Krytyczne wydarzenia życiowe i ich znaczenie w biografiach seniorów

Karolina Kuryś-Szyncel; Aleksandra Błachnio

doi:10.18778/2450-4491.10.09

Autor

Karolina Kuryś-Szyncel Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Studiów Edukacyjnych https://orcid.org/0000-0002-1934-6090
Aleksandra Błachnio Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Wydział Psychologii https://orcid.org/0000-0003-0756-7416

DOI:

https://doi.org/10.18778/2450-4491.10.09

Słowa kluczowe:

krytyczne wydarzenia życiowe, starość, mądrość życiowa

Abstrakt

Artykuł przedstawia wyniki stanowiące część szerszych badań międzypokoleniowych na temat ważnych, znaczących wydarzeń biograficznych. Narracje osób badanych zostały poddane analizie przez pryzmat wyłonionych w literaturze kryteriów odnoszących się do tzw. krytycznych wydarzeń życiowych (m.in. nagłość zdarzenia i nieprzewidywalności jego skutków, potencjalna dwuwartościowość, rodzaj i charakter zmian życiowych, jakie są efektem zmagania z tym zdarzeniem). Autorki podejmują próbę zrekonstruowania najbardziej typowych krytycznych wydarzeń życiowych i ich znaczenia w biografiach seniorów. Perspektywa temporalna (schyłek życia, czas podsumowań) służy refleksyjnej narracji i czyni ją tym samym wartościową dla egzemplifikacji możliwych (potencjalnych) skutecznych i nieskutecznych strategii życiowych, poczucia jakości życia oraz podstawę budowania mądrości życiowej.

Biogramy autorów

Karolina Kuryś-Szyncel - Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Studiów Edukacyjnych

Kuryś-Szyncel Karolina – doktor nauk humanistycznych w dyscyplinie pedagogika, Wydział Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu. Pedagog, psycholog, filolog polski. Absolwentka Kursu Zaawansowanego Terapii Systemowej przy Wielkopolskim Towarzystwie Terapii Systemowej (WTTS). Certyfikowana przez Gordon Training International trenerka Treningu Skutecznego Rodzica. Obszary badawcze: biograficzne uwarunkowania rozwoju w kontekście jednostkowym i rodzinnym oraz rekonstrukcja mechanizmów personalizacyjnych i autopojetycznych w biegu życia systemu rodzinnego.
Aleksandra Błachnio - Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Wydział Psychologii

Błachnio Aleksandra – doktor habilitowany nauk społecznych w dyscyplinie psychologia, Wydział Psychologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Obszary badawcze: jakość życia, starość, globalizacja i zmiany osobowości człowieka. Autorka kilku monografii naukowych w tym: Starość non profit. Wolontariat na Uniwersytetach Trzeciego Wieku w Polsce i na świecie, Bydgoszcz 2012, Wydawnictwo UKW; Człowiek autorski w erze globalizacji, Bydgoszcz 2011, Wydawnictwo UKW; Potencjał osób w starości. Poczucie jakości życia w procesie starzenia się, Bydgoszcz 2019, Wydawnictwo UKW.

Bibliografia

Adamczak M. (1992) Krytyczne zdarzenia życiowe i radzenie sobie z nimi – wybrane zagadnienia w: Elementy psychologii klinicznej, B. Waligóra (red.), T. 2, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 40−73.

Baltes P. B., Reese H. W., Lipsitt L. P. (1980) Life-span developmental psychology, „Annual Review of Psychology”, 31, s. 65−110.

Bee H. L. (1994) Life-span development, New York, Harper Collins College Division.

Beisert M. (1994) Rozwód jako wydarzenie krytyczne w cyklu rozwoju rodziny, „Problemy Rodziny”, nr 2, s. 41−45.

Beisert M. (1995) Psychologiczna sytuacja kobiet rozwiedzionych w: Studia kobiece z psychologii, filozofii i historii, J. Miluska, E. Pakszys (red.), Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 51−68.

Beisert M. (2000) Rozwód. Proces radzenia sobie z kryzysem, Poznań, Wydawnictwo Fundacji „Humaniora”.

Błachnio A. (2006) Autor siebie w trzeciej fali cywilizacyjnej, Bydgoszcz, Wydawnictwo UKW.

Błachnio A. (2011) Człowiek autorski w erze globalizacji, Bydgoszcz, Wydawnictwo UKW.

Błachnio A. (2017) Jakość i strategie życia w starości w: A. Błachnio, K. Kuryś-Szyncel, E. Martynowicz, A. Molesztak, Psychologia starzenia się i strategie dobrego życia, Warszawa, Difin, s. 61–80.

Błachnio A. (2019) Potencjał osób w starości. Poczucie jakości życia w procesie starzenia się, Bydgoszcz, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Bugajska B. (2015) Dziewiąta faza w cyklu życia – propozycja rozszerzenia teorii psychospołecznego rozwoju E. H. Eriksona, „Biblioteka Gerontologii Społecznej”, nr 1 (9), s. 19–36.

