Self-creation of Older People in the Perspective of Developing Wisdom and Adaptation to Changing Roles in the Family and Society

Jakub Fabiś

doi:10.18778/2450-4491.19.03

Autor

Jakub Fabiś Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0002-9189-0357

DOI:

https://doi.org/10.18778/2450-4491.19.03

Słowa kluczowe:

starość, adaptacja, autokreacja, mądrość, transcendencja

Abstrakt

Starość jest etapem życia, podczas którego człowiek musi się konfrontować ze zmianami, które zachodzą zarówno w otaczającej go rzeczywistości, jak i w nim samym. Mowa tu o zmianach na poziomie biologicznym, psychologicznym i społecznym. Adaptacja do starości i ról, jakie ze sobą niesie, staje się zatem zadaniem trudnym i wymagającym zaangażowania. Jednym z najistotniejszych zadań rozwojowych osoby starszej jest rozwijanie mądrości, która może wspierać i ułatwiać proces przystosowania do starości. Wejście w okres późnej dorosłości stanowi zatem szczególną szansę na dalszy rozwój i autokreacyjne działanie jednostki prowadzące do tworzenia dojrzałej tożsamości człowieka starego. Celem niniejszego tekstu jest rozumiejący wgląd w znaczenie i przejawy owego autokreacyjnego zaangażowania, ze szczególnym uwzględnieniem jego znaczenia w procesie adaptacji do zmieniających się w starości ról i budowania mądrości.

Biogram autora

Jakub Fabiś - Uniwersytet Łódzki

Jakub Fabiś – absolwent Uniwersytetu Humanistyczno-Społecznego SWPS, obecnie jest doktorantem w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych Uniwersytetu Łódzkiego. Zainteresowania naukowe autora obejmują problematykę starości i starzenia się ze szczególnym uwzględnieniem pedagogicznych, psychologicznych i społecznych aspektów wchodzenia w okres późnej dorosłości.

Bibliografia

Baltes P. B., Baltes M. M. (1990) Psychological Perspectives on Successful Aging: The Model of Selective Optimization with Compensation in: Successful Aging: Perspectives from the Behavioral Sciences, P. B. Baltes, M. M. Baltes (eds.), Cambridge University Press, pp. 1–34, https://doi.org/10.1017/CBO9780511665684.003 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511665684.003

Białożyt K. (2017) Znaczenie aktywności edukacyjnej osób starszych w adaptacji do emerytury in: Etyczne i społeczne wymiary pracy, M. Świtała, G. Pikuła, K. Białożyt (eds.), Kraków, Oficyna Wydawnicza “Impuls”, pp. 101–117.

Błachnio A. (2015) Starość ambiwalentna – czyli w poszukiwaniu podmiotowego seniora, “Exlibris Biblioteka Gerontologii Społecznej”, no. 1(9), pp. 103–118.

Błaszczak I. (2013) Konserwatyzm ludzkiego poznania jako przyczyna problemów adaptacyjnych osób starszych do zmian społeczno-technicznych zachodzących we współczesnej cywilizacji in: Starzenie się i starość w dynamicznie zmieniającym się świecie, K. Walotek-Ściańska, M. Serak, M. Szyszka, Ł. Tomczyk (eds.), Sosnowiec, Oficyna Wydawnicza „Humanitas”, pp. 68–79.

Boyd D., Bee H. (2007) Psychologia rozwoju człowieka, trans. A. Wojciechowski, J. Gilewicz, Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Brudek P. (2016) Larsa Tornstama teoria gerotranscendencji jako teoria pozytywnego starzenia się, “Psychologia Rozwojowa”, no. 4(21), pp. 9–25, https://doi.org/10.4467/20843879PR.16.019.5996

Bugajska (2015) Dziewiąta faza w cyklu życia – propozycja rozszerzenia teorii psychospołecznego rozwoju E. H. Eriksona, “Exlibris Biblioteka Gerontologii Społecznej”, no. 1(9), pp. 19–36.

Chmielińska A., Modrzejewska-Świgulska M. (2021) Spreading one’s Wings, Milestones, Deus ex Machina: Self-Creation as a Process of Changing Your Life with the Examples of Narrations Provided by Women, “Creativity. Theories – Research – Applications”, no. 2, pp. 67–84, https://doi.org/10.2478/ctra-2021-0018 DOI: https://doi.org/10.2478/ctra-2021-0018

Cimochowska K., Zagrodzka J. (2018) Selektywna optymalizacja z kompensacją jako strategia pomyślnego starzenia się, “Praca Socjalna”, no. 2(33), pp. 45–61, https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.4939 DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.4939

Dubas E. (2009) Auksologia andragogiczna. Dorosłość w przestrzeni rozwoju i edukacji, “Rocznik Andragogiczny”, 2009, pp. 133–149.

