O stanie współczesnej socjologii. Polemika z Tomaszem Zaryckim
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-8069.22.2.03Słowa kluczowe:
socjologia krytyczna, nauka o nauce, sieci współcytowań, reprodukowalność badań, kumulatywność wiedzyAbstrakt
Tomasz Zarycki w swoim artykule z 2025 r. wskazuje, że współczesna socjologia (a szczególnie socjologia krytyczna) ulega procesowi utraty swojej autonomii. Zagrożenie stanowi dla niej interdyscyplinarność i hegemonia innych dyscyplin, takich jak psychologia, ekonomia czy politologia. Do kryzysu dyscypliny przyczynia się także rozdrobnienie dyscyplinarne w postaci wszelkiego rodzaju „studiów nad” (techniką, migracjami, kulturą itp.) oraz pojawienie się, służebnych wobec interesów politycznych i ekonomicznych, think tanków. Zastępują one, w opinii Zaryckiego, wiedzę naukową ekspertyzą. W swojej polemice autor niniejszego artykułu argumentuje, że – podczas gdy częściowo należy zgodzić się z diagnozą tego procesu – recepta na wydobycie socjologii z kryzysu oraz wskazywane przyczyny tego procesu są błędne. Większe ukontekstowienie, historyzacja, odejście od budowy nauki formalnej i modelowania statystycznego będą tylko pogłębiać zależność dyscypliny od podmiotów politycznych i innych dziedzin nauki, zamiast dawać jej możliwość autonomicznego tworzenia wiedzy. Powołaniem i misją socjologii jest krytyka władzy dla dobra społeczeństwa, ale nie da się zrealizować tego postulatu bez rygorystycznego podejścia do metod uprawiania nauki empirycznej i świadomego budowania przyczynowych modeli teoretycznych.
Bibliografia
Abbott Andrew (2001), Chaos of Disciplines, Chicago: University of Chicago Press.
Angrist Joshua, Pischke Jorn-Steffen (2010), The Credibility Revolution in Empirical Economics: How Better Research Design is Taking the Con Out of Econometrics, „Journal of Economic Perspectives”, vol. 24(2), s. 3–30, https://doi.org/10.1257/jep.24.2.3
Bem Daryl (2011), Feeling the future: Experimental evidence for anomalous retroactive influences on cognition and affect, „Journal of Personality and Social Psychology”, vol. 100(3), s. 407–425, https://doi.org/10.1037/a0021524
Brint Steven (2025), High-leverage sociological concepts and the progress of theory, part one, „Theory and Society”, vol. 54, s. 705–730, https://doi.org/10.1007/s11186-025-09607-5
Bryda Grzegorz, Gajda Joanna, Martini Natalia, Płatek Daniel (2024), Domain Ontology: The New Method of Mapping the Field of Qualitative Research Practices, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. XX, nr 2, s. 118–141, https://doi.org/10.18778/1733-8069.20.2.06
Burawoy Michael (2005), 2004 American Sociological Association Presidential address: For public sociology, „The British Journal of Sociology”, vol. 56(2), s. 259–294, https://doi.org/10.1111/j.1468-4446.2005.00059.x
Clark Cory, Costello Thomas, Mitchell Gregory, Tetlock Philip (2022), Keep your enemies close: Adversarial collaborations will improve behavioral science, „Journal of Applied Research in Memory and Cognition”, vol. 11(1), s. 1–18, https://doi.org/10.1037/mac0000004
Ferguson Joel, Littman Rebecca, Christensen Garret, Paluc Elizabeth, Swanson Nicholas, Wang Zenan, Miguel Edward, Birke David, Pezzuto John-Henry (2023), Survey of open science practices and attitudes in the social sciences, „Nature Communications”, vol. 14(1), 5401, https://doi.org/10.1038/s41467-023-41111-1
Grand James, Rogelberg Steven, Banks George, Landis Ronald, Tonidandel Scott (2018), From Outcome to Process Focus: Fostering a More Robust Psychological Science through Registered Reports and Results Blind Reviewing, „Perspectives on Psychological Science”, vol. 13(4), s. 448–456, https://doi.org/10.1177/1745691618767883
Healy Kieran (2017), Fuck Nuance, „Sociological Theory”, vol. 35(2), s. 118–127, https://doi.org/10.1177/0735275117709046
