„Zatem czysta chłopska krew?”. O splocie klasy i „rasy” w Wirach Henryka Sienkiewicza
DOI:
https://doi.org/10.18778/2299-7458.11.11Słowa kluczowe:
Henryk Sienkiewicz, Wiry, plebejskość, „rasa”, klasa, rewolucjaAbstrakt
Artykuł podejmuje problematykę urasowienia podziałów społecznych w Wirach Henryka Sienkiewicza, wpisując się z jednej strony w krytyczny namysł nad kategorią „rasy”, z drugiej we współczesne polskie dyskusje nad chłopskością/plebejskością. W tekście dowodzi się, że stosunek pisarza do omawianych kwestii naznaczony jest swoistą dychotomią, która odpowiada niejako dwóm głównym wątkom powieści: romansowemu i rewolucyjnemu. O ile bowiem w wątku romansowym podział na „dobre” – szlacheckie i „złe” – chłopskie instynkty, krew, „rasę” zostaje podważony, o tyle w wątku rewolucyjnym istotną rolę odgrywa, przybierająca formy rasizmu klasowego, dehumanizacja socjalistów oraz mas.
Pobrania
Bibliografia
Andrzejewski J., „Kościuszko – choć był szewc”, „Odrodzenie” 1948, nr 15, s. 7.
Andrzejewski J., „Wiry” Sienkiewicza, „Odrodzenie” 1948, nr 13–14, s. 7.
Balibar É., Wallerstein I., Race, Nation, Class. Ambiguous Identities, London–New York 1991.
Błoński J., Gombrowicz a ethos szlachecki, „Teksty” 1974, nr 4(16), s. 117–136.
Budrewicz T., Rasa jako kategoria waloryzująca i estetyczna (na przykładzie opisu postaci), „Przegląd Humanistyczny” 2018, nr 3, s. 69–82. https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.7677 DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.7677
Bujnicki T., Pozytywista Sienkiewicz. Linie rozwojowe pisarstwa autora „Rodziny Połanieckich”, Kraków 2007.
Bujnicki T., Wstęp, [w:] H. Sienkiewicz, Wybór nowel i opowiadań, oprac. T. Bujnicki, wyd. IV, Wrocław 1992 (BN I 231), s. III–C.
Czachowski K., Wstęp, [w:] Henryk Sienkiewicz. Obraz twórczości, oprac. K. Czachowski, Warszawa 1931, s. 7–15.
Gloger M., Sienkiewicz nowoczesny, Bydgoszcz 2010.
Gloger M., Teologia polityczna Henryka Sienkiewicza, [w:] Sienkiewicz ponowoczesny, red. B. Szleszyński, M. Rudkowska, Warszawa 2019, s. 357–383.
Gombrowicz W., Ferdydurke, red. nauk. J. Błoński, Kraków 1986.
Grajewska A., Od „piękności walki” do „odnowy duszy wspólnej” (Literatura w poszukiwaniu sensu rewolucji), [w:] Literatura polska wobec rewolucji, red. M. Janion, Warszawa 1971, s. 192–252.
Jakóbczyk J., Sienkiewicz, Prus, Orzeszkowa w wirach rewolucji 1905–1907, [w:] Studia o twórczości Elizy Orzeszkowej, red. J. Paszek, Katowice 1989, s. 73–103.
Kościewicz K., Wyobraźnia w okowach. Henryka Sienkiewicza potyczki z cenzurą. Rekonesans, „Wiek XIX” 2013, nr 6(48), s. 541–558.
Kozak K., Polska frazeologia gestu: od informacji somatycznej do idiomu, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 2007, nr 19, s. 253–265.
Koziołek R., Ciała Sienkiewicza. Studia o płci i przemocy, Wołowiec 2018.
Koziołek R., Znakowanie trawy albo praktyki filologii, Katowice 2011.
Krzyżanowski J., Twórczość Henryka Sienkiewicza, wyd. III, Warszawa 1976.
Le Bon G., Psychologia tłumu, przeł. B. Kaprocki, Kęty 2019.
Lombroso C., Człowiek-zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej. Zbrodniarz urodzony, obłąkaniec zmysłu moralnego, przeł. J.L. Popławski, t. 2–3, Warszawa 1891–1892.
Markiewicz H., Pozytywizm, Warszawa 2009.
Marzec W., Rebelia i reakcja. Rewolucja 1905 roku i plebejskie doświadczenie polityczne, Łódź–Kraków 2016.
Mazur A., „Na dnie duszy polskiej leży zawsze folga”. O pewnym Sienkiewiczowskim toposie, „Wiek XIX” 2016, nr 9(51), s. 333–354. https://doi.org/10.18318/wiekxix.2016.19 DOI: https://doi.org/10.18318/wiekxix.2016.19
Mazur A., Wiry polskości, czyli o niedocenionej powieści Henryka Sienkiewicza, [w:] Spotkanie Sienkiewiczowskie. Opole, 24–25 X 1996 w sto pięćdziesiątą rocznicę urodzin i osiemdziesiątą rocznicę śmierci pisarza oraz w stulecie powstania „Quo vadis?”, red. Z. Piasecki, Opole 1997, s. 169–182.
