Problemy etyczne w relacji badacza z osobami badanymi (na przykładzie badań biograficznych z osobami starymi)

Paulina Świątek-Młynarska

doi:10.18778/1733-8069.15.4.10

Autor

Paulina Świątek-Młynarska Uniwersytet Jagielloński, Instytut Socjologii UJ, ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków https://orcid.org/0000-0002-8079-9822

DOI:

https://doi.org/10.18778/1733-8069.15.4.10

Słowa kluczowe:

problemy etyczne, etyka badań społecznych, badania biograficzne, relacje badacz–badany

Abstrakt

Problemy etyczne są nieodłączną częścią pracy badaczy społecznych, zarówno w badaniach zorientowanych jakościowo, jak i ilościowo. Część z nich jest wspólna wszystkim metodom badawczym, część zaś zależna od specyfiki konkretnej metody, badanej grupy czy problemu badawczego. W niniejszym tekście omówione zostały problemy etyczne pojawiające się w badaniach zorientowanych biograficznie – autorka na przykładzie własnych badań nad tożsamością płciową osób starych omawia problemy, jakie mogą pojawić się w relacjach badacza z badanymi osobami, omawiając własne doświadczenia oraz sposoby poradzenia sobie z występującymi w terenie napięciami. Trudności obejmują między innymi dobór próby, problematykę świadomej zgody na udział w badaniach, treść narracji autobiograficznej, odpowiedzialność badacza za wywołane u respondentów emocje oraz wpływ cech i emocji osoby prowadzącej badania na ich przebieg. Tekst stanowi przyczynek do szerszej dyskusji na temat (rzadko ujawnianych przez badaczki i badaczy) trudności i problemów etycznych, z jakimi muszą sobie radzić, wyruszając w teren.

Biogram autora

Paulina Świątek-Młynarska - Uniwersytet Jagielloński, Instytut Socjologii UJ, ul. Grodzka 52, 31-044 Kraków

Paulina Świątek-Młynarska, magister socjologii i prawa, doktorantka w Instytucie Socjologii UJ. Przygotowywana przez nią rozprawa doktorska „Stara kobiecość i stara męskość? Tożsamości płciowe osób starszych w Polsce” skoncentrowana jest wokół problematyki kobiecości i męskości osób starych oraz przemian tożsamości płciowej w przebiegu życia. Jej zainteresowania badawcze skupiają się wokół problematyki gerontologii społecznej, socjologii płci oraz etyki badań społecznych.

Bibliografia

American Sociological Association (2018) Code of Ethics [dostęp 23 stycznia 2018 r.]. Dostępny w Internecie http://www.asanet.org/sites/default/files/asa_code_of_ethics-june2018.pdf

Atkinson Robert (2012) The Life Story Interview as a Mutually Equitable Relationship [w:] Jaber F. Gubrium e in., eds., The Sage Handbook of Interview Research. The Complexity of the Craft. Thousand Oaks, London, New Delhi, Singapore: Sage Publications, s. 115–128.

Barley Nigel (1997) Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki. Przełożyła Ewa Szyler. Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka.

Barnes Marian (2007) Good Practice Guide. Involving Older People in Reserach: Examples, Purposes and Good Practice. „European Research Area in Ageing Research” [dostęp 16 stycznia 2018 r.]. Dostępny w Internecie: http://eprints.brighton.ac.uk/5365/1/Good_Practice_Guide_Involving_older_people_in_research.pdf

Bednarz-Łuczewska Paulina, Łuczewski Michał (2012) Podejście biograficzne [w:] Dariusz Jemielniak, red., Badania jakościowe. Metody i narzędzia. Tom 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 91–109.

Bielska Beata (2016) Praktyki ukrywania. O pułapkach, pokusach i pożytkach z badań niejawnych. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 12, nr 3, s. 70–87.

Chamberlayne Prue, Bornat Joanna, Apitzsch Ursula, eds. (2004) Biographical Methods and Professional Practice. An International Perspective. Bristol, Chicago: The Policy Press.

Ciuk Sylwia, Latusek-Jurczak Dominika (2012) Etyka w badaniach jakościowych [w:] Dariusz Jemielniak, red., Badania jakościowe. Podejścia i teorie. Tom 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 23–40.

Clifford James (2004) Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii [w:] Marian Kempny, Ewa Nowicka, red., Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 139–179.

Cymbrowski Borys, Rancew-Sikora Dorota (2016) Dylematy etyczne i ryzyko w badaniach terenowych. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 12, nr 3, s. 7–21.