Iceland John, Silver Erik (2024), When all you have is a hammer: how social justice distorts what we know about racial disparities, „Theory and Society”, vol. 53(5), s. 1073–1092, https://doi.org/10.1007/s11186-024-09568-1
Moody James, Light Ryan (2006), A view from above: The evolving sociological landscape, „The American Sociologist”, vol. 2, s. 67–86, https://doi.org/10.1007/s12108-006-1006-8
Motrenko Jakub (2022), Przełom antypozytywistyczny w polskiej socjologii. Analiza teoretyczna kręgu myślowego Stefana Nowaka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Nosek Brian A., Alter George, Banks George C., Borsboom Denny, Bowman Sara, Breckler Steven J., Buck Stuart, Chambers Christopher D., Chin G., Christensen Garret, Contestabile M., Dafoe Allan, Eich E., Freese Jeremy, Glennerster Rachel, Goroff D., Green Donald P., Hesse Bradford W., Humphreys Macartan, Ishiyama John, Karlan Dean, Kraut A., Lupia Arthur, Mabry Patricia L., Madon Temina, Malhotra Neil, Mayo-Wilson Evan, McNutt Marcia, Miguel Edward, Paluck E. Levy, Simonsohn Uri, Soderberg Courtney K., Spellman Barbara A., Turitto J. (2015), Promoting an open research culture, „Science”, vol. 348(6242), s. 1422–1425, https://doi.org/10.1126/science.aab2374
Pearl Judea, Mackenzie Dana (2021), Przyczyny i skutki: rewolucyjna nauka wnioskowania przyczynowego, przełożył Tadeusz Chawziuk, Kraków: Wydawnictwo Copernicus.
Rubin Ashley (2025), Normativity is not a replacement for theory, „Theory and Society”, vol. 54, s. 795–850, https://doi.org/10.1007/s11186-025-09633-3
Savolainen Jukka (2025), The methodological stagnation of sociology is related to its left-wing skew, „Theory and Society”, vol. 54(5), s. 731–744, https://doi.org/10.1007/s11186-025-09640-4
Schimanski Roland (2025), Sociology can have laws: the web-of-laws approach in the social sciences, „Theory and Society”, vol. 54(5), s. 765–793, https://doi.org/10.1007/s11186-025-09604-8
Schwemmer Carsten, Wieczorek Oliver (2020), The Methodological Divide of Sociology: Evidence from Two Decades of Journal Publications, „Sociology”, vol. 54(1), s. 3–21, https://doi.org/10.1177/0038038519853146
Simmons Joe (2024), Harvard’s Gino Report Reveals How A Dataset Was Altered, https://datacolada.org/archives/category/lawsuits (dostęp: 20.01.2026).
Turner Jonathan (2019), The More American Sociology Seeks to Become a Politically-Relevant Discipline, the More Irrelevant it Becomes to Solving Societal Problems, „The American Sociologist”, vol. 50(4), s. 456–487, https://doi.org/10.1007/s12108-019-09420-5
Turner Jonathan, McCaffree Kevin (2025), A strategy for developing explanatory theories in sociology, „Theory and Society”, vol. 54, s. 631–649, https://doi.org/10.1007/s11186-025-09626-2
Vandenberghe Frédéric, Fuchs Stephan (2019), On the Coming End of Sociology, „Canadian Review of Sociology/Revue canadienne de sociologie”, vol. 56(1), s. 138–143, https://doi.org/10.1111/cars.12238
Weeden Kim (2023), Crisis? What Crisis? Sociology’s Slow Progress Toward Scientific Transparency, „Harvard Data Science Review”, vol. 5(4), s. 2–8, https://doi.org/10.1162/99608f92.151c41e3
Young Cristobal, Cumberworth Erin (2025), Multiverse Analysis: Computational Methods for Robust Results, Cambridge: Cambridge University Press.
Young Cristobal, Holsteen Katherine (2017), Model Uncertainty and Robustness: A Computational Framework for Multimodel Analysis, „Sociological Methods & Research”, vol. 46(1), s. 3–40, https://doi.org/10.1177/0049124115610347
Zarycki Tomasz (2025), Interdyscyplinarność a zagrożenia strukturalne dla socjologii krytycznej. Artykuł dyskusyjny, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. XXI, nr 1, s. 123–144, https://doi.org/10.18778/1733-8069.21.1.06
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
