Pejzaż dźwiękowy powstania styczniowego w prozie Stefana Żeromskiego

Agnieszka Trześniewska-Nowak

doi:10.18778/2299-7458.14.09

Authors

Agnieszka Trześniewska-Nowak Uniwersytet w Białymstoku https://orcid.org/0000-0001-8425-7185

DOI:

https://doi.org/10.18778/2299-7458.14.09

Keywords:

sound studies, audiosphere, soundscape, silence, January Uprising

Abstract

In Wierna rzeka, Echa leśne, and Rozdzióbią nas kruki, wrony…, Stefan Żeromski depicts the January Uprising through a complex organisation of the soundscape, in which the past collides with the present. The dominant elements are not articulated words, but voices of pain: groans, murmurs, and sobs – haunting and unsettling. Equally constant are the sounds of nature and battle – the pounding of horses’ hooves or the rhythmic strikes of tools – evoking the image of combat. The acoustic sphere becomes a space of trauma, disrupting the order of both human and natural life. In each of these works, the struggle is portrayed as a disturbance of sonic harmony, emphasised by the omnipresent silence and the tension inherent in the act of listening.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Agnieszka Trześniewska-Nowak, Uniwersytet w Białymstoku

Agnieszka Trześniewska-Nowak – dr, asystent na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Białymstoku; autorka m.in. monografii W kleszczach lęku. Thriller medyczny w literaturze i kulturze popularnej (2022).

References

Adamczyk Z.J., Wstęp, [w:] S. Żeromski, Wierna rzeka, Wrocław 1978, s. III-LXXIV.
Google Scholar

Bartnicka B., Słownictwo pism Stefana Żeromskiego. Tom 4. Świat dźwięków, Kraków 2002.
Google Scholar

Bernat S., Krajobrazy dźwiękowe jako przedmiot zainteresowań nauki i sztuki, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin-Polonia. Section B” 2015, z. 2, s. 165–177. https://doi.org/10.17951/b.2015.70.2.165
Google Scholar

Borkowska G., Pozytywiści i inni, Warszawa 1999.
Google Scholar

Chomiuk A., Powstanie styczniowe w narodowym imaginarium, „Pamiętnik Literacki” 2017, nr 2, s. 232–238.
Google Scholar

Flis-Czerniak E., Między Wallenrodem a Irydionem. Rzecz o „Rozdzióbią nas kruki, wrony…” Stefana Żeromskiego, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2016, nr 27(47), s. 139–164. https://doi.org/10.14746/ pspsl.2016.27.7
Google Scholar

Gabryś M., Kobiety i konie w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 277–284.
Google Scholar

Giddens A., Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2007.
Google Scholar

Gołaszewska M., Estetyka pięciu zmysłów, Warszawa 1997.
Google Scholar

Gruchała W., Dobosz. Stefan Żeromski na drogach niepodległości, Warszawa 2021.
Google Scholar

Handke R., Koń – uosobienie żywiołu w powieściach Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 271–275.
Google Scholar

Ihnatowicz E., Puszcza Żeromskiego i Orzeszkowej, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 161–170.
Google Scholar

Jakubowski J.Z., W kręgu historii i współczesności (utwory Żeromskiego o roku 1863), [w:] Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, red. J.Z. Jakubowski, J. Kulczycka-Saloni, S. Frybes, Warszawa 1964, s. 330–358.
Google Scholar

Kowalczykowa A., Czy natura ma duszę?, [w:] Eliza Orzeszkowa: pamięć kultury: studia i głosy, red. J. Ławski, S. Masijenko, Białystok–Grodno 2016, s. 345–353.
Google Scholar

Kowalczykowa A., Natura niepodległa, [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok–Rapperswil 2013, s. 165–176. Krzyżanowska M., W świecie dźwięków. Słuchacze w polskiej prozie lat 1864–1918, Lublin 2023. https://doi.org/10.54253/Fronesis/W_swiecie_dzwiekow
Google Scholar

Łoch E., Źródła historyczne „Wiernej rzeki” Żeromskiego, [w:] E. Łoch, Szkice o twórczości Stefana Żeromskiego, Lublin 2008, s. 181–199.
Google Scholar

Łoch E., Żeromski jako ekspresjonista. Problemy katastrofizmu wojennego, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 57–80.
Google Scholar

Micińska M., Między Królem Duchem a Mieszczaninem. Obraz bohatera narodowego w piśmiennictwie polskim przełomu XIX i XX wieku (1890–1914), Wrocław 1995.
Google Scholar

