Odtwarzanie czy zmiana? Zarys nowej problematyzacji zjawisk i procesów kulturowych
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-8069.9.3.04Słowa kluczowe:
problematyzacja, antropologiczne pojęcie kultury, zmiany kulturowe, kreatywność, kreolizacja kulturowa, wariantywność i społeczna dystrybucja treści kulturowych, integracja i dezintegracja kulturowa, społeczna organizacja zróżnicowań kulturowych, granice społeczne, synkretyzm religijny, Europa południowo-wschodnia, Republika MacedoniiAbstrakt
Celem artykułu jest przedstawienie zarysu nowej problematyzacji zjawisk i procesów kulturowych, powstałej w antropologii społeczno-kulturowej w efekcie krytyki, jakiej w minionych dekadach poddano tak zwane antropologiczne pojęcie kultury. Nowa problematyzacja odchodzi od traktowania kultur jako specyficznych obiektów na rzecz nowego przedmiotu namysłu i refleksji teoretycznej – kulturowych przeobrażeń. Dowodzę, że w centrum nowej problematyzacji znajdują się trzy grupy zagadnień, związane odpowiednio z kulturową kreatywnością, wariantywnością oraz procesami integracji i dezintegracji kulturowej. Proponuję też własne podejście do zarysowanych zagadnień, skupione na pytaniach dotyczących uwarunkowań zmian kulturowych, w szczególności na tym, co ogranicza tempo, głębokość i skalę zmian. Aby uwyraźnić interesujące mnie pytania, odwołuję się do materiału etnograficznego zaczerpniętego z własnych badań prowadzonych w zachodniej części Republiki Macedonii.
Bibliografia
Abu-Lughod Lila (1991) Writing Against Culture [w:] Richard Fox, ed., Recapturing Anthropology. Working in the Present. Santa Fe, New Mexico: School of American Research Press, s. 137–162.
Ajradinoski Šerif (2011) Torbeška Deklaracija. Struga: Rumelia Torbeški Kulturno-Naučen Centar.
Almond Gabriel, Appleby Scott, Sivan Emmanuel (2003) Strong Religion. The Rise of Fundamentalism around the World. Chicago, London: The University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226014999.001.0001
Appadurai Arjun (2005) Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji. Przełożył Zbigniew Pucek. Kraków: Universitas.
Archer Margaret (2000) Being Human. Problem of Agency. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511488733
Armstrong Karen (2005) W imię Boga. Fundamentalizm w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. Przełożyła Joanna Kolczyńska. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Bakić-Hayden Milica (1995) Nesting Orientalisms: The Case of Former Yugoslavia. “Slavic Review”, vol. 54, no. 4, s. 917–931. DOI: https://doi.org/10.2307/2501399
Ballinger Pamela (2004) “Authentic Hybrids” in the Balkan Borderlands. “Current Anthropology”, vol. 1, s. 31–60. DOI: https://doi.org/10.1086/379633
Barth Fredrik (1989) The Analysis of Culture in Complex Societies. “Ethnos”, vol. 54, s. 120–142. DOI: https://doi.org/10.1080/00141844.1989.9981389
Barth Fredrik (1993) Balinese Worlds. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Barth Fredrik (2004a) W stronę pełniejszego opisu i głębszej analizy zjawisk kulturowych. Przełożyła A. Bereza [w:] Marian Kempny, Ewa Nowicka, red., Badanie kultury. Kontynuacje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 180–192.
Barth Fredrik (2004b) Grupy i granice etniczne. Społeczna organizacja różnic kulturowych. Przełożyła M. Głowacka-Grajper [w:] Marian Kempny, Ewa Nowicka, red., Badanie kultury: elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 348–377.
Bashkow Ira (2004) A Neo-Boasian Conception of Cultural Boundaries. “American Anthropologist”, vol. 106, no. 3, s. 443–458. DOI: https://doi.org/10.1525/aa.2004.106.3.443
Baumann Gerd (2004) Grammars of Identity/Alterity. A Structural Approach [w:] Gerd Baumann, Andre Gingrich, eds., Grammars of Identity/Alterity. A Structural Approach. New York and Oxford: Berghahn Books, s. 18–50.