Czajkowska Dominika, Hinc Sławomir Hinc (2005) Etyka i dobre obyczaje w wywiadzie naukowym [w:] Katarzyna Zamiara, red., Etyczne aspekty badań społecznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, s. 237–249.

Czyżewski Marek, Piotrowski Andrzej, Rokuszewska-Pawełek Alicja, red. (1996) Biografia a tożsamość narodowa. Łódź: Katedra Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego.

Denzin Norman K. (1987) The Alcoholic Self. Newbury Park: Sage Publications.

Dickson-Swift Virginia i in. (2009) Researching Sensitive Topics: Qualitative Research as Emotion Works. „Qualitative Research”, vol. 9, no. 1, s. 61–79.

Fine Gary Alan (2010) Dziesięć kłamstw etnografii – dylematy etyczne w terenie [w:] Kaniowska Katarzyna i Noemi Modnicka, red., Etyczne problemy badań antropologicznych. Wrocław, Łódź, s. 87–114.

Flick Uwe (2011) Jakość w badaniach jakościowych. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Fontana Andrea, Frey James H. (2014) Wywiad. Od neutralności do politycznego zaangażowania [w:] Norman K. Denzin, Yvonna S. Lincoln, red., Metody badań jakościowych. Tom 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 81–127.

Galewicz Włodzimierz (2009) O etyce badań naukowych. „Diamtetros”, t. 19, s. 48–57.

Geertz Clifford (2003) Myślenie jako akt moralny: etyczny wymiar antropologicznych badań terenowych w nowo utworzonych państwach [w:] Clifford Geertz Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 33–57.

Grabham Emily i in., eds. (2009) Intersectionality and Beyond. Law, Power and the Politics of Location. New York: Routledge-Cavendish.

Gubrium Jaber F., Holstein James A. (2002) From the Individual Interview to the Interview Society [w:] Jaber F. Gubrium, James A. Holstein, eds., Handbook of Interview Research: Context and Method. Thousand Oaks, London, New Delhi: Sage, s. 3–32.

Hałas Elżbieta (1994) Obywatelska socjologia szkoły chicagowskiej. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.

Helling Ingeborg (1985) Metoda badań biograficznych. „Kultura i Społeczeństwo”, t. 3, s. 93–115.

Hertz Rosanna (1997) Introduction: Reflexivity and Voice [w:] Rosanne Hertz, ed., Reflexivity and Voice. Thousand Oaks, London, New Delhi: Sage, s. VII–XVIII.

Horolets Anna (2016) Badacz jako gość. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 12, nr 3, s. 54–69.

Jakubczak Franciszek (1989) Zasoby pamiętników. Zasady i zakres ich użytkowania. „Ruch prawniczy, ekonomiczny I socjologiczny”, t. 2, s. 259–268.

Johnson Rebecca (2005) Gender, Race, Class and Sexual Orientation: Theorizing the Intersections [w:] Gayle MacDonald, Rachel L. Osborne, Charles C. Smith, eds., Feminism, Law, Inclusion: Intersectionality in Action. Toronto: Sumach Press, s. 21–37.

Johnson John M., Rowlands Timothy (2012) The Interpersonal Dynamics of In-depth Interviewing [w:] Jaber F. Gubrium i in., eds., The Sage Handbook of Interview Research. The Complexity of the Craft. Thousand Oaks, London, New Delhi, Singapore: Sage Publications, s. 99–114.

Kaniowska Katarzyna (2010a) Skąd się biorą etyczne problemy badań antropologicznych? [w:] Kaniowska Katarzyna, Noemi Modnicka, red., Etyczne problemy badań antropologicznych. Wrocław, Łódź, s. 7–16.

Kaniowska Katarzyna (2010b) Etyczne problemy badań antropologicznych [w:] Kaniowska Katarzyna, Noemi Modnicka, red., Etyczne problemy badań antropologicznych. Wrocław, Łódź, s. 19–31.

Kaźmierska Kaja (2008) Biografia i pamięć. Na przykładzie pokoleniowego doświadczenia ocalonych z Zagłady. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos.

Kaźmierska Kaja (2014) Autobiograficzny wywiad narracyjny – kwestie etyczne i metodologiczne w kontekście archiwizacji danych. „Studia Socjologiczne”, t. 3(214), s. 221–238.

Kaźmierska Kaja (2016) Wywiad narracyjny – technika i pojęcia analityczne [w:] Renata Dopierała, Katarzyna Waniek, red., Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 61–72.

Kohli Martin (2012) Biografia: relacja, tekst, metoda [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Nomos, s. 125–137.

