Ofiara zwierzęca w obrzędowości starożytnych Rzymian: rekonstrukcja rytuału ofiarnego w świetle antycznych świadectw literackich
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-0319.24.03Słowa kluczowe:
ofiara zwierzęca, rytuał ofiarny, religia rzymska, przebieg ceremonii religijnejAbstrakt
Religious ceremonies in ancient Rome, foundational for its cult, made manifest the communal piety by the means of sacrificial rites. Adopting a formalist religious approach, the Romans carefully regulated the sacrificial process (sacrificium). Partially preserved literary sources in theory allow one to reconstruct the sequence of acts comprising a Roman sacrificial rite, with the following article employing said sources to propose a template for a Roman animal sacrifice ritual.
Bibliografia
Ailloud, H. (red.) (1961). Suétone, Vies des douze Césars. Paris: Les Belles Lettres.
Anderson, W.S. (red.). (1985). Ovidii Nasonis Metamorphoses. Leipzig: Teubner.
Bourgery, A. (1947). Lucain, La guerre civile (La Pharsalia) texte établi et traduit par A. Bourgery, v. I. Paris: Les Belles Lettres.
Fairclough, H.R. (red.). (1960). Virgil, Aeneid with an English Translation by H. Rushton Fairclough in Two Volumes, v. I: Eclogues. Georgics. Aeneid I–VI, v. II: Aeneid VII–XII. London: Loeb Classical Library.
Falconer, A.W. (red.). (1959). Cicero, De divinatione. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Foster, B.O. (red.). (1957). Livius, Ab Urbe condita, v. II–XI (Books IV–XXII). London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Frazer, J.G. (red.). (1959). Ovid’s Fasti. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Halm, C. (red.). (1865). Valeri Maximi Factorum et Dictorum Memorabilium libri novem. Lipsiae: Teubner.
Holder, A. (red.). (1894). Pomponius Porphyrio, Commentum in Horati Epistulas. W: Pomponi Porfyrionis Commentum in Horatium Flaccum, edidit Alfred Holder, Ad Aeni Pontem: Sumptibus et Typis Wagneri.
Hooper, W.D. (red.). (1960). Marcus Porcius Cato, On Agriculture. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Hosius, C. (red.). (1981). Auli Gellii Noctium Atticarum libri XX. Stutgardiae: Teubner.
Jurewicz, O. (red.). (1986). Quinti Horati Flacci Opera Omnia, v. I: Carmina et Epodon librum continens. Wrocław: Ossolineum.
Kent, R.G. (red.). (1958). Varro, On the Latin Language. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Keyes, C.W. (red.). (1959). Cicero, De Re Publica. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Keyes, C.W. (red.). (1969). M. Tullius Cicero, De Legibus. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Kurfess, A. (1981). C. Sallusti Crispi Catilina, Iughurta, Fragmenta Ampliora. Lipsie: Bibliotheca Teubneriana.
Lindsay, W.-M. (red.) (1903). Nonii Marcelli De conpendiosa doctrina libros XX. Lipsiae: Teubner.
Lindsay, W.-M. (red.) (1965). Festus, De verborum significatu. Hildesheim: Georg Olms.
Lindsay, W.-M. (red.). (1965). Paulus Festus, Epitoma Festi. W: De verborum significatu. Hildesheim: Georg Olms.
Lindsay, W.-M. (red.). (1985). Isidori Hispalensis Episcopi: Etymologiarum sive Originum libri XX, v. I: libri I–X. Oxford: Clarendon Press.
Martin, J. (red.). (1969). Lucretius T. Carus, De Rerum Natura Libri Sex. Lipsiae: Teubner.
Mayhoff, C. (red.). (1875). C. Plini Secundi Naturalis historiae libri XXXVII, v. II: libri VII–XV. Lipsiae: Teubner.
Mozley J.H. (red.). (1961). Statius with an English Translation by J.H. Mozley in Two Volumes, v. II: Thebais, London: Loeb Classical Library.
Nixon, P. (red.). (1959). T. Maccius Plautus, Poenulus, Pseudolus, Rudens. W: Plautus with an English Translation by Paul Nixon in Five Volumes, v. IV, London: Loeb Classical Library.
