Kazus (anty)duchowości behawiorysty radykalnego B. F. Skinnera – perspektywa psychobiograficzna

Andrzej Pankalla; Agnieszka Wiatrowska

doi:10.18778/2450-4491.12.12

Autor

Andrzej Pankalla Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie https://orcid.org/0000-0002-9138-6185
Agnieszka Wiatrowska Uniwersytet Adama Mickiewicza https://orcid.org/0000-0001-7646-7115

DOI:

https://doi.org/10.18778/2450-4491.12.12

Słowa kluczowe:

duchowość, przekonania, wychowanie

Abstrakt

Celem artykułu jest pokazanie, jak wychowanie religijne, którego doświadczył B. F. Skinner, zmieniło jego postrzeganie człowieka i świata, a w ostateczności wpłynęło na porzucenie przez niego wiary i skierowało go na ścieżkę radykalnego behawioryzmu. Analiza dostępnej literatury wykazuje, że różnica w poglądach przeciwników Skinnera (Joseph Wood Krutch, Tomasz Szasz, Ayn Rand) oraz jego sojuszników (Richard Dawkins, Daniel Dennett, Sam Harris) polega na ich odmiennym wychowaniu i złożonych życiowych doświadczeniach. Powiązane z tym przekonania wpłynęły na pojmowanie przez nich duchowości czy wolnej woli.

Biogramy autorów

Andrzej Pankalla - Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Pankalla Andrzej – doktor habilitowany, profesor Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w Instytucie Psychologii, kierownik Centrum Psychologii Antropologicznej przy UKSW. Specjalizuje się w historii psychologii, psychologii kulturowej i psychologii religii. Jest organizatorem psychokulturowych wypraw badawczych (Ekwador, Gwatemala, Buriacja, kraje Afryki, etc.). Ostatnio opublikował (jako współautor) Indygeniczna psychologia Słowian (2018).
Agnieszka Wiatrowska - Uniwersytet Adama Mickiewicza

Wiatrowska Agnieszka – magister, absolwentka Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Psychologii i Kognitywistyki. Pasjonatka psychologii anomalistycznej i ortodoksyjnego behawioryzmu. Pisarka nurtu fantasy i sciencefiction (pseudonim Evanna Shamrock).

Bibliografia

Bjork D. W. (1997) B. F. Skinner: A life, Washington, US: American Psychological Association. DOI: https://doi.org/10.1037/10130-000

Clark C. et al (2014) Free to Punish: A Motivated Account of Free Will Belief, „Journal of Personality and Social Psychology”, nr 106, s. 501–13. DOI: https://doi.org/10.1037/a0035880

Dawkins R. (1996) Samolubny gen, tłum. M. Skoneczny, Warszawa, Prószyński i S-ka.

Dawkins R. (2007) Bóg urojony, tłum. P. J. Szwajcer, Warszawa, Wydawnictwo CiS.

Dennett D. (1984) Elbow Room. The Varietes of Free Will Worth Wanting, Cambridge, MIT Press.

Dennett D. (2003) Freedom Evolves. London, Penguin Books.

Dennett D. (2006) Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne, tłum. B. Stanosz, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy.

Harris S. (2004) The end of faith: Religion, terror, and the future of reason, New York, W. W. Norton & Co.

Harris S. (2012) Free Will, Waszyngton, Free Press.

Hitchens Ch. (2012) Śmiertelność, tłum. R. Madejski, Katowice, Sonia Draga.

James J. (2001) Doświadczenia religijne, tłum. J. Henpel, Warszawa, Nomos.

Krutch Wood J. (1953) The Measure of Men: on freedom, human values, survival, and the modern temper, Washington, Peter Smith Pub Inc.

Ono K. (1987) Superstitious behavior in humans, „Journal of the Experimental Analysis of Behavior”, nr 47 (3), s. 261–271. DOI: https://doi.org/10.1901/jeab.1987.47-261

Pawelec T. (2002) Psyche i Klio. Historia w oczach psychohistoryków, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Piszkalski H. (1978) Problem „sytuacji granicznych” w ujęciu Karla Jaspersa, „Analecta Cracoviensia”, 10. 99. 10.15633/acr.2948. DOI: https://doi.org/10.15633/acr.2948

Rand A. (1982) The Stimulus and the Response w: Philosophy – Who Needs It, New York, Signet.

Runyan W. M. (1992) Historie życia a psychobiografia. Badania teorii i metody, tłum. J. Kasprzewski, Warszawa, PWN.

Schneider Ch. (2008) Wilhelm Wundt – Volkerpsychologie, Berlin, V&R unipress GmbH.

Skinner B. F. (1938) The Behavior of Organisms. An Experimental Analysis, New York, Appleton Century Crofts, Inc.

Skinner B. F. (1948a) 'Superstition' in the pigeon, „Journal of Experimental Psychology”, nr 38 (2), s. 168–172. DOI: https://doi.org/10.1037/h0055873

Skinner B. F. (1948b) Walden Two, Indianapolis, Hackett Publishing Company.

Skinner B. F. (1953) Science and Human Behavior, Washington, Free Press.

Skinner B. F. (1955) Freedom and the control of men w: B. F. Skinner, Cumulative Record. Definitive Edition, Great Rd City, Copley Publishing Group.

Skinner B. F. (1957) Verbal Behavior, New York, Appleton Century Crofts, Inc.

Skinner B. F. (1961) How to teach animals w: B. F. Skinner, Cumulative Record. Definitive Edition, Washington, Copley Publishing Group. DOI: https://doi.org/10.1037/11324-000

Skinner B. F. (1963) Behaviorism at Fifty w: B. F. Skinner, Cumulative Record. Definitive Edition, Washington, Copley Publishing Group.

Skinner B. F. (1977) Particulars of My Life. Part One of an Autobiography, New York, Knopf.

Skinner B. F. (1978) Poza wolnością i godnością, tłum. W. Szelenberger, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy.

Skinner B. F. (1979) The Shaping of a Behaviorist. Part Two of an Autobiography, New York, Knopf.

Skinner B. F. (1983) A Matter of Consequences. Part Three of an Autobiography, New York, Knopf.

Skinner B. F. (1986) Upon Further Reflection, Harlow, Pearson.

Skinner B. F. (1987) What Religion Means to Me?, „Free Inquiry”, nr 7, s. 12–14.

Skinner B. F. (1990) Can Psychology Be a Science of Mind?, „American Psychologist”, vol. 45, nr 11, s. 1206–1210. DOI: https://doi.org/10.1037/0003-066X.45.11.1206

Skinner B. F. (1995) Zachowanie się organizmów, tłum. K. Dudziak, Warszawa, PWN.

Skinner B. F. (2013) Behawioryzm, tłum. P. Skawiński, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Szasz T. (1974) Against behaviorism. A review of B. F. Skinner’s about behaviorism, „Libertarian Review”, nr 111, s. 6–7.

Szasz T. (1987) Justifying Coercion through Religion and Psychiatry, „Journal of Humanistic Psychology”, t. 7, nr 2, s. 158–174. DOI: https://doi.org/10.1177/0022167887272004

Encyklopedia PWN (2011), https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/sytuacje-graniczne;3982244.html [dostęp: 29.04.2020].