Diamond R., Becker M. (1999) The Wisconsin Quality of Life Index: a multidimensional model for measuring quality of life, „Journal of Clinical Psychiatry”, 60 (suppl. 3): 29–31.

Diener E., Emmons R. A., Larsen R. J., Griffin S. (1985) The Satisfaction with Life Scale, „Journal of Personality Assessment”, 49 (1): 71–75. DOI: https://doi.org/10.1207/s15327752jpa4901_13

Dubas E. (2011) „Uczenie się z biografii Innych” – wprowadzenie w: Uczenie się z biografii Innych, E. Dubas, W. Świtalski (red.), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 5–11.

Dubas E. (2017) Uczenie się z własnej biografii jako egzemplifikacja biograficznego uczenia się, „Nauki i Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne”, nr 1 (4), s. 63–87.

Erikson E. H. (1959) Identity and life cycle: selected papers, New York, International University Press.

Erikson E. H. (1997) Dzieciństwo i społeczeństwo, tłum. P. Hejmej, Poznań, REBIS.

Filipp S.-H., Braukmann W. (1981) Verfahren zur Erfassung kritischer Lebensereignisse Eine Übersicht, w: Kritische Lebensereignisse, S.-H. Filipp (red.), München, Urban und Schwanzenberg: 92−103.

Gilhooly M. L., Gilhooly K. J., Phillips L. H., Harvey D., Brady A., Hanlon P. (2007) Realworld problem solving and quality of life in older people, „British Journal of Health Psychology”, 12: 587–600. DOI: https://doi.org/10.1348/135910706X154477

Guja P. (2016) Wpływ transformacji ustrojowej na model rodziny w Polsce, „Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach”, nr 290, s. 39–50.

Hadley T. R., Jocob T., Milliones J., Caplan J., Spitz D. (1974) The relationship between family developmental crisis and the appearance of symptoms in a family member, „Family Process”, 13: 207–214. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1545-5300.1974.00207.x

Havighurst R. J. (1972) Human development and educations, New York, McKay.

Hill R., Mattessich P. (1979) Family Development Theory and Life-Span Development w: Life-Span Development and Behavior, P. B. Baltes Jr., O. G. Brim (red.), New York–San Francisco–London, Academic Press, 2: 161–204.

Holmes T. H., Rahe R. H. (1967) The social readjustment rating scale, „Journal of Psychosomatic Research”, 11: 213–218. DOI: https://doi.org/10.1016/0022-3999(67)90010-4

Jelonkiewicz I. (1992) Radzenie sobie rodziców z chorobą dziecka, „Nowiny Psychologiczne”, nr 4, s. 101−108.

Jezierska-Wiejak E. (2013) Polska rodzina jako międzypokoleniowa płaszczyzna transmisji wartości, „Wychowanie w Rodzinie”, t. VIII, nr 2, s. 285–299.

Konieczna-Woźniak R. (2015) Aktualne/zapomniane tematy gerontologii – mądrość ludzi starszych i jej rola w życiu ludzi młodych, „Biblioteka Gerontologii Społecznej”, nr 1 (9), s. 51–64.

Kozielecki J. (1976) Czynności podejmowania decyzji w: Psychologia, T. Tomaszewski (red.), Warszawa, PWN, s. 534–565.

Krawczyk-Bocian A. (2014) Doświadczanie zdarzeń krytycznych: narracje biograficzne dorosłych dzieci alkoholików, Bydgoszcz, Wydawnictwo UKW.

Kübler-Ross E. (1998) Rozmowy o śmierci i umieraniu, Poznań, Media Rodzina.

Kuleta M. (2002) Człowiek jako kreator zmian w swoim życiu w: Człowiek wobec zmiany. Rozważania psychologiczne, D. Kubacka Jasiecka (red.), Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 21−37.

Kuryś K. (2010) Urodzenie pierwszego dziecka jako wydarzenie krytyczne w życiu kobiet i mężczyzn, Kraków, Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Kuryś K. (2011) System rodzinny wobec zmian rozwojowych, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM.

Kuryś-Szyncel (2017a) Diagnoza starości w Polsce w: A. Błachnio, K. Kuryś-Szyncel, E. Martynowicz, A. Molesztak, Psychologia starzenia się i strategie dobrego życia, Warszawa, Difin, s. 39–60.

Kuryś-Szyncel (2017b) Międzygeneracyjny mentoring w: A. Błachnio, K. Kuryś-Szyncel, E. Martynowicz, A. Molesztak, Psychologia starzenia się i strategie dobrego życia, Warszawa, Difin, s. 137–159.

Laubovie-Vief G. (1990) Wisdom as integrated throught: historical and developmental perspective w: Wisdom: It’s nature, origins, and development, R. J. Sternberg (red.), New York, Oxford University Press: 52–183.

