Od założeń do praktyki: bariery i wyzwania w realizacji edukacji zdrowotnej w polskich szkołach podstawowych

Aleksandra Piłat-Kobla; Maria Świątkiewicz-Mośny; Magdalena Ślusarczyk; Anna Prokop-Dorner; Natalia Ożegalska-Łukasik; Aleksandra Potysz-Rzyman; Marianna Zarychta; Małgorzata M. Bała

doi:10.18778/1733-8069.21.3.02

Autor

Aleksandra Piłat-Kobla Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków https://orcid.org/0000-0001-8471-7946
Maria Świątkiewicz-Mośny Uniwersytet Jagielloński, Kraków https://orcid.org/0000-0001-6797-5580
Magdalena Ślusarczyk Uniwersytet Jagielloński, Kraków https://orcid.org/0000-0003-4415-5947
Anna Prokop-Dorner Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków https://orcid.org/0000-0003-3575-469X
Natalia Ożegalska-Łukasik Uniwersytet Jagielloński, Kraków https://orcid.org/0000-0002-4239-4429
Aleksandra Potysz-Rzyman Uniwersytet Jagielloński, Kraków https://orcid.org/0000-0003-4704-4548
Marianna Zarychta Uniwersytet Jagielloński, Kraków https://orcid.org/0009-0009-3956-0316
Małgorzata M. Bała Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków https://orcid.org/0000-0003-1978-7264

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.21.3.02

Słowa kluczowe:

kompetencje zdrowotne, edukacja zdrowotna, szkoły podstawowe, wywiady eksperckie, myślenie krytyczne

Abstrakt

W artykule autorki analizują wyzwania związane z kształtowaniem kompetencji zdrowotnych w polskich szkołach podstawowych na podstawie wywiadów z dziesięcioma ekspertami z kluczowych obszarów kształtowania treści edukacyjnych. Badanie jakościowe pozwoliło im zrozumieć prakseologię konstruowania programów nauczania oraz praktyczne aspekty edukacji zdrowotnej na poziomie szkoły podstawowej. Wyniki wskazują na istotne luki w programach, zwłaszcza w zakresie rozwijania krytycznego myślenia i integracji treści zdrowotnych, co ogranicza efektywność nauczania. Zmiany w kontekście pandemii COVID-19 oraz potrzeba dynamicznego dostosowywania programów uwidoczniły dodatkowe trudności w kształtowaniu kompetencji zdrowotnych uczniów. Artykuł formułuje rekomendacje dla polityki edukacyjnej, koncentrując się na potrzebie lepszego wsparcia nauczycieli, integracji teoretycznych podstaw z praktyką oraz systematycznej ewaluacji realizacji treści zdrowotnych.

Biogramy autorów

Aleksandra Piłat-Kobla - Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

Doktor nauk o zdrowiu, absolwentka socjologii, dziennikarstwa i komunikacji społecznej. Specjalizuje się w socjologii medycyny, badając społeczne uwarunkowania zdrowia. Zajmuje się edukacją zdrowotną dzieci i młodzieży oraz wspieraniem międzypokoleniowych inicjatyw promujących zdrowy styl życia.
Maria Świątkiewicz-Mośny - Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Doktor habilitowana, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, socjolożka, psycholożka. Pracuje w Instytucie Socjologii UJ. Zajmuje się szeroko pojętą komunikacją oraz zmianą społeczną. Fascynują ją: tożsamość, mechanizmy jej budowy oraz wpływ na procesy komunikacyjne w różnych obszarach, w tym w medycynie.
Magdalena Ślusarczyk - Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Doktor habilitowana, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, socjolożka i germanistka. Pracuje w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Członkini Komitetu Badań nad Migracjami PAN i Komitetu Nauk Demograficznych PAN. Jej badania łączą tematykę edukacji i migracji, koncentrując się na równości szans w szkole i debatach nad zmianami w edukacji.
Anna Prokop-Dorner - Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

Doktor, adiunktka w Zakładzie Socjologii Medycyny w Katedrze Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Medicum. Socjolożka i psycholożka. Jej zainteresowania naukowe obejmują społeczne konteksty zdrowia psychicznego, kulturowe uwarunkowania zachowań zdrowotnych oraz aplikację metod jakościowych w obszarze badań nad zdrowiem.
Natalia Ożegalska-Łukasik - Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Doktor, asystentka naukowo-dydaktyczna w Instytucie Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Absolwentka kulturoznawstwa Dalekiego Wschodu i socjologii. Studiowała chiński w Pekinie i Wuhan. Otrzymała stypendia w Australii i Nanjing. Jej zainteresowania naukowe obejmują społeczeństwo chińskie, edukację, migracje i zdrowie.
Aleksandra Potysz-Rzyman - Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Magister, psycholożka, socjolożka, instruktorka Związku Harcerstwa Polskiego. Stypendystka w projekcie badawczym. Na co dzień pracuje w poradniach psychologicznych dla dzieci i młodzieży. Interesuje się neuropsychologią, profilaktyką zdrowia psychicznego oraz psychologią twórczości.
Marianna Zarychta - Uniwersytet Jagielloński, Kraków