Komitet Etyki w Nauce PAN (2001) Dobre obyczaje w nauce. Zbiór zasad i wytycznych [dostęp 23 stycznia 2018 r.] Dostępny w Internecie: http://psych.pan.pl/pl/wp-content/uploads/2015/04/DOBRE-OBYCZAJE-W-NAUCE.pdf

Leoński Jacek (1993) Różne sposoby ujmowania metody biograficznej w socjologii [w:] Teresa Rzepa, Jacek Leoński, red., O biografii i metodzie biograficznej. Poznań: Wydawnictwo Nakom, s. 25–32.

Malinowski Bronisław (2002) Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Marzano Marco (2012) Informed Consent [w:] Jaber F. Gubrium i in., eds., The Sage Handbook of Interview Research. The Complexity of the Craft. London, New Delhi, Thousand Oaks, Singapore: SAGE, s. 443–456.

McKinzie Ashleigh E. (2017) Scared to Death: Reflections on Panic Anxiety in the Field. „Symbolic Interaction”, t. 40, nr 4, s. 483−497.

Polskie Towarzystwo Psychologiczne (1991) Kodeks etyczno-zawodowy psychologa [dostęp 23 stycznia 2018 r.]. Dostępny w Internecie: http://www.ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29

Polskie Towarzystwo Socjologiczne (2012) Kodeks Etyki Socjologa [dostęp 23 stycznia 2018 r.]. Dostępny w Internecie: http://pts.org.pl/wp-content/uploads/2016/04/kodeks.pdf

Rancew-Sikora Dorota, Cymbrowski Borys (2016) W stronę socjologicznego ujęcia etyki badań naukowych. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 12, nr 3, s. 22–29.

Robertson Linda, Hale Beatrice (2011) Interviewing Older People: Relationships in Qualitative Research. „The Internet Journal of Allied Health Sciences and Practice”, vol. 3, no. 9, s. 1–8.

Rosenthal Gabriele (1990) Rekonstrukcja historii życia. Wybrane zasady generowania opowieści w wywiadach biograficzno-narracyjnych [w:] Jan Włodarek, Marek Ziółkowski red., Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 97–112.

Rosenthal Gabriele (2012) Badania biograficzne [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, s. 279–308.

Rutowicz Przemysław (2010) Badania empiryczne antropologii kulturowej wobec etycznych powinności antropologa [w:] Katarzyna Kaniowska, Noemi Modnicka, red., Etyczne problemy badań antropologicznych. Wrocław, Łódź: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 53–67.

Schütze Fritz (1990) Presja i wina: doświadczenia młodego żołnierza niemieckiego w czasie drugiej wojny światowej i ich implikacje biograficzne [w:] Jan Włodarek, Marek Ziółkowski, red., Metoda biograficzna w socjologii. Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 325–339.

Schütze Fritz (2012) Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w autobiograficznym wywiadzie narracyjnym. Jak analizować autobiograficzne wywiady narracyjne [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, s. 141–278.

Seweryn Anna (2010) Kodeks etyczny antropologa [w:] Kaniowska Katarzyna, Noemi Modnicka, red., Etyczne problemy badań antropologicznych. Wrocław, Łódź, s. 33–51.

Steuden Stanisława (2011) Psychologia starzenia się i starości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Szaniawski Klemens (1994) O nauce, rozumowaniu i wartościach. Pisma wybrane. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Szarota Zofia (2010) Starzenie się i starość w wymiarze instytucjonalnego wsparcia. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego.

Szarota Zofia (2013) Społeczno-demograficzne aspekty starzenia się społeczeństwa [w:] Remigiusz J. Kijak, Zofia Szarota, red., Starość. Między diagnozą a działaniem. Warszawa: Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, s. 6–22.

Thomas William, Znaniecki Florian (1976) Chłop polski w Europie i Ameryce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Wawrzyniak Joanna K. (2017) Starzenie się i jego charakterystyka [w:] Artur Fabiś, Joanna K. Wawrzyniak, Agata Chabior, red., Ludzka starość. Wybrane zagadnienia gerontologii społecznej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls, s. 42–77.

Wenger G. Clare (2001) Interviewing older people [w:] Jaber F. Gubrium, James A. Holstein, eds., Handbook of Interview Research. Thousand Oaks, London, New Delhi: Sage Publications, s. 259–278.

Wengraf Tom (2012) Interpretacja historii życiowych, sytuacji życiowych i doświadczeń osobistych: biograficzno-narracyjna metoda interpretacyjna (BNIM – Biographic-Narrative Interpretative Method) [w:] Kaja Kaźmierska, red., Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, s. 351–364.