Zespół dworsko-folwarczny w Kutnie w świetle inwentarza z 1695 roku

Janusz Pietrzak

doi:10.18778/0208-6034.36.20

Autor

Janusz Pietrzak Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Archeologii https://orcid.org/0000-0003-3929-0802

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.36.20

Słowa kluczowe:

średniowiecze, nowożytność, Kutno, dwór alkierzowy, folwark, zabudowania mieszkalne, zabudowania mieszkalno-gospodarcze, zabudowania gospodarcze, zabudowania przemysłowo-gospodarcze, zabudowania usługowe

Abstrakt

Przekazy źródłowe dotyczące dziejów Kutna w okresie poprzedzającym schyłek XVIII w. nie są zbyt liczne. Dodatkowo zaledwie w kilku z nich znaleźć można informacje o funkcjonującej tam wówczas siedzibie pańskiej. Najwięcej mówią nam o nich trzy przekazy – jeden pochodzący z 1503 (lub 1502) oraz dwa z 1695 r. Z pierwszego dowiadujemy się, iż z jedną z dwu włości, na jakie podzielone było wówczas miasto związana była curia seu fortalicio, a więc obiekt obronno-rezydencjonalny. Z kolei drugi (1695) przynosi nam obszerny opis położonego nad brzegiem rzeki Ochnia założenia dworsko-folwarcznego, sporządzony w kilka lat po przejęciu go przez Zamoyskich, a trzeci (także 1695) uzupełnia go o wiadomości odnoszące się do prac remontowych i budowlanych prowadzonych tam pod koniec XVII w.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

AGAD, APR (Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Potockich z Radzymina), sygn. 153: Akta procesowe E. Potockiego z Zamoyskimi o pretensje jego do dóbr Kutno, będących w posiadaniu matki z pierwszego małżeństwa, Marcinowej Zamoyskiej.

AGAD, GŁrel. (Archiwum Główne Akt Dawnych, Księgi grodzkie łęczyckie, Liber relationum), sygn. 170: Inwentarz Osady Miasta Kutna. Powinności ich. Także Prowentów wszelkich, tudzież Budinków Dworskich. Spisany sub Tempus condescensionis Officiorum d[ie] 28 septembris A[nn]o 1695.

AGAD, MK (Archiwum Główne Akt Dawnych, Metryka Koronna), sygn. 21; 64, 293.

AGAD, ZGSA (Zbiór geograficzny Stanisława Augusta), sygn. AK 157: Itineraire topographique de la route de Varsovie par Łowicz à Kalisz, avec des renseignements statistiques, reconnu et dressé dans le courant du 2d Trimestre 1825. Par les Officiers de l’Etat Major Géneràl de l’Armée Royale Polonaise partie du Quartie Maitrât [Skala 1 : 84000].

SKD, KK (Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett), nr inw. Ca 67/48v, za: https://skd-online-collection.skd.museum/Details/Index/1122989 [20 IX 2021], domena publiczna.

SKD, KK (Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett), SSB, PK (Staatsbibliothek zu Berlin, Preussischer Kulturbesitz)

SKD, KK (Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett), sygn. Kart N 14431, Bl. XXXVIII: D. Gilly [Südpreussen] 1793–1796 [Skala: ca. 1 : 50 000].

WBP-MJP, AO (Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, Archiv Ostlandbild), sygn. FAO 5/47 PR: Kiss A. Kutno. Burgruine, 1940, https://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/100634/edition/96150/content [24 IX 2021], domena publiczna.

ZAP (Zakład Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej), sygn. U. I. 133: Kutno – plan z r. 1826 – przedłużenie ul. Zamkowej.

ZAP (Zakład Architektury Polskiej Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej), sygn. U. II. 75: Plan Miasta Prywatnego Kutna Jaśnie Wielmożnego Gliszczyńskiego Kasztelana Położonego w Powiecie Orłowskim, Obwodzie Gostyńskim Woiewództwie Mazowieckiem. Ułożony w Miesiącu Wrześniu 1826. Roku przez Fr. Frösewitz, Geomter[a]. Rzą[dowy] [Skala: ca. 1 : 2500].

Baranowski B. (1964), Zmiany w stosunkach folwarczno-pańszczyźnianych w drugiej połowie XVIII w., [w:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, t. II, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, s. 88–115.