Magister, była stypendystką w projekcie badawczym, specjalizującą się w zarządzaniu zmianą społeczną. Obecnie kontynuuje studia magisterskie na kierunku socjologia, ze specjalizacją w komunikowaniu społecznym, w Instytucie Socjologii na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Małgorzata M. Bała - Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

Profesor doktor habilitowana, kierowniczka Ośrodka Przeglądów Systematycznych oraz p.o. kierowniczki Katedry Epidemiologii i Medycyny Zapobiegawczej w ramach Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Medicum. Jej zainteresowania badawcze skupiają się wokół opieki zdrowotnej opartej na danych naukowych (ang. evidence-based healthcare).

Bibliografia

Bergsma Linda J., Carney Mary E. (2008), Effectiveness of health-promoting media literacy education: A systematic review, „Health Education Research”, vol. 23(3), s. 522–542. DOI: https://doi.org/10.1093/her/cym084

Bogner Alexander, Littig Barbara, Menz Wolfgang (2009), Interviewing Experts, London: Palgrave Macmillan. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230244276

Borowiec Anna, Lignowska Iwona (2012), Zdrowie i jego konteksty, [w:] Anna Borowiec, Iwona Lignowska (red.), Zdrowie i style życia. Wybrane zagadnienia, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, s. 9–30.

Bourdieu Pierre (1986), The Forms of Capital, [w:] John Richardson (red.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education, New York: Greenwood Press, s. 241–258.

Cairns Kate, Johnston Josée (2015), Choosing health: Embodied neoliberalism, postfeminism, and the “do-diet”, „Theory and Society”, vol. 44, s. 153–175. DOI: https://doi.org/10.1007/s11186-015-9242-y

Coleman James S. (1988), Social Capital in the Creation of Human Capital, „American Journal of Sociology”, vol. 94(Supplement), s. S95–S120, https://doi.org/10.1086/228943 DOI: https://doi.org/10.1086/228943

Crawford Robert (1980), Healthism and the Medicalization of Everyday Life, „International Journal of Health Services”, vol. 10(3), s. 365–388, https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY DOI: https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY

Crawford Robert (2000), The Ritual of Health Promotion, [w:] Simon J. Williams, Jonathan Gabe, Michael Calnan (red.), Health, Medicine and Society: Key Theories, Future Agendas, London: Routledge, s. 219–235.

Denzin Norman K., Lincoln Yvonna S. (2009), The SAGE Handbook of Qualitative Research, Thousand Oaks: Sage Publications.

Erikson Erik H. (1980), Identity and the Life Cycle, New York: W.W. Norton & Company.

Fijałkowska Anna, Oblacińska Anna, Dzielska Anna, Nałęcz Hanna, Korzycka Magdalena, Okulicz-Kozaryn Katarzyna, Bójko Martyna, Radiukiewicz Katarzyna (2022), Zdrowie dzieci w pandemii COVID-19, Warszawa: Instytut Matki i Dziecka.

Glaser Barney G., Strauss Anselm L. (1967), The Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research, Chicago: Aldine Publishing Company.

Gudelj Rakić Jelena, Hamrik Zdenek, Dzielska Anna, Felder-Puig Rosemarie, Oja Leila, Bakalár Peter (2024), A focus on adolescent physical activity, eating behaviours, weight status and body image in Europe, central Asia and Canada. Health Behaviour in School-aged Children international report from the 2021/2022 survey, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.

Hawe Penelope, Shiell Alan (2000), Social capital and health promotion: A review, „Social Science & Medicine”, vol. 51(6), s. 871–885. DOI: https://doi.org/10.1016/S0277-9536(00)00067-8

Kemmis Stephen, Wilkinson Jane, Edwards-Groves Christine, Hardy Ian, Grootenboer Peter, Bristol Laurette (2014), Changing Practices, Changing Education, Singapore: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-981-4560-47-4

Korporowicz-Żmichowska Violetta (2023), Nierówności w health literacy – aspekty przestrzenne i edukacyjne, „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy”, nr 73, s. 75–91. DOI: https://doi.org/10.15584/nsawg.2023.1.5

Korzeniowska Elżbieta, Puchalski Krzysztof (2015), Nierówności edukacyjne a zachowania zdrowotne i zdrowie, [w:] Włodzimierz Piątkowski (red.), Socjologia medycyny w Polsce z perspektywy półwiecza, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 269–282.

