Królestwie Polskim w XIX wieku, „Roczniki Humanistyczne” 1973, t. XXI, z. 2, s. 265–293.
Kołaczkowska A., Szkolnictwo powszechne w powiecie lubelskim 1917–1927, Lublin 1928.
Konarski K., Dzieje szkolnictwa w b. Królestwie Kongresowym 1915–1918, Kraków 1923.
Koprukowniak A., W okresie kształtowania się kapitalizmu 1864–1918, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, red. T. Mencel, Warszawa 1974, s. 641–736.
Korzeniowski M., Wojna na Lubelszczyźnie w latach 1914–1915 w świetle wspomnień, „Przegląd Wschodnioeuropejski” 2017, t. VIII, z. 2, s. 11–22.
Kucha R., Oświata elementarna w Królestwie Polskim w latach 1864–1914, Lublin 1982.
Kucha R., Szkolnictwo Lublina w latach 1864–1915: zarys dziejów, Lublin 1995.
Kumor B., Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772–1918, Kraków 1980.
Kumor-Mielnik J., Sieć dekanalna i parafialna (archi)diecezji lubelskiej w latach 1805–2005, Lublin 2011.
Lewandowski J., Królestwo Polskie pod okupacją austriacką 1914–1918, Kraków 1980.
Lewandowski J., Szkolnictwo na Lubelszczyźnie w czasie I wojny światowej – zarys problematyki badawczej, [w:] Stan i potrzeby badań nad oświatą i wychowaniem w Królestwie Polskim w latach 1815–1915, red. R. Kucha, K. Poznański, Lublin 1989, s. 304–311.
Mencel T., Galicja Zachodnia 1775–1809. Studium z dziejów ziem polskich zaboru austriackiego po III rozbiorze, Lublin 1976.
Mencel T., Początki organizacji Galicji Zachodniej w latach 1775–1796, „Kwartalnik Historyczny” 1970, R. LXXVII, z. 2, s. 308–332.
Prauss K., W sprawie realizacji powszechnego nauczania w Królestwie Polskim, Warszawa 1917.
Romanowski W., Działalność Lubelskiego Towarzystwa „Światło” na polu szkolnictwa elementarnego, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1960, t. III, s. 167–205.
Romanowski W., Z dziejów szkoły i oświaty elementarnej na Lubelszczyźnie w początkach XX wieku, Lublin 1970.
Sobociński W., Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego, Toruń 1964.
Trzebiatowski K., Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932, Wrocław 1970.
Wiercieński H., Opis statystyczny Guberni Lubelskiej, Warszawa 1901.
Wydatki gmin na oświatę w powiecie Lubelskim do roku 1916, „Ziemia Lubelska” 1916, R. XI, nr 265, s. 4.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
