Pejzaż dźwiękowy powstania styczniowego w prozie Stefana Żeromskiego
DOI:
https://doi.org/10.18778/2299-7458.14.09Słowa kluczowe:
sound studies, audiosfera, pejzaż dźwiękowy, cisza, powstanie stycznioweAbstrakt
W Wiernej rzece, Echach leśnych i Rozdzióbią nas kruki, wrony... Stefan Żeromski ukazuje powstanie styczniowe poprzez złożoną organizację pejzażu dźwiękowego, w którym przeszłość ściera się z teraźniejszością. Dominują tu nie artykułowane słowa, lecz głosy bólu: jęki, pomruki i łkania, przejmujące i niepokojące. Stałym elementem są także odgłosy natury i walki – tętent koni czy rytmiczne uderzenia narzędzi – przywołujące obraz bitwy. Sfera akustyczna staje się przestrzenią traumy, zaburzenia ładu życia ludzkiego i przyrodniczego. W każdym z tych utworów walka ukazana jest jako zakłócenie dźwiękowej równowagi, podkreślane przez ciszę i napięcie towarzyszące oczekiwaniu na dźwięk.
Pobrania
Bibliografia
Adamczyk Z.J., Wstęp, [w:] S. Żeromski, Wierna rzeka, Wrocław 1978, s. III-LXXIV.
Google Scholar
Bartnicka B., Słownictwo pism Stefana Żeromskiego. Tom 4. Świat dźwięków, Kraków 2002.
Google Scholar
Bernat S., Krajobrazy dźwiękowe jako przedmiot zainteresowań nauki i sztuki, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin-Polonia. Section B” 2015, z. 2, s. 165–177. https://doi.org/10.17951/b.2015.70.2.165
Google Scholar
Borkowska G., Pozytywiści i inni, Warszawa 1999.
Google Scholar
Chomiuk A., Powstanie styczniowe w narodowym imaginarium, „Pamiętnik Literacki” 2017, nr 2, s. 232–238.
Google Scholar
Flis-Czerniak E., Między Wallenrodem a Irydionem. Rzecz o „Rozdzióbią nas kruki, wrony…” Stefana Żeromskiego, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2016, nr 27(47), s. 139–164. https://doi.org/10.14746/ pspsl.2016.27.7
Google Scholar
Gabryś M., Kobiety i konie w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 277–284.
Google Scholar
Giddens A., Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2007.
Google Scholar
Gołaszewska M., Estetyka pięciu zmysłów, Warszawa 1997.
Google Scholar
Gruchała W., Dobosz. Stefan Żeromski na drogach niepodległości, Warszawa 2021.
Google Scholar
Handke R., Koń – uosobienie żywiołu w powieściach Stefana Żeromskiego, [w:] Dworki, pejzaże, konie, red. K. Stępnik, Lublin 2002, s. 271–275.
Google Scholar
Ihnatowicz E., Puszcza Żeromskiego i Orzeszkowej, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 161–170.
Google Scholar
Jakubowski J.Z., W kręgu historii i współczesności (utwory Żeromskiego o roku 1863), [w:] Dziedzictwo literackie powstania styczniowego, red. J.Z. Jakubowski, J. Kulczycka-Saloni, S. Frybes, Warszawa 1964, s. 330–358.
Google Scholar
Kowalczykowa A., Czy natura ma duszę?, [w:] Eliza Orzeszkowa: pamięć kultury: studia i głosy, red. J. Ławski, S. Masijenko, Białystok–Grodno 2016, s. 345–353.
Google Scholar
Kowalczykowa A., Natura niepodległa, [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok–Rapperswil 2013, s. 165–176. Krzyżanowska M., W świecie dźwięków. Słuchacze w polskiej prozie lat 1864–1918, Lublin 2023. https://doi.org/10.54253/Fronesis/W_swiecie_dzwiekow
Google Scholar
Łoch E., Źródła historyczne „Wiernej rzeki” Żeromskiego, [w:] E. Łoch, Szkice o twórczości Stefana Żeromskiego, Lublin 2008, s. 181–199.
Google Scholar
Łoch E., Żeromski jako ekspresjonista. Problemy katastrofizmu wojennego, [w:] Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 57–80.
Google Scholar
Micińska M., Między Królem Duchem a Mieszczaninem. Obraz bohatera narodowego w piśmiennictwie polskim przełomu XIX i XX wieku (1890–1914), Wrocław 1995.
Google Scholar
Misiak T., Estetyczne konteksty audiosfery, Poznań 2009.
Google Scholar
Obsulewicz B.K., O idei miłosierdzia we wczesnej twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Światy Stefana Żeromskiego. Studia, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005, s. 381–400.