Langford Rebecca, Bonell Chris P., Jones Hayley E., Pouliou Theodora, Murphy Simon M., Waters Elizabeth, Campbell Rona (2015), The WHO Health Promoting School framework for improving the health and well-being of students and their academic achievement, „Cochrane Database of Systematic Reviews”, no. 4, https://doi.org/10.1002/14651858.CD008958.pub2 DOI: https://doi.org/10.1002/14651858.CD008958.pub2

Lupton Deborah (2014), Critical Perspectives on Digital Health Technologies, „Sociology Compass”, vol. 8(12), s. 1344–1359, https://doi.org/10.1111/soc4.12226 DOI: https://doi.org/10.1111/soc4.12226

McGregor Sue (2001), Neoliberalism and health care, „International Journal of Consumer Studies”, vol. 25(2), s. 82–89. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1470-6431.2001.00183.x

Meuser Michael, Nagel Ulrike (2009), The expert interview and changes in knowledge production, [w:] Alexander Bogner, Beate Littig, Wolfgang Menz (red.), Interviewing Experts, London: Palgrave Macmillan, s. 17–42. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230244276_2

Nettleton Sarah (1997), If health promotion is everybody’s business what is the fate of the health promotion specialist?, „Sociology of Health and Illness”, vol. 19(1), s. 23–47, https://doi.org/10.1111/j.1467-9566.1997.tb00014.x DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-9566.1997.tb00014.x

Nutbeam Don (2000), Health literacy as a public health goal: A challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century, „Health Promotion International”, vol. 15(3), s. 259–267, https://doi.org/10.1093/heapro/15.3.259 DOI: https://doi.org/10.1093/heapro/15.3.259

Patton Michael Quinn (2002), Qualitative Research & Evaluation Methods, Thousand Oaks: Sage Publications.

Piłat-Kobla Aleksandra, Świątkiewicz-Mośny Maria, Ślusarczyk Magdalena, Prokop-Dorner Anna, Ożegalska-Łukasik Natalia, Potysz-Rzyman Aleksandra, Zarychta Marianna, Bała Małgorzata M. (2024), Krytyczne spojrzenie na treści zdrowotne: analiza podręczników szkolnych w Polsce z lat 2017–2022, „Kultura i Społeczeństwo”, t. 68, nr 4, s. 205–230. DOI: https://doi.org/10.35757/KiS.2024.68.4.10

Popham Frank, Iannelli Cristina (2021), Does comprehensive education reduce health inequalities?, „SSM – Population Health”, vol. 15, 100834. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2021.100834

Prokop-Dorner Anna, Piłat-Kobla Aleksandra, Ślusarczyk Magdalena, Świątkiewicz-Mośny Maria, Ożegalska-Łukasik Natalia, Potysz-Rzyman Aleksandra, Bała Małgorzata M. (2024), Teaching methods for critical thinking in health education of children up to high school: A scoping review, „PLoS ONE”, vol. 19, e0307094, https://doi.org/10.1371/journal.pone.0307094 DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0307094

Putland Christine, Baum Fran, Ziersch Anna, Arthurson Kathy, Pomagalska Dorota (2013), Enabling pathways to health equity: developing a framework for implementing social capital in practice, „BMC Public Health”, vol. 13, 517, https://doi.org/10.1186/1471-2458-13-517 DOI: https://doi.org/10.1186/1471-2458-13-517

Schneider-Kamp Andreas (2021), Health capital: toward a conceptual framework for understanding the construction of individual health, „Social Theory & Health”, vol. 19, s. 205–219, https://doi.org/10.1057/s41285-020-00145-x DOI: https://doi.org/10.1057/s41285-020-00145-x

Shim Janet K. (2010), Cultural Health Capital and Health Inequality: A Theoretical Proposal, „Journal of Health and Social Behavior”, vol. 51(1), s. 1–15. DOI: https://doi.org/10.1177/0022146509361185

Świątkiewicz-Mośny Maria, Ślusarczyk Magdalena, Prokop-Dorner Anna, Ożegalska-Łukasik Natalia, Potysz-Rzyman Aleksandra (2022), Edukacja społeczna szczepionką na infodemię? Eksploracja kapitału zdrowotnego podczas pandemii COVID-19 w Polsce, „Przegląd Socjologiczny”, vol. 71(2), s. 115–140. DOI: https://doi.org/10.26485/PS/2022/71.2/5

Tones Keith, Tilford Sylvia (2001), Health Promotion: Effectiveness, Efficiency and Equity, Cheltenham: Nelson Thornes.

Tulchinsky Theodore (2018), Marc Lalonde, the health field concept and health promotion, „Case Studies in Public Health”, 523. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-0-12-804571-8.00028-7

World Health Organization (1948), Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia, Dz.U. z 1948 r., Nr 61, poz. 477.

World Health Organization (2016), Growing up unequal: Gender and socioeconomic differences in young people’s health and well-being. Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) study: International report from the 2013/2014 survey, Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.

World Health Organization, UNESCO (2021), Making every school a health promoting school, Geneva, https://www.who.int/initiatives/making-every-school-a-health-promoting-school [dostęp: 29.01.2025].