Bergman E. (1995), Historia budowy miasta Bieżunia, „Bieżuńskie Zeszyty Historyczne”, 5, s. 15–44.

Bergman E., Barbasiewicz M., Jernajczyk J. (1980), Kutno. Studium historyczno-urbanistyczne opracowane na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Płocku, cz. 1–3, Warszawa (maszynopis PP. PKZ w Warszawie, kopia w zbiorach Muzeum Regionalnego w Kutnie).

Chłapowski K. (2017), Starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795. (Materiały źródłowe), Wydawnictwo DiG, Warszawa–Bellerive-sur-Allier.

Ciekliński Z. (1954), [rec.] Katalog zabytków sztuki w Polsce. Tom II. Województwo łódzkie, pod redakcją Jerzego Z. Łozińskiego, Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa 1953, „Ochrona Zabytków”, 7.4, s. 278–286.

Cnapii [Knapiusz] G. (1621), Thesaurus Polono Latino Graecus, seu Promptuarium linguae Latinae et Graecae, Polonorum usui accommodatum. Quid in eo praestitum sit, in Proaemio leges. Hic illud affirmare licet: In hoc Opus congesta esse, quaecunque ad Latinarum & Graecarum simplicium vocum nomenclaturam, & ad coniunctarum phrasim pertinentia, continent Thesauri Graeci & Latini, item Calepini, Nizolii, Lexica, Dictionaria, Nomenclatores, libri denique Synonymorum, Copiae verborum, ac Phrasium, Graeci & Latini. Additae praeterea prope mille voces Latinae, quibus Thesauri & Calepini carent, & totidem fere, quae in eisdem vitiosae sunt, correctae. Deprompta haec ex bonis Scriptoribus, eorumque exemplis, ubi erat opus illustrata: additis etiam interpretationibus obscuriorum locorum, & multimoda eruditione ex Philologorum & Criticorum libris, Cracoviae.

Czajkowski J. (2011), Dom drewniany w Polsce. Tysiąc lat historii, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków.

Czekalska K. (1999), Zarys historyczny i analiza kompozycyjna Parku im. Romualda Traugutta w Kutnie, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 3, s. 129–144.

Dąbrowska M. (1987), Kafle i piece kaflowe w Polsce do końca XVIII wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.

Driesch K. von den (1990), Handbuch der Ofen-, Kamin- und Takenplatten im Rheinland, Rheinland-Verlag, Köln.

Gąsiorowski A. (1971), Kucieński Mikołaj h. Ogończyk (zm. 1493), [w:] Polski słownik biograficzny, t. XVI, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, s. 63–65.

Gloger Z. (1909), Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. II, [b.w.], Warszawa.

Haur J.K. (1675), Oekonomika ziemianska generalna Punktámi Pártikulárnemi, Interrogatoryámi Gospodárskiemi, Praktyką Mieśięczną, Modelluszámi abo Tabułámi Arithmetycznemi obiaśniona. Pánom Dźiedzicznym, Arendarzom, Oekonomom, Attendętom, Urzędnikom, Pisárzom Prowentowym y wszystkim wpospolitości Dobr źiemskich Dozorcom pozyteczna y potrzebna, Kraków.

Hilchen H. (1912), Historya drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej (1835–1848–1898). Przyczynek do dziejów kolejnictwa w Królestwie Polskim, Gebethner i Wolff, Warszawa.

Jamroz J.S. (1983), Mieszczańska kamienica krakowska, wiek XIII–XV, Wydawnictwo Literackie, Kraków–Wrocław.

Januszczak M.I. (2007), Park im. Wiosny Ludów – studium historyczno-przyrodnicze, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 11, s. 471–488.

Jaroszewski T.S. (1966), O dwóch grupach polskich rezydencji wiejskich w drugiej połowie XVIII wieku. Ze studiów nad problematyką recepcji Palladia w Polsce, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 11.2, s. 167–191.

Jaroszewski T.S. (1968), Ze studiów nad problematyką recepcji Palladia w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku, [w:] Klasycyzm. Studia nad sztuką polską XVIII i XIX wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, październik 1965, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków, s. 133–188.