Baumann Gerd, Gingrich Andre (2004) Foreword [w:] ciż, eds., Grammars of Identity/Alterity. A Structural Approach. New York, Oxford: Berghahn Books, s. ix-xiv.
Beatty Andrew (1999) Varieties of Javanese Religion. An anthropological account. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511612497
Bernard Alan, Spencer Jonathan (1996) Culture [w:] ciż, eds., Encyclopedia of social and cultural anthropology. New York, London: Routledge, s. 136–146.
Brightman Robert (1995) Forget Culture: Replacement, Transcendence, Relexification. “Cultural Anthropology”, vol. 10, no. 4, s. 511–526. DOI: https://doi.org/10.1525/can.1995.10.4.02a00030
Boggs James (2004) The Concept of Culture as Theory, in Context. “Current Anthropology”, vol. 2, s. 187–209. DOI: https://doi.org/10.1086/381048
Borofsky Robert (1994) The Cultural in Motion [w:] tenże, ed., Assessing Cultural Anthropology. New York: McGraw- -Hill, s. 313–319.
Borofsky Robert (2008) Studying ‘Culture’ Scientifically is an Oxymoron [w:] Melissa J. Brown, ed., Explaining Culture Scientifically. Seattle, London: University of Washington Press, s. 275–296.
Bourdieu Pierre (1977) The Outline of a Theory of Practice. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511812507
Brumann Christoph (1999) Writing for Culture. Why a Successful Concept Should not be Discarded. “Current Anthropology”, Supplement 40, s. S1–S27. DOI: https://doi.org/10.1086/200058
Bunzl Matti (1996) Franz Boas and Humboldtian Tradition. From Volksgeist and Nationalcharakter to an Anthropological Concept of Culture [w:] George Stocking Jr., ed., Volksgeist as Method and Ethic: Essays on Boasian Ethnography and the German Anthropological Tradition. Madison: University of Wisconsin Press, s. 17–78.
Clifford James (1986) Introduction: Partial Truth [w:] James Clifford, George Marcus, eds., Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography. Berkeley: University of California Press, s. 1–26.
Clifford James (2000) Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Przełożyli Ewa Dżurak i in. Warszawa: Wydawnictwo KR.
Cole John, Wolf Eric (1999) The Hidden Frontier. Ecology and Ethnicity in an Alpine Valley. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. DOI: https://doi.org/10.1525/california/9780520216815.001.0001
Comaroff Jane, Comaroff John (1991) Of Revelation and Revolution. Christianity, Colonialism. and Consciousness in South Africa. Vol. 1. Chicago, London: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226114477.001.0001
Crehan Kate (2002) Gramsci, Culture, and Anthropology. Berkeley. Los Angeles: California University Press.
D’Andrade Roy (1995) The Development of Cognitive Anthropology. Cambridge: Cambridge University Press.
D’Andrade Roy (1999) Culture Is Not Everything [ w:] E . L isa Cerroni-Long, ed., Anthropological Theory in North America. Westport, Connecticut, London: Bergin & Garvey, s. 85–103.
D’Andrade Roy (2008) Some Kinds of Causal Powers That Make Up Culture [w:] Melissa J. Brown, ed., Explaining Culture Scientifically. Seattle, London: University of Washington Press, s. 19–36.
Dennett Dan (2008) Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne. Przełożyła Barbara Stanosz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Džaja Srećko (1997) Recenzja książki Noela Malcolma „Bosnia. A Short History”. Przełożyła K. Bąk. „Krasnogruda”, nr 7, s. 32–35.
Eagleton Terry (2012) Po co nam kultura? Przełożył Antoni Górny. Warszawa: Muza S.A.
Ekholm-Friedman Kajsa, Friedman Jonathan (2008) Historical Transformations. The Anthropology of Global Systems. Lanham, New York: AltaMira Press.
Elias Norbert (2011) O procesie cywilizacji. Przełożyli Tadeusz Zabłudowski, Kamil Markiewicz. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Eliot Thomas Stearns (2007) Chrześcijaństwo, kultura, polityka. Przełożył Piotr Kimla. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Eriksen Thomas (2007) Creolization in Anthropological Theory and in Mauritius [w:] Charles Stewart, ed., Creolization: History, Ethnography, Theory. Walnut Creek: Left Coast Press, s. 153–177.