Misiak T., Estetyczne konteksty audiosfery, Poznań 2009.
Google Scholar

Obsulewicz B.K., O idei miłosierdzia we wczesnej twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Światy Stefana Żeromskiego. Studia, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005, s. 381–400.
Google Scholar

Olszewska M.J., Stefan Żeromski: koncepcje narracji dendrologicznych. Zarys problematyki, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica” 2020, nr 8, s. 119–140. https://doi.org/10.24917/23534583.8.8
Google Scholar

Olszewska M.J., Wokół „Ojczyma” Józefa Narzymskiego, czyli o trudnym polskim rachunku sumienia, [w:] Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019, s. 163–188.
Google Scholar

Osterhammel J., Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, przeł. J. Kałążny, Poznań 2013.
Google Scholar

Piaskowski Ł., Audiosfera jako kategoria literaturoznawcza. Próba przybliżenia zagadnienia, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2020, t. LXIII, z. 4, s. 133–150.
Google Scholar

Piechota D., Motyw deforestacji w literaturze drugiej połowy XIX wieku, „Polish Studies of Kyiv” 2023, nr 39, s. 50–67.
Google Scholar

Piechota D., Świat natury w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Powroty, red. M.J. Olszewska, Warszawa 2024, s. 233–246.
Google Scholar

Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019.
Google Scholar

Regiewicz A., Odgłosy – przedmiot refleksji, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 8–10.
Google Scholar

Regiewicz A., Punkt wyjścia, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1988 roku), Gdańsk 2022, s. 5–6.
Google Scholar

Regiewicz A., Trzaskanie/trzask, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 273–274.
Google Scholar

Samborska-Kukuć D., Faktografia fabularnej kanwy „Wiernej rzeki”, [w:] D. Samborska-Kukuć, Dziewiętnastowieczne pryncypia i marginalia literackie. Studia, Łódź 2020, s. 261–271. https://doi.org/10.18778/8220-025-6
Google Scholar

Schafer R.M., The Soundscape. Our Sonic Environment and the Tuning of the World, Rochester 1994.
Google Scholar

Sobieraj S., Etos powstania styczniowego jako fundament koncepcji odrodzenia państwa i narodu w twórczości Stefana Żeromskiego, „Inskrypcje. Półrocznik” 2016, t. 4, s. 45–59.
Google Scholar

Sterne J., The Audible Past. Cultural Origins of Sound Reproduction, London 2003. https://doi.org/10.1515/9780822384250
Google Scholar

Szacka B., Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, R. XLIX, s. 11–28.
Google Scholar

Szalewska K., Pejzaż dźwiękowy i praktyki audytywne czasu wojny (wówczas i współcześnie), „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2015, nr 6, s. 27–40.
Google Scholar

Szargot B., Szargot M., „Wierna rzeka” jako powieść, klechda i klechda domowa, [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015, s. 271–278.
Google Scholar

Trzeciakowski W., Wiara czy polityka? Religia i socjalizm w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka, I.E. Rusek, G. Czerwiński, Białystok 2014–2015, s. 459–478.
Google Scholar

Trześniowski D., Żeromskiego „obrazki z ziemi mogił i krzyżów”, [w:] Stefan Żeromski. O twórczości literackiej, pod red. E. Łoch, Lublin 1994, s. 169–190.
Google Scholar

Wyobraźnia społeczna w literaturze polskiej. Od Bolesława Prusa do Marii Dąbrowskiej, red. J. Herlth, A. Sikorska-Krystek, T. Sobieraj, Poznań 2023.
Google Scholar

Zacharska J., Dom rodzinny – raj utracony czy porzucony?, [w:] Obraz domu w kulturach słowiańskich, red. T. Dąbek-Wirgowa, A.Z. Makowiecki, Warszawa 1997, s. 97–106
Google Scholar

Zacharz S., Powstanie styczniowe w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 2007, t. 23, s. 110–119.
Google Scholar

Ziółkowski M., Pamięć i zapomnienie. Trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2001, nr 3, 4, s. 3–22.
Google Scholar

Żeromski S., Echa leśne, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 147–157.
Google Scholar

Żeromski S., Przedmowa, [w:] M. J. Wielopolska, Kryjaki. O sześdziesiąt trzecim roku opowieści z przedmową Stefana Żeromskiego, Chicago 1913, s. VII–XIII.
Google Scholar

Żeromski S., Rozdzióbią nas kruki, wrony…, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 5–12.
Google Scholar

Żeromski S., Wierna rzeka, oprac. Z.J. Adamczyk, Wrocław 1978.
Google Scholar