Józefecki J. (2002), Akta Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w sprawie wykupu dochodów Dominalnych miasta Kutna w latach 1859–1867, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 6, s. 337–356.

Kajzer L. (1980), Studia nad świeckim budownictwem obronnym województwa łęczyckiego w XIII–XVII wieku, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 1.

Kajzer L. (1987), Uwagi o zamku w Kutnie i jego przemianach, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 35.3, s. 449–463.

Kajzer L. (1998), Uwagi o zamku w Kutnie, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 2, s. 9–36.

Kajzer L. (2010), Dwory w Polsce od średniowiecza do współczesności, Wydawnictwo DiG, Warszawa.

Kin-Rzymkowska G. (2011), Rozwój przestrzenny miasta, urbanistyka i architektura, zabytki, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. II, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, Kutno–Łódź, s. 437–490.

Kita J. (2011a) Właściciele miasta i podmiejskich dóbr ziemskich, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. I, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, Kutno–Łódź, s. 235–250.

Kita J. (2011b), Przestrzeń i infrastruktura miejska, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. I, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, Kutno–Łódź, s. 251–278.

Kita J. (2011c), Życie gospodarcze, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. I, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, Kutno–Łódź, s. 341–363.

Klonder A. (1983), Browarnictwo w Prusach Królewskich (2. połowa XVI–XVII w.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź.

Kobierecki M. (2011), Dzieje Kutna i okolicznych wsi w XVII i XVIII wieku, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. I, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, Kutno–Łódź, s. 177–218.

Kowalczyk J. (1959), Architekci Zamoyskich w XVIII wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 4.3–4, s. 211–234.

Kowalczyk J. (2003), Zainteresowania i działalność architektoniczna ordynatów Zamoyskich w XVIII wieku, [w:] R. Maliszewska (oprac.), Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie materiały II sesji naukowej zorganizowanej w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 22–24 maja 2002, Muzeum Zamoyskich, Kozłówka, s. 87–111.

Kurzątkowska A. (1963), Barokowy zespól pałacowy w Łabuniach koło Zamościa, „Studia i Materiały Lubelskie”, 1, s. 201–220.

Latos A. (2002), Budowa drogi żelaznej warszawsko-bydgoskiej, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 6, s. 357–364.

Latos A. (2015), Prace rewaloryzacyjne w zabytkowym Parku im. Wiosny Ludów w Kutnie, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej, Kutno.

Lesiak H. (2007), Szlakiem dworów regionu kutnowskiego, Agencja Rozwoju Regionu Kutnowskiego SA, Kutno.

Majewska G. (1984), Architektura na tle rozwoju przestrzennego miasta, [w:] R. Rosin (red.), Kutno. Dzieje miasta, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Łódź, s. 357–374.

Majewska G. (1997), Stare Miasto w Kutnie i problemy jego ochrony w latach 1945–1990, „Kutnowskie Zeszyty Regionalne”, 1, s. 95–139.

Małowiecki R. (1995), Barokowy kościół w Bieżuniu. Uwagi o architekturze, „Bieżuńskie Zeszyty Historyczne”, 5, s. 45–58.

Michalski J. (1974), Andrzej Zamoyski, „Szkice Legnickie”, 8, s. 5–17.

Mossakowski S. (1973), Tylman z Gameren. Architekt polskiego baroku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.

Mossakowski S. (2012), Tylman z Gameren (1631–1706). Twórczość architektoniczna w Polsce, Wydawnictwo DiG, Warszawa–Monachium–Berlin.

Mróz J. (2001), Płyty kominkowe i piece z żeliwa, „Cenne Bezcenne Utracone”, 1 (25), s. 8–9.

Niesiecki K. (1743), Korona Polska Przy Złotey Wolnosci Starożytnemi Rycerstwa Polskiego y Wielkiego Xięstwa Litewskiego Kleynotami, Naywyższemi Honorami, Heroicznym Męstwem, y odwagą, wytworną Nauką, a naypierwy Cnotą, Pobożnością y Swiątobliwością Ozdobiona. Potomnym zaś wiekom na zaszczyt y nieśmiertelną sławę pamiętnych w tey Oyczyznie Synow Podana, t. IV, [Lwów].