Fischer Michael M. J. (2007) Culture and Cultural Analysis as Experimental Systems. „Cultural Anthropology”, vol. 1, s. 1–65. DOI: https://doi.org/10.1525/can.2007.22.1.1
Foucault Michel (1994) Ethics. Essential Works of Foucault 1954–1984, vol. 1. London: Penguin Books.
Fox Richard (1985) Lions of Punjab. Culture in the Making. Berkeley: University of California Press.
Friedman Jonathan (1994) Cultural Identity and Global Process. London: Sage Publications.
Geertz Clifford (2003) Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne. Przełożył Zbigniew Pucek. Kraków: Universitas.
Geertz Clifford (2005) Interpretacja kultur. Wybrane eseje. Przełożyła Maria Piechaczek. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Geertz Clifford (2010) Po fakcie. Dwa kraje, cztery dekady, jeden antropolog. Przełożył Tomasz Tesznar. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Gellner Ernest (1994) Conditions of Liberty. Civil Society and Its Rivals. London: Hamish Hamilton.
Goody Jack (1994) Culture and Its Boundaries [w:] Robert Borofsky, ed., Assessing Cultural Anthropology. New York: McGraw-Hill, s. 250–261.
Handler Richard (1984) On Dialogue and Destructive Analysis: Problems in Narrating Nationalism and Ethnicity. „ Journal o f Anthropological Research”, v ol. 2 , s. 171–182. DOI: https://doi.org/10.1086/jar.41.2.3630414
Hannerz Ulf (1992) Cultural Complexity. Studies in the Social Organization of Meaning. New York: Columbia University Press.
Hannerz Ulf (2006) Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca. Przełożyła: Katarzyna Franek. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Harris Marvin (1985) Krowy, świnie, wojny i czarownice. Zagadki kultury. Przełożyła Krystyna Szerer. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Hayden Robert (2002) Antagonistic Tolerance. Competitive Sharing of Religious Sites in South Asia and the Balkans. “Current Anthropology”, vol. 43, no. 2, s. 205–231. DOI: https://doi.org/10.1086/338303
Hegeman Susan (1999) Petterns for America. Modernism and the Concept of Culture. Princeton: Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9781400823222
Hofstede Geert (2000) Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu. Przełożyła Małgorzata Durska. Warszawa: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne.
Huntington Samuel (1998) Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. Przełożyła Hanna Jankowska. Warszawa: Muza.
Ingold Tim (1993) The art of translation in a continuous world [w:] Gisli Pálsson, ed., Beyond Boundaries. Understanding, Translation and Anthropological Discourse. Oxford and Providence: Berg Publications, s. 210–230. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003135159-10
Ingold Tim (2000) The Perception of the Environment. Essays on livelihood, dwelling and skill. New York, London: Routledge.
Ingold Tim, Hallam Elizabeth (2007) Creativity and Cultural Improvisation. An Introduction [w:] ciż, eds., Creativity and Cultural Improvisation. Oxford, New York: Berg, s. 1–24. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003135531-1
Jansen Stef (2008) Remembering with a Difference. Clashing Memories of Bosnian Conflict in Everyday Life [w:] Xavier Bougarel, Elissa Helms, Ger Duijzings, eds., The New Bosnian Mosaic. Identities, Memories, and Moral Claims in a Post-War Society. Aldershot: Ashgate, s. 193–208.
Kahn Joel (1995) Culture, Multiculture, Postculture. London, Thousand Oaks, New Delhi: Sage Publications.
Kaplan Robert (2010) Bałkańskie upiory. Podróż przez historię. Przełożył Janusz Ruszkowski. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Karakasidou Anastasia (2000) Essential Differences. National Homogeneity and Cultural Representation in Four Recent Works on Greek Macedonia. “Current Anthropology”, vol. 3, s. 415–425. DOI: https://doi.org/10.1086/300146
Keesing Roger (1974) Theories of Culture. “Annual Review of Anthropology”, vol. 3, s. 73–97. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.an.03.100174.000445
Kertzer David, Arel Dominique (2001) Censuses, identity formation, and the struggle for political power [w:] ciż, eds., Census and Identity. The Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses. Cambridge: Cambridge University Press, s. 1–42. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511606045.002
Kłoskowska Antonina (1972) Społeczne ramy kultury, Monografia socjologiczna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Kolind Torsten (2008) In Search of Decent People. Resistance to the Ethnicization of Everyday Life among the Muslims of Stolac [w:] Xavier Bougarel, Elissa Helms, Ger Duijzings, eds., The New Bosnian Mosaic. Identities, Memories, and Moral Claims in a Post-War Society. Aldershot: Ashgate, s. 123–138.