Perrin, B. (red.). (1959). Plutarch’s Lives with an English Translation by Bernadotte Perrin in Eleven Volumes, v. I. London: Loeb Classical Library.
Rackham, H. (red.). (1961). Cicero, De natura deorum. London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Rackham, H. (red.). (1963). Pliny Natural History in Ten Volumes, v. VIII (Books XXVIII–XXXII). London: William Heinemann. Loeb Classical Library.
Schlesinger, A.C. (red.) (1957–1961). Livy with an English Translation in Fourteen Volumes, vol. XI: Books XXVIII–XXXIX; vol. XII: Books XL–XLII; vol. XIII: Books XLIII–XLV; vol. XIV: Summaries, Fragments and Obsequens, translated by Alfred C. Schlesinger, London: Loeb Classical Library.
Thilo, G., Hagen, H. (red.) (1961). Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii Carmina Commentarii, v. I: Aeneidos librorum I–V Commentarii, v. III: In Vergilli Bucolica et Georgica Commentarii. Hildesheim: Georg Olms.
Watts, N.H. (red.). (1961). M. Tullius Cicero, De Haruspicum Responsis. W: Cicero, The Speeches with an English Translation by N.H. Watts. London: Loeb Classical Library.
Whittaker, C.R. (red.). (1970) Herodian, History of the Empire, v. II (Books V–VIII). London: Loeb Classical Library.
Willis, I. (red.). (1963). Ambrosii Theodosii Macrobii Saturnalia. Lipsiae: Teubner.
Yon, A. (red.) (1950). Cicéron, Traité du Destin, texte établi et traduit par Albert Yon, Paris: Les Belles Lettres.
Brożek, M. (1974). Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, ks. XXI–XXVII. Wrocław: Ossolineum.
Brożek, M. (1981). Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, ks. XXXV–XL. Wrocław: Ossolineum.
Brożek, M. (1982). Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, ks. XLI–XLV. Wrocław: Ossolineum.
Brożek, M. (1994). Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa. Kraków: Wydawnictwo „Secesja”.
Kamieńska, A. (1995). Owidiusz, Metamorfozy, ks. I–IX, w. 175. Wrocław: Ossolineum.
Kołoczek, B.J. (2019). Marek Terencjusz Warron, O języku łacińskim, v. I: ks. V–VII. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”.
Kornatowski, W. (1960). Marcus Tullius Cicero, O naturze bogów. Warszawa: PWN.
Kornatowski, W. (2010). Marcus Tullius Cicero, O przyjaźni. O wróżbiarstwie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Korus, K. (2004). Plutarch, Żywoty równoległe. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Kościółek, A. (1968). Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, ks. I–V. Wrocław: Ossolineum.
Kościółek, A. (1971). Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia Miasta, ks.VI–X. Wrocław: Ossolineum.
Mikołajczyk, I. (2009). Marek Porcjusz Katon, O gospodarstwie rolnym. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Mikołajczyk, I. (2019). Gajusz Pliniusz Sekundus, Historia naturalna, v. II: ks. VII–XI. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Niemirska-Pliszczyńska, J. (1965). Gajus Swetoniusz Trankwillus, Żywoty Cezarów. Wrocław: Ossolineum.
Przychocki, G. (1934). T. Maccius Plautus, Komedje, v. II. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności.
Stabryła, S. (1995). Owidiusz, Metamorfozy, ks. IX, w. 176–XV. Wrocław: Ossolineum.
Wesołowska, E. (2008). Owidiusz, Fasti. Kalendarz poetycki. Wrocław: Ossolineum.
Żółtowska, I. (1999). Cyceron Marek Tuliusz, O państwie. O prawach. Kęty: ANTYK.
Ernout, A., Meillet, A. (1967). Dictionnaire étymologique de la langue latin. Histoire des mots. Paris: LIBRAIRIE C. KLINCKSIECK.
Plezia, M. (red.) (1998–1999). Słownik łacińsko-polski, v. I–V. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Beard, M., North, J., Price, S. (1998). Religions of Rome, v. I: A History. Cambridge: Cambridge University Press.
Bernardi, A. (1984). Homo ritualis. La Rivista storica Italiana XCVI. 784–810.