Lazarus R. S., (1986) Paradygmat stresu i radzenia sobie, „Nowiny Psychologiczne”, nr 3–4, s. 2–39.

McAdams D. P., de St. Aubin E., Logan R. L. (1993) Generativity among young, midlife, and older adults, „Psychology and Aging ”, 8: 221–230. DOI: https://doi.org/10.1037/0882-7974.8.2.221

Muszyński H. (2002) Socjalizacja – personalizacja – wychowanie w: Wychowanie. Profilaktyka. Resocjalizacja. W poszukiwaniu doskonalszych systemów w skali makro i mikro, J. Sowa, E. Piotrowski, J. Rajmon (red.), Rzeszów, Podkarpacki Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, s. 86–98.

Muszyński M. (2014) (red.) Międzypokoleniowe uczenie się, Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. DOI: https://doi.org/10.18778/7969-303-0.01

Obuchowski K. (2000) Człowiek intencjonalny, czyli o tym, jak być sobą, Poznań, REBIS.

Obuchowski K. (2005) The subjects’ revolution, Łódź, WSHE.

Ogińska-Bulik N. (2013) Pozytywne skutki doświadczeń traumatycznych, czyli kiedy „łzy zamieniają się w perły”, Warszawa, Difin.

Oleś P. (2011) Psychologia człowieka dorosłego, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Ostoja-Zawadzka K. (1999) Żałoba w rodzinie w: Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny, B. de Barbaro (red.), Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 91–96.

Ożarowski W. (2011), Ustalenie przydatności Popperowskiej zasady falsyfikacji do oceny koncepcji osobowości autorskiej, „Horyzonty Psychologii”, nr I (1), s. 101–126.

Pietrasiński Z. (1990) Rozwój człowieka dorosłego, Warszawa, Wiedza Powszechna.

Pietrasiński Z. (2001) Mądrość, czyli świetne wyposażenie umysłu, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.

Pietrasiński Z. (2008) Ekspansja pięknych umysłów: nowy renesans i ożywcza autokreacja, Warszawa, Wydawnictwo CIS.

Rostowska T. (1996) Transmisja międzypokoleniowa w rodzinie w zakresie zachowań agresywnych, „Przegląd Psychologiczny”, nr 1/2, s. 177–186.

Rund D. A., Hutzler J. C. (1993) Psychiatric emergencies associated with death. Emergency psychiatry, London, The C.V. Moshby Company.

Schalock R. L. (2004) The concept of quality of life: what we know and do not know, „Journal of Intellectual Disability Research”, 48 (3): 203–216. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1365-2788.2003.00558.x

Sęk H. (1991) Procesy twórczego zmagania się z krytycznymi wydarzeniami życiowymi a zdrowie psychiczne w: Twórczość i kompetencje życiowe a zdrowie psychiczne, H. Sęk (red.), Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 30−41.

Simon F., Stierlin H. (1998) Słownik terapii rodzin, tłum. M. Przylipiak i in., Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Sitarczyk M. (1993) Transmisja międzypokoleniowa postaw rodzicielskich. Doniesienie z badań, „Problemy Rodziny”, nr 6, s. 37–41.

Sitarczyk M. (1994) Postawy rodzicielskie w percepcji dwóch pokoleń. Podobieństwa i różnice, „Problemy Rodziny”, nr 6, s. 31–34.

Staudinger U. M., Dӧrner J., Mickler C. (2005). Wisdom and personality w: A handbook of wisdom. Psychological perspective, R. J. Sternberg, J. Jordan (red.), Cambrige, Cambrige University Press: 191–219.

Straś-Romanowska M., Oleszkowicz A., Frąckowiak T. (2004), Charakterystyka Kwestionariusza Poczucia Jakości Życia, Wrocław, Instytut Psychologii UWr.

Sugarman L. (2001) Life-span development. Frameworks, accounts and strategies, New York, Psychology Press.

Tyszkowa M. (1987) Doświadczenie, kultura i rozwój psychiczny jednostki, Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM.

Tyszkowa M. (1996) Pojęcie rozwoju i zmiany rozwojowej w: M. Przetacznik-Gierowska, M. Tyszkowa, Psychologia rozwoju człowieka. Zagadnienia ogólne, Warszawa, PWN, s. 45–56.

Zalewska A. (2003) Dwa światy. Emocjonalne i poznawcze oceny jakości życia i ich uwarunkowania u osób o wysokiej i niskiej reaktywności, Warszawa, Wydawnictwo SWPS „Academica”.

http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.598.8643&rep=rep1&type=pdf [dostęp: 5.03.2020].

Philipov D. (2003) Major Trends Affecting Families in Central and Eastern Europe, Major trends affecting families: (a background document) http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.598.8643&rep=rep1&type=pdf [dostęp: 5.03.2020.