Koselleck Reinhart (2012) Warstwy czasu. Studia z metahistorii. Przełożyli Krystyna Krzemieniowa i Jarosław Merecki. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Koyré Alexandre (1998) Od zamkniętego świata do nieskończonego wszechświata. Przełożyli Ola i Wojciech Kubińscy. Gdańsk: „Słowo/Obraz terytoria”.
Kroeber Alfred, Kluckhohn Clyde (1952) Culture: A Critical Review of Concepts and Definitions. New York: Vintage Books.
Kuper Adam (2005) Kultura. Model antropologiczny. Przełożyła Izabela Kołbon. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kymlicka Will (1995) Multicultural Citizenship. A Liberal Theory of Human Rights. Oxford: Clarendon Press. DOI: https://doi.org/10.1093/0198290918.001.0001
Lewis Oskar (1976) Nagie życie. Tom 1. Przełożyła Zofia Kierszysz. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Limanoski Nijazi (1984) Islamizacijata i etničkite promieni vo Makedonija [w:] tenże, red., Makedonci Muslimani. Skopje: Kulturno-naučni Manifestacii na Makedonci-Muslimani, s. 13–61.
Limanoski Nijazi (1989) Islamskata religija i islimiziranite Makedonci. Skopje: Makedonska Kniga.
Linton Ralph (1975) Kulturowe podstawy osobowości. Przełożyła Aleksandra Jasińska-Kania. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Lubańska Magdalena (2012) Synkretyzm a podziały religijne w bułgarskich Rodopach. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. DOI: https://doi.org/10.31338/uw.9788323517115
Lubaś Marcin (2011) Różnowiercy. Współistnienie międzyreligijne w zachodniomacedońskiej wsi. Studium z zakresu antropologii społeczno-kulturowej. Kraków: NOMOS.
Lukes Steven (1970) Some Problems About Rationality [w:] Bryan Wilson, ed., Rationality. Oxford: Basil Blackwell, s. 194–220.
MacClancy Jeremy, ed., (2002) Exotic no More. Anthropology on The Front Lines. Chicago, London: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226500140.001.0001
Macnaghten Phil, Urry John (2005) Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie. Przełożył Bogdan Baran. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Mintz Sidney (1996) Enduring Substances, Trying Theories: The Caribbean Region as Oikoumene. “The Journal of the Royal Anthropological Institute”, vol. 2, no. 2, s. 289–313. DOI: https://doi.org/10.2307/3034097
Merton Robert K. (1982) Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Przełożyli Ewa Morawska i Jerzy Wertenstein-Żuławski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Moore Henrietta (2011) Still Life. Hopes, Desires, and Satisfactions. Cambridge, Malden: Polity.
Norris Harry (1994) Islam in the Balkans Religion and Society Between Europe and the Arab World. Columbia: University of South Carolina Press.
Nowicka Ewa (2011) Nasz język rozumieją aniołowie. Arumuni we współczesnym świecie. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS.
Ortner Sherry (1996) Making Gender. The Politics and Erotics of Culture. Boston: Beacon Press.
Ortner Sherry (2006) Anthropology and Social Theory. Culture, Power and the Acting Subject. Durham, London: Duke University Press. DOI: https://doi.org/10.1215/9780822388456
Palikruševa Galaba (1965) Islamizacijata na Torbeszite i formiranie na torbeszkata subgrupa. Doktorska disertacija. Skopje: Institut na etnologija i antropologija.
Papademetriou George (2011) Introduction [w:] tenże, ed., Two Traditions. One Space. Orthodox Christians and Muslims in Dialog. Boston: Somerset Hall Press, s. 7–14.
Rabinow Paul (2003) Anthropos Today. Reflections on Modern Equipment. Princeton, Oxford: Princeton University Press.
