Krytyczna analiza dyskursu: refleksje teoretyczno-metodologiczne
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-8069.2.1.04Słowa kluczowe:
krytyczna analiza dyskursu (CDA), tekst i wypowiedź, działanie komunikacyjne, idealna sytuacja komunikacyjna, władza i dominacja w dyskursie, kontekstowość i procesualność dyskursu, media masoweAbstrakt
Podstawowym celem artykułu jest zwrócenie uwagi na wciąż niedocenianą w Polsce metodę badania zjawisk komunikacyjnych za pomocą tak zwanej krytycznej analizy dyskursu, której głównym reprezentantem i orędownikiem jest holenderski badacz Teun van Dijk, założyciel takich periodyków międzynarodowych jak “Text” oraz “Discourse and Society”. Zadaniem artykułu jest nie tylko syntetyczne przedstawienie głównych metodologicznych założeń CDA (Critical Discourse Analysis), lecz także osadzenie jej w szerszym kontekście teoretycznym, wykorzystując współczesną myśl socjologiczną trzech wybranych autorów – Jűrgena Habermasa, Pierre’a Bourdieu oraz Michela Foucault, którzy problematykę dyskursu sytuują w centrum swych teoretycznych rozważań. Nacisk położony więc został na teoretyczny wymiar problematyki, bowiem w przypadku badań jakościowych, teoria sprzęgnięta jest szczególnie mocno z procedurami badawczymi. Ponadto, dodatkowym celem artykułu jest skrótowe omówienie zastosowania omawianej metody do badań nad przekazami medialnymi.
Bibliografia
Babbie, Earl (2003) Badania społeczne w praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bourdieu, Pierre (1981) ”La representation politique. Elements pour une theorie du champ politique.” Actes de la recherche en sciences sociales 36/37:3-24. DOI: https://doi.org/10.3406/arss.1981.2105
Bourdieu, Pierre (1991) Language and Symbolic Power. Cambridge: Polity Press.
Bourdieu, Pierre (2001) Zaproszenie do socjologii refleksyjnej. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Bourdieu, Pierre i Jean-Claude Passeron (1990) Reprodukcja. Elementy teorii nauczania. Warszawa: PWN.
Bytniewski, Paweł (2000) Genealogia dyskursu. Problemy niehermeneutycznej koncepcji rozumienia. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Corcuff, Philippe (2002) ”Respect critique.” Sciences Humaines. Numero special: 64-71.
Czyżewski, Marek, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (Red.) (1997) Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego. Kraków: Aureus.
Dobek-Ostrowska, Bogusława i Robert Wiszniowski (2001) Teoria komunikowania publicznego i politycznego. Wprowadzenie. Wrocław: Wydawnictwo ASTRUM.
Duszak, Anna (1998) Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Foucault, Michel (1993) Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. Warszawa: Aletheia-Spacja.
Grzymała-Kazłowska, Aleksandra (2004) ”Socjologicznie zorientowana analiza dyskursu na tle współczesnych badań nad dyskursem.” Kultura i Społeczeństwo 48(1):13-34.
Goban-Klas, Tomasz (1999) Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Habermas, Jurgen (1999) Teoria działania komunikacyjnego. Wydawnictwo Naukowe Warszawa: PWN, tom I i II.
Lemert, Charles i Garth Gillan (1999) Michel Foucault. Teoria społeczna i transgresja. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kapusta, Andrzej (2002) Filozofia ekstremalna – wokół myśli krytycznej Michela Foucaulta. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Morawski, Lech (1988) Argumentacje, racjonalność prawa i postępowanie dowodowe. Toruń: Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika.
Mucha, Janusz (1986) Socjologia jako krytyka społeczna. Orientacja radykalna i krytyczna we współczesnej socjologii zachodniej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Nijakowski, Lech (2004) ”Znaczenie analizy dyskursu dla socjologii narodowości.” Kultura i Społeczeństwo 48(1):69-96.
Porayski-Pomsta, Jerzy (Red.) (1998) ”Tekst – wypowiedź – dyskurs w dydaktyce szkolnej.” S. 11-17 w Studia Pragmalingwistyczne, tom 2. Warszawa: Dom Wydawniczy “Elipsa”.
Rittel, Stefan (2003) Komunikacja polityczna, dyskurs polityczny, język w przestrzeni politycznej. Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej.
Ruano-Borbalan, Jean-Claude (2002) ”A propos de...Sur la television.” Sciences Humaines, Numero Special: 76-77.
Stasiuk, Karina (2003) Krytyka kultury jako krytyka komunikacji. Pomiędzy działaniem komunikacyjnym, dyskursem a kulturą masową. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Szacki, Jerzy (2002) Historia myśli socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Szahaj, Andrzej (1990) ”O komunikacyjnym zwrocie w teorii krytycznej Jürgena Habermasa.” S. 133-149 w Dyskursy rozumu: między przemocą a emancypacją. Z recepcji Jürgena Habermasa w Polsce, (Red.) L. Witkowski. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Sztompka, Piotr (1975) Metodologiczne podstawy socjologii. Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Sztompka, Piotr (2002) Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków: Wydawnictwo ZNAK.
Trutkowski, Cezary (2004) ”Wybór czy konieczność – o potrzebie wykorzystania analizy dyskursu w socjologii.” Kultura i Społeczeństwo 48(1):35-50.
Turner, Jonathan (2004) Struktura teorii socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Van Dijk, Teun (1993) ”Principles of critical discourse analysis.” Discourse and Society 4(2):249-283. DOI: https://doi.org/10.1177/0957926593004002006
Van Dijk, Teun (1991) ”The interdisciplinary study of news as discourse.” S. 108-120 w: A handbook of qualitative methodologies for mass communication research, (Red.) K.B Jensen, N.W Jankowski. London: Routledge.
Van Dijk, Teun (1998) “Opinions and Ideologies in the Press.” S. 21-63 w Approaches to media discourse, (Red.) A. Bell, P. Garret. Oxford: Malden. Mass. Blackwell.
Van Dijk, Teun (2001) Dyskurs jako struktura i proces. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Van Dijk, Teun (2004) Critical Context Studies. (materiał niepublikowany). Valencia: CDA Congress.
Zirk-Sadowski, Marek (1992) ”Pojęcie dyskursu.” Kultura i Społeczeństwo 36(2):61-74.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