Dubas E. (2013) Starość znana i nieznana – wybrane refleksje nad współczesną starością, “Rocznik Andragogiczny”, vol. 20, pp. 135–152, https://doi.org/10.12775/RA.2013.007 DOI: https://doi.org/10.12775/RA.2013.007

Dudzikowa M. (2007) Pomyśl siebie… Minieseje dla wychowawcy klasy, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Erikson E. H. (2004) Tożsamość a cykl życia, trans. M. Żywicki, Poznań, Wydawnictwo Zysk i Sk-a.

Erikson E. H. (2012) Dopełniony cykl życia, trans. C. Matkowski, Gliwice, Wydawnictwo Helion.

Fabiś J., Gomolla J. (2023) Znaczenie aktywności artystycznej w późnej dorosłości... Analiza fenomenu aktywności artystycznej w starości z zastosowaniem badań jakościowych, “Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Arte et Educatione”, no. 16(363), pp. 138–153, https://doi.org/10.24917/20813325.16.10 DOI: https://doi.org/10.24917/20813325.16.10

Granosik M. (2019) Polityczne aspekty metodologii jakościowej w perspektywie krytycznej. W stronę partycypacyjnych badań-działań in: Krytyka metodologiczna w praktyce tworzenia wiedzy, J. Piekarski, D. Urbaniak-Zając, S. Pasikowski (eds.), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, pp. 143–156, https://doi.org/10.18778/8142-715-9.09 DOI: https://doi.org/10.18778/8142-715-9.09

Halicki J. (2006) Społeczne teorie starzenia się in: Zostawić ślad na ziemi, M. Halicka, J. Halicki (eds.), Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, pp. 255–276.

Hill R. (2009) Pozytywne starzenie się. Młodzi duchem w jesieni życia, trans. M. Lipa, Warszawa, Laurum.

Klimczuk A. (2010) Bariery i perspektywy integracji międzypokoleniowej we współczesnej Polsce in: Jakość życia seniorów w XXI wieku z perspektywy polityki społecznej, D. Kałuża, P. Szukalski (eds.), Łódź, Wydawnictwo Biblioteka, pp. 92–107.

Korzeniowski K. (1983) Podmiotowość człowieka. Metateoretyczne ramy teorii in: Podmiotowość jednostki w koncepcjach psychologicznych i organizacyjnych, K. Korzeniowski, R. Zieliński, W. Daniecki (eds.), Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, pp. 9–74.

Kowalska I. (2015) Sytuacja przejścia na emeryturę (w świetle badań diagnostycznych), “Edukacja Dorosłych”, no. 1(72), pp. 127–144.

Kozielecki J. (1986) Psychologiczna teoria samowiedzy, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Krasoń K. (2011) Skala Postaw Twórczych versus Odtwórczych (SPTO). Podręcznik do testu w wersji dla szkoły podstawowej klas I–III, Kraków, Ministerstwo Edukacji Narodowej.

Kucharewicz J. (2016) Inkluzja społeczna osób starszych jako uwarunkowanie poczucia satysfakcji z życia w okresie późnej dorosłości, “Społeczeństwo i Edukacja”, no. 1(20), pp. 93–102.

Matlakiewicz A., Solarczyk-Szwec H. (2009) Dorośli uczą się inaczej, Toruń, Wydawnictwo Centrum Kształcenia Ustawicznego.

Mead M. (2000) Kultura i tożsamość, trans. J. Hołówka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Moore J. W. (2016) What Is the Sense of Agency and Why Does it Matter?, “Frontiers in Psychology”, no. 7: 1272, https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.01272 DOI: https://doi.org/10.3389/fpsyg.2016.01272

Muszyński M. (2016) Przegląd wybranych stanowisk dotyczących teorii gerotranscendencji in: Obiektywny i subiektywny wymiar starości, E. Dubas, M. Muszyński (eds.), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, pp. 23–36, https://doi.org/10.18778/8088-010-8.03 DOI: https://doi.org/10.18778/8088-010-8.03

Muszyński M., Wąsiński A., Fabiś A. (2020) Confrontation with Inevitability of One’s Death. The Perspective of Senior Learners, “Exlibris Social Gerontology Journal”, no. 1(18), pp. 25–37.