Rabinow Paul (2011) The Accompaniment. Assembling the Contemporary. Chicago, London: University of Chicago Press. DOI: https://doi.org/10.7208/chicago/9780226701714.001.0001
Rabinow Paul i in. (2008) Design for an Anthropology of the Contemporary. Durham, London: Duke University Press.
Rosaldo Renato (1993) Culture and Truth. The Remaking of Social Analysis. London, New York: Routledge.
Sahlins Marshall (1976) Culture and Practical Reason. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Sahlins Marshall (1999) Two or Three Things That I Know About Culture. “The Journal of the Royal Anthropological Institute Incorporating Man”, vol. 5, no. 3, s. 399–421. DOI: https://doi.org/10.2307/2661275
Schneider David (2004) What is Kinship all About? [w:] Robert Parkin, Linda Stone, eds., Kinship and Family. An Anthropological Reader. Oxford: Blackwell Publishers, s. 257–274.
Scott James (1985) Weapons of the Weak: Everyday Forms of Peasant Resistance. New Haven, London: Yale University Press.
Scott James (1998) Seeing Like a State. How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed. New Haven, London: Yale University Press.
Scruton Roger (2010) Kultura jest ważna. Wiara i uczucie w osaczonym świecie. Przełożył Tomasz Bieroń. Poznań: Zysk i Sk-a.
Sennett Richard (2010) Kultura nowego kapitalizmu. Przełożyli Grzegorz Brzozowski i Karol Osłowski. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA.
Sewell Jr. William (1999) The Concept(s) of Culture [w:] Victoria E. Bonnell, Lynn Hunt, eds., Beyond the Cultural Turn. New Directions in the Study of Society and Culture. Berkeley: University of California Press, s. 35–61. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520922167-003
Shore Bradd (1996) Culture in Mind: Cognition, Culture, and the problem of Meaning. New York, Oxford: Oxford University Press.
Stewart Charles (2004) Relocating Syncretism in Social Science Discourse [ w:] Anita M aria Leopold, Jeppe Sinding Jensen, eds., Syncretism in Religion. A Reader. New York: Routledge, s. 264–285.
Stocking George Jr. (1968) Race, Culture, and Evolution: Essays in the History of Anthropology. New York: Free Press.
Sztompka Piotr (2007) Zaufanie. Fundament społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Taylor Charles (1994) The Politics of Recognition [w:] A my Gutmann, ed., Multiculturalism. Examining the Politics of Recognition. Princeton: Princeton University Press, s. 25–73.
Tazbir Janusz (2002) Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit, upadek, relikty. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Trigger Bruce (1998) Sociocultural Evolution. New Perspectives on the Past. Oxford: Blackwell Publishers.
Trouillot Michel-Rolph (2002) Adieu, Culture: New Duty Arises [w:] Richard Fox, Barbara King, eds., Anthropology Beyond Culture. Oxford, New York: Berg, s. 37–60. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003084631-4
Trouillot Michel-Rolph (2003) Global Transformations. Anthropology and the Modern World. New York: Palgrave MacMillan.
Vayda Andrew (1994) Action, Variation, and Change. The Emerging Anti-Essentialist View in Anthropology [w:] Robert Borofsky, ed., Assessing Cultural Anthropology. New York: McGraw-Hill, s. 320–330.
Velikonja Mitja (2003) Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia Herzegovina. Texas: A&M University Press.
Wade Peter (1999) Working Culture. “Current Anthropology”, vol. 40, no. 4, s. 499–471. DOI: https://doi.org/10.1086/200045
Weber Max (2000) Etyka gospodarcza religii światowych. T. 1. Taoizm i konfucjanizm. Przełożył Tadeusz Zatorski. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.
Williams Raymond (1983) Keywords. A Vocabulary of Culture and Society. Revised Edition. New York: Oxford University Press.
Winch Peter (1970) Understanding A Primitive Society [w:] Bryan Wilson, ed., Rationality. Oxford: Basil Blackwell, s. 78–111.
Wolf Eric (2001) Pathways of Power. Building an Anthropology of the Modern World. Berkeley: University of California Press. DOI: https://doi.org/10.1525/9780520924871
Wolf Eric (2009) Europa i ludy bez historii. Przełożył Wojciech Usakiewicz. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