Capdeville, G. (1971). Substitution de victimes dans les sacrifices d’animaux à Rome. Melanges d’Archéologie et d’Histoire de l’École Française de Rome LXXXIII. 289–323. DOI: https://doi.org/10.3406/mefr.1971.5769
Diluzio, M.J. (2016). A Place of the Altar. Priestesses in republican Rome. Princeto–Oxford: Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.23943/princeton/9780691169576.001.0001
Gillmeister, A. (2014). Ofiara i rytuał w religii rzymskiej we współczesnych badaniach. Rekonesans. Klio XXX. 73–84 https://doi.org/10.12775/KLIO.2014.045 DOI: https://doi.org/10.12775/KLIO.2014.045
Gillmeister, A., Musiał, D. (2012). W cieniu Kapitolu. Religia starożytnych Rzymian, Kraków: Historia Iagellonica.
Hubert, H., Mauss, M. (2005). Esej o naturze i funkcji ofiary. Transl. L. Trzcionkowski. Kraków: »NOMOS«.
Kaczmarek, Z. (2010). „Strój kapłana w starożytnym Rzymie za czasów Oktawiana”. Studia Europaea Gnesnensia 1–2. 235–259.
Kaczor, I. (2012). Deus. Ritus. Cultus. Studium na temat charakteru religii starożytnych Rzymian. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kuszewska, K. (2017). De verborum significatu jako źródło badań nad obrzędowością sakralną starożytnych Rzymian. Łódź (rozprawa doktorska, dostępna w Bibliotece UŁ).
Ogilvie, R.M. (1965). Commentary on Livy. Books 1–5.Oxford: Oxford University Press.
Perrot, X. (2010). „La geste, la parole et le partage. Abattage rituel et droit à Rome”. Revue Semestrielle de Droit Animalier 2. 275–289.
Prescendi, F. (2007). Décrire et comprandre le sacrifice. Les reflexions des Romains sur leur propre religion à partir de la littérature antiquaire. Stuttgart: Franz Steiner Verlag https://doi.org/10.1111/j.1748-0922.2010.01404_4.x DOI: https://doi.org/10.1111/j.1748-0922.2010.01404_4.x
Rüpke, J. (2012). Religion in republican Rome. Rationalization and ritual change. Philadelphia: Penn University of Pensylvania Press https://doi.org/:10.1515/hzhz-2014-0137 DOI: https://doi.org/10.9783/9780812206579
Scheid, J. (1990). Romulus et ses frères. Paris: École française de Rome.
Scheid, J. (1998). La religion des Romains. Paris: Armand Colin.
Scheid, J. (2011). „ʻNourrir les dieux?’ Sacrifice et représentation du divin”. Kernos supplément 26. 105–115.
Scheid, J. (2012). Roman animal sacrifice and the system of being. W: Faraon, Chr., Naiden, F.S. (eds.). Greek and Roman Animal Sacrifice. Ancient Victims, Modern Observers. Cambridge: Cambridge University Press.
Schultz, C.E. (2016). „Roman Sacrifice, Inside and Out”. Journal of Roman Studies 106. 58–76 https://doi.org/10.1017/S0075435816000319 DOI: https://doi.org/10.1017/S0075435816000319
Scullard, H.H. (1981). Festivals and Ceremonies of the Roman Republic. London: Thames and Hudson.
Stankiewicz, L. (2014). „Rzymskie bóstwo akwatyczne Tibrinus w epickiej narracji Annales Enniusza”. Collectanea Philologica XVII. 47–55.
Stankiewicz, L. (2015). Motyw prekacyjny w Annales Kwintusa Enniusza. W: Witczak A. (red.) Epika antyczna i jej kontynuacje do XVIII wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego https://doi.org/10.18290/rh.2017.65.3-6 DOI: https://doi.org/10.18290/rh.2017.65.3-6
Śnieżewski, S. (2000). Koncepcja historii rzymskiej w Ab Urbe condita Liwiusza. Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Turcan, R. (1998). Rome et ses dieux. Paris: HACHETTE Littératures.
Warrior, V.M. (2006). Roman Religion. Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511814747
Widengren, G. (2008). Fenomenologia religii. Transl. J. Białek. Kraków: Nomos.
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