Mróz K., Obcym – inna, sobie – obca. Agnes Anney i jej zmagania z tożsamością (H. Sienkiewicz, „Wiry”), „Język, Szkoła, Religia. Księga referatów z konferencji w Pelplinie” 2018, nr 4, s. 36–49.
Mróz K., Unde malum? Kreacja bohatera negatywnego z perspektywy dziewiętnastowiecznych pseudonauk („Wiry” Henryka Sienkiewicza), „Litteraria Copernicana” 2019, nr 3(31), s. 137–150. https://doi.org/10.12775/LC.2019.042/ DOI: https://doi.org/10.12775/LC.2019.042
Nofer-Ładyka A., Henryk Sienkiewicz, wyd. VI, Warszawa 1988.
Olechnowicz W., Charakterystyka antropologiczna ludności Guberni Lubelskiej z dodatkiem uwag o wskaźnikach głównych u Sławian na północ i wschód od Karpat zamieszkałych, Kraków 1893.
Pease A., Pease B., Mowa ciała, przeł. J. Grabiak, Poznań 2007.
Ryś P.W., Henryk Sienkiewicz wobec kryteriów rasowo-antropologicznych. O listach „Z wystawy antropologicznej w Paryżu”, „Wielogłos” 2021, nr 1(47), s. 67–83. https://doi.org/10.4467/2084395XWI.21.004.13579/ DOI: https://doi.org/10.4467/2084395XWI.21.004.13579
Ryś P.W., „Plebejuszowska krew”. O urasowieniu podziałów społecznych w powieściach „Bez dogmatu” i „Rodzina Połanieckich” Henryka Sienkiewicza, „Pamiętnik Literacki” 2021, z. 4, s. 51–76.
Rzymowski W., „Qualis artifex pereo!”, „Prawda” 1910, nr 29, s. 11–13.
Samborska-Kukuć D., Henryk Sienkiewicz – pryzmaty czytania. Studia i szkice literackie, Kraków 2018.
Sienkiewicz H., Bez dogmatu, wstęp i oprac. T. Bujnicki, wyd. II przejrzane i uzup., Wrocław 2015 (BN I 301).
Sienkiewicz H., [Korespondencja Henryka Sienkiewicza. Listy do różnych osób], Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Rękopisy wrocławskie, Syg. 13347/II, t. 1.
Sienkiewicz H., Listy, t. 3, cz. 3, oprac., wstęp i przyp. M. Bokszczanin, Warszawa 2007.
Sienkiewicz H., Listy, t. 5, cz. 1–2, oprac., wstęp i przyp. M. Bokszczanin, Warszawa 2009.
Sienkiewicz H., Pisma, t. 35: Dwie łąki i inne nowele, Warszawa 1912.
Sienkiewicz H., Rodzina Połanieckich, t. 2, Kraków 2016.
Sienkiewicz H., Wiry, Warszawa 1993.
Skorupa E., Twarze, emocje, charaktery. Literacka przygoda z wiedzą o wyglądzie człowieka, Kraków 2013.
Stawar A., Pisarstwo Henryka Sienkiewicza, Warszawa 1960.
Stępnik K., Metafory rewolucji w literaturze polskiej lat 1905–1914, „Pamiętnik Literacki” 1992, R. 83(2), s. 59–82.
Stępnik K., Sienkiewicz globalny, Lublin 2017.
Strzelecki A., „Wiry”, [w:] Henryk Sienkiewicz. Obraz twórczości, oprac. K. Czachowski, Warszawa 1931, s. 285–288.
Szonert E., Spotkania z Sienkiewiczem. Studia, szkice, sylwetki, Warszawa 1987.
Tyszka A., Henryk Sienkiewicz kontra rewolucja 1905–1907, [w:] Sienkiewicz polityczny, Sienkiewicz ideologiczny, red. M. Gloger, R. Koziołek, Warszawa 2016, s. 169–180.
Wańkowicz M., Szczenięce lata, Warszawa 1972.
Włodek L., Idee społeczne w utworach Sienkiewicza, [w:] Henryk Sienkiewicz. Obraz twórczości, oprac. K. Czachowski, Warszawa 1931, s. 298–304.
Wójcicka Z., Konteksty „Wirów” Henryka Sienkiewicza, „Ruch Literacki” 2007, z. 2(281), s. 175–194.
Zalewski C., „Nie chcemy się znęcać nad Sienkiewiczem”. Recepcja „Wirów” w latach 1909–1916 w prasie polskiej, „Białostockie Studia Literaturoznawcze” 2018, nr 12, s. 137–150. https://doi.org/10.15290/bsl.2018.12.09 DOI: https://doi.org/10.15290/bsl.2018.12.09
Zawodziński K.W., Opowieści o powieści, oprac. C. Zgorzelski, Kraków 1963.
Żywiołek A., Henryk Sienkiewicz jako świadek końca cywilizacji, „Prace Naukowe. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury” 2003, z. 9, s. 39–52.
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