Nowak T. (2011), Kutno i Łąkoszyn do schyłku XVI wieku, [w:] J. Szymczak (red.), Kutno poprzez wieki, t. I, Kutno–Łódź, Prezydent Miasta Kutno, Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Stefana Żeromskiego, Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Łodzi, s. 131–175.

Orłowski R. (1965), Działalność społeczno-gospodarcza Andrzeja Zamoyskiego (1757–1792), Uniwersytet Marii Curie–Skłodowskiej, Lublin.

Osiński J.H. (1777), Fizyka doświadczeniami potwierdzona przez (…) krotko zebrana, Warszawa.

Pacuski K. (2009), Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej w XIV i XV wieku. Studium z dziejów osadnictwa i elity władzy na Mazowszu średniowiecznym, Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa.

Parol J. (2019), Mikołaj z Kutna wojewoda łęczycki i starosta generalny wielkopolski (ok. 1430–1493), Łódź (wydruk komputerowy pracy doktorskiej udostępniany przez Autora, również w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego).

Pietrzak J. (2002), Badania archeologiczne miasta Kutna i ich perspektywy, „Kutnowski Biuletyn Muzealny”, 1, s. 55–78.

Pietrzak J. (2003), Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej. Studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności, Inicjał, Łódź.

Pietrzak J. (2013), Nowożytne budownictwo przemysłowe w dobrach biskupich na Mazowszu, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Poliński D. (2018), Gród czy zamek? Desygnaty terminów oraz konsekwencje ich stosowania w archeologii historycznej i ochronie zabytków, „Archaeologia Historica Polona”, 26, s. 41–58, https://doi.org/10.12775/AHP.2018.003 DOI: https://doi.org/10.12775/AHP.2018.003

Powiat kutnowski (1953), oprac. D. Kaczmarzyk, [w:] Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. II, Województwo łódzkie, red. J.Z. Łoziński, Państwowy Instytut Sztuki, Warszawa, s. 25–40.

Romaniuk P.P. (2001), Sołłohub (Ursyn Dwoyna Sołłohub) Jan Michał h. Prawdzic (zm. 1748), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XL.3, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa–Kraków, s. 309–315.

Sikorska A.M. (1991), Wiejskie siedziby szlachty polskiej z czasów saskich, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa.

Stasiak P.A. (2012), Rozwój przestrzenny i zabytki miasta, [w:] J. Saramonowicz, P.A. Stasiak, Kutno. Przeszłość i współczesność, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź.

Szewczyk J. (2009), Uwagi o tematyce pieców i kominów w staropolskim piśmiennictwie XVI–XVIII wieku, na tle okresów późniejszych, „Ciechanowiecki Rocznik Muzealny”, 5.1, s. 49–68.

Szewczyk J. (2011), Piec i komin w tradycyjnym budownictwie ludowym Podlasia, Oficyna Wydawnicza Politechniki Białostockiej, Białystok.

Szewczyk J. (2012), Piece wschodniej Europy jako fenomen architektoniczny i kulturowy, na podstawie dawnej literatury anglojęzycznej, Oficyna Wydawnicza Politechniki Białostockiej, Białystok.

Szyrwid K. (1677), Dictionarium Trium Lingvarum, In usum Studiosae Iuventutis, Vilnae.

Tatarkiewicz W. (1937), Świack. Zabytek dekoracji malarskiej z epoki stanisławowskiej, [w:] Studia do dziejów sztuki w Polsce, t. IV.2, Wydawnictwo Zakładu Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej, Warszawa, s. 5–30.

Tatarkiewicz W. (1966), Świack. Zabytek dekoracji malarskiej z epoki stanisławowskiej, [w:] W. Tatarkiewicz, O sztuce polskiej XVII i XVIII wieku. Architektura. Rzeźba, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 206–227.

Tłoczek I. (1985), Dom mieszkalny na polskiej wsi, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

x.R.F. (1894), Wizyty kanoniczne w Archidjecezji Warszawskiej (dok.), „Przegląd Katolicki”, 38 (20 września), s. 599–600. DOI: https://doi.org/10.1097/00000658-189407000-00089

Żerek-Kleszcz H. (2002), Stanisław Gadomski – właściciel dóbr kutnowskich, ostatni wojewoda łęczycki, „Kutnowski Biuletyn Muzealny”, 1, s. 115–129.