Olszewski H. (2019) Dysadaptacja w starości jako forma słabości umysłu in: Siła umysłu w starości, M. Kielar-Turska (ed.), Kraków, Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum w Krakowie, pp. 233–250.

Pietrasiński Z. (1996) Rozwój dorosłych w: Wprowadzenie do andragogiki, T. Wujek (ed.), Radom, Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji, pp. 11–35.

Pietrasiński Z. (2009) Ekspansja pięknych umysłów. Nowy renesans i ożywcza autokreacja, Warszawa, Wydawnictwo CiS.

Steuden S. (2014) Psychologia starzenia się i starości, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Straś-Romanowska M. (1992) Los człowieka jako problem psychologiczny. Podstawy teoretyczne, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Straś-Romanowska M. (2019) Człowiek stary, czyli mądry (?) in: Siła umysłu w starości, M. Kielar-Turska (ed.), Kraków, Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, pp. 215–232.

Straś-Romanowska M. (2020) Późna dorosłość in: Psychologia rozwoju człowieka, J. Trempała (ed.), Warszawa, Wydawnictwo PWN, pp. 326–350.

Susułowska M. (1989) Psychologia starzenia się i starości, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Szarota Z. (2004) Gerontologia społeczna i oświatowa. Zarys problematyki, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.

Szmidt K. J. (2018) Teoretyczno-badawcze nurty w polskiej kreatologii, “Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne”, no. 2(7), pp. 8–43, https://doi.org/10.18778/2450-4491.07.01 DOI: https://doi.org/10.18778/2450-4491.07.01

Swenson W. M. (1961) Attitudes toward death in an aged population, “Journal of Gerontology”, no. 16(1), pp. 49–52, https://doi.org/10.1093/geronj/16.1.49 DOI: https://doi.org/10.1093/geronj/16.1.49

Timoszyk-Tomczak C., Bugajska B. (2013) Satysfakcja z życia a perspektywa przyszłościowa w starości, “Opuscula Sociologica”, no. 2(4), pp. 83–95, https://doi.org/10.18276/978-83-7972-835-0 DOI: https://doi.org/10.18276/978-83-7972-835-0

Tornstam L. (1994) Gerotranscendence: A Theoretical and Empirical Exploration in: Aging and the Religious Dimension, L. Thomas, S. Eisenhandler (eds.), Wesport, Greenwood Publishing Corporation, pp. 203–225, https://doi.org/10.5040/9798216186984.ch-013 DOI: https://doi.org/10.5040/9798216186984.ch-013

Tornstam L. (2011) Maturing into gerotranscendence, “The Journal of Transpersonal -Psychology”, no. 43(2), pp. 166–180.

Wąsiński A. (2015) Znaczenie generatywności w osiąganiu dorosłości przez współczesnego człowieka, “Edukacja Dorosłych”, no. 1(72), pp. 81–90.

Wąsiński A. (2018) Autokreacja małżonków bezdzietnych do wielowymiarowego rodzicielstwa adopcyjnego. Perspektywa pedagogiczno-antropologiczna, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, https://doi.org/10.18778/8142-049-5 DOI: https://doi.org/10.18778/8142-049-5

Wnuk W. (2013) O potrzebie kształtowania relacji międzypokoleniowych in: Dialog międzypokoleniowy. Między ideą a praktyką. Inspiracje, M. Rosochacka-Gmitrzak, A. Chabiera (eds.), Warszawa, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, pp. 56–67.

Yalom I. D. (2007) Psychoterapia egzystencjalna, trans. A. Tanalska-Dulęba, Warszawa, Instytut Psychologii Zdrowia, Polskie Towarzystwo Psychologiczne.

Zalewska J. (2009) Stary człowiek w kulturze młodości. Doświadczanie starości wśród warszawskich seniorów, Warszawa, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk [unpublished doctoral dissertation].

Zawadzka D., Stalmach M. (2015) Problemy psychologiczne osób w okresie starości, vol. 1, Najważniejsze wyzwania i trudności, “HYGEIA Public Health”, no. 2(50), pp. 298–304.

Zieliński R. (1983) Koncepcja poczucia podmiotowości na tle teorii i badań psychologii społecznej in: Podmiotowość jednostki w koncepcjach psychologicznych i organizacyjnych, K. Korzeniowski, R. Zieliński, W. Daniecki (eds.), Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, pp. 75–133.