Google Scholar
Olszewska M.J., Stefan Żeromski: koncepcje narracji dendrologicznych. Zarys problematyki, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica” 2020, nr 8, s. 119–140. https://doi.org/10.24917/23534583.8.8
Google Scholar
Olszewska M.J., Wokół „Ojczyma” Józefa Narzymskiego, czyli o trudnym polskim rachunku sumienia, [w:] Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019, s. 163–188.
Google Scholar
Osterhammel J., Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, przeł. J. Kałążny, Poznań 2013.
Google Scholar
Piaskowski Ł., Audiosfera jako kategoria literaturoznawcza. Próba przybliżenia zagadnienia, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2020, t. LXIII, z. 4, s. 133–150.
Google Scholar
Piechota D., Motyw deforestacji w literaturze drugiej połowy XIX wieku, „Polish Studies of Kyiv” 2023, nr 39, s. 50–67.
Google Scholar
Piechota D., Świat natury w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Powroty, red. M.J. Olszewska, Warszawa 2024, s. 233–246.
Google Scholar
Powstanie styczniowe. Reinterpretacje pamięci. Studia, red. J. Ławski, I.E. Rusek, P. Wojciechowski, Białystok 2019.
Google Scholar
Regiewicz A., Odgłosy – przedmiot refleksji, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 8–10.
Google Scholar
Regiewicz A., Punkt wyjścia, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy polskiej po 1988 roku), Gdańsk 2022, s. 5–6.
Google Scholar
Regiewicz A., Trzaskanie/trzask, [w:] A. Regiewicz, Słownik odgłosów somatycznych (na podstawie prozy po 1989 roku), Gdańsk 2022, s. 273–274.
Google Scholar
Samborska-Kukuć D., Faktografia fabularnej kanwy „Wiernej rzeki”, [w:] D. Samborska-Kukuć, Dziewiętnastowieczne pryncypia i marginalia literackie. Studia, Łódź 2020, s. 261–271. https://doi.org/10.18778/8220-025-6
Google Scholar
Schafer R.M., The Soundscape. Our Sonic Environment and the Tuning of the World, Rochester 1994.
Google Scholar
Sobieraj S., Etos powstania styczniowego jako fundament koncepcji odrodzenia państwa i narodu w twórczości Stefana Żeromskiego, „Inskrypcje. Półrocznik” 2016, t. 4, s. 45–59.
Google Scholar
Sterne J., The Audible Past. Cultural Origins of Sound Reproduction, London 2003. https://doi.org/10.1515/9780822384250
Google Scholar
Szacka B., Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, R. XLIX, s. 11–28.
Google Scholar
Szalewska K., Pejzaż dźwiękowy i praktyki audytywne czasu wojny (wówczas i współcześnie), „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2015, nr 6, s. 27–40.
Google Scholar
Szargot B., Szargot M., „Wierna rzeka” jako powieść, klechda i klechda domowa, [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015, s. 271–278.
Google Scholar
Trzeciakowski W., Wiara czy polityka? Religia i socjalizm w twórczości Stefana Żeromskiego, [w:] Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka, I.E. Rusek, G. Czerwiński, Białystok 2014–2015, s. 459–478.
Google Scholar
Trześniowski D., Żeromskiego „obrazki z ziemi mogił i krzyżów”, [w:] Stefan Żeromski. O twórczości literackiej, pod red. E. Łoch, Lublin 1994, s. 169–190.
Google Scholar
Wyobraźnia społeczna w literaturze polskiej. Od Bolesława Prusa do Marii Dąbrowskiej, red. J. Herlth, A. Sikorska-Krystek, T. Sobieraj, Poznań 2023.
Google Scholar
Zacharska J., Dom rodzinny – raj utracony czy porzucony?, [w:] Obraz domu w kulturach słowiańskich, red. T. Dąbek-Wirgowa, A.Z. Makowiecki, Warszawa 1997, s. 97–106
Google Scholar
Zacharz S., Powstanie styczniowe w „Wiernej rzece” Stefana Żeromskiego, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach” 2007, t. 23, s. 110–119.
Google Scholar
Ziółkowski M., Pamięć i zapomnienie. Trupy w szafie polskiej zbiorowej pamięci, „Kultura i Społeczeństwo” 2001, nr 3, 4, s. 3–22.
Google Scholar
Żeromski S., Echa leśne, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 147–157.
Google Scholar
Żeromski S., Przedmowa, [w:] M. J. Wielopolska, Kryjaki. O sześdziesiąt trzecim roku opowieści z przedmową Stefana Żeromskiego, Chicago 1913, s. VII–XIII.
Google Scholar
Żeromski S., Rozdzióbią nas kruki, wrony…, [w:] S. Żeromski, Opowiadania, Warszawa 1993, s. 5–12.
Google Scholar
Żeromski S., Wierna rzeka, oprac. Z.J. Adamczyk, Wrocław 1978.
Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Agnieszka Trześniewska-Nowak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
