Kiedy badacz jest tajnym agentem. O postrzeganiu niejawnej obserwacji uczestniczącej jako etycznie problematycznej, metodach badań ilościowych, zakulisowych wymiarach życia społecznego i ich związku ze wszystkim tym, o czym przed chwilą
DOI:
https://doi.org/10.18778/1733-8069.3.2.03Słowa kluczowe:
etyka badań społecznych, niejawna obserwacja uczestnicząca, zakulisowa rzeczywistość społeczna, adekwatność metod badawczych do rodzaju badanej rzeczywistości, rzetelność wyników badańAbstrakt
Artykuł dotyka drażliwej etycznie kwestii, jaką jest stosowanie niejawnej obserwacji uczestniczącej. Czy zawsze musimy informować ludzi, że stali się obiektem badania, czy też w pewnych przypadkach lepiej będzie, gdy tego nie zrobimy? Badani, wiedząc o badaniach, mogą podświadomie i świadomie wpływać na ich wyniki. Czasem ten wpływ jest tak wielki, że całkowicie fałszuje rzeczywisty obraz badanej rzeczywistości. Czy nawet wówczas nie wolno nam badać niejawnie w obawie o naruszenie norm etycznych? I czy na pewno możemy powiedzieć, że sam fakt takiego niejawnego badania jest już naruszeniem norm etycznych?
Czy bardziej zależy to od tego, co zdecydujemy się z tak przeprowadzonych badań przedstawić światu? Ale i tu pojawia się problem: jeśli za nieetyczne uznać np. zdradzanie pikantnych szczegółów z życia prywatnego, w posiadanie których weszło się mimowolnie, które nie mają nic wspólnego z tematem badań, to czy na pewno za takowe można uznać przedstawienie urzędnika jako najzwyklejszą “czarną owcę”, co wyniki badań dobitnie pokazały, choć być może ich publikacja poważnie mu zaszkodzi?
Socjologia polska omija pola badawcze, które wymagałyby stawania twarzą w twarz z takimi dylematami, stąd, zdaniem niektórych (nielicznych) socjologów, zatraciła umiejętność rzetelnej oceny dzisiejszej, (po)transformacyjnej rzeczywistości, w której niejawność wydaje się podstawowym sposobem działania, a do badania której standardowe metody badawcze nie za bardzo przystają.
Bibliografia
Aronson, Elliot (1998) Człowiek – istota społeczna. Warszawa: PWN.
Babbie, Earl (2005) Badania społeczne w praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Becker, Howard S. (1964) “Problems in the publication of field studies.” S 267-284 w A.J. Vidich, J. Bensman, M.R. Stein (red.), Reflections on Community Studies. New York: Wiley.
Doktór, Kazimierz (1961) “O stosowalności obserwacji uczestniczącej jako metody badań socjologicznych w przemyśle.” Studia Socjologiczne 2: 76-89.
Douglas, Jack (1976) Investigative Social Research. Beverly Hills (CA): Sage.
Frankfort-Nachmias, Chava i David Nachmias (2001) “Metody obserwacyjne.” S. 221-239 w: Metody badawcze w naukach społecznych. Wydawnictwo “Zysk i S-ka”.
Gajdus, Danuta i Bożena Gronowska (1998) Europejskie standardy traktowania więźniów. Toruń: TNOiK “Dom Organizatora”.
Goode, W. J. i P.K. Hatt (1965) “Ogólne zasady i typy obserwacji.” S 45-60 w: Stefan Nowak (red.), Metody badań socjologicznych. Warszawa: PWN.
Hammersley, Martyn i Paul Atkinson (2000) Metody badań terenowych, tłum. Sławomir Dymczyk. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.
Janiszewski, Ludwik (1970) “O obserwacji uczestniczącej na statku morskim.” Studia Socjologiczne 1: 303-318.
Kamiński, Marek M. (1990) “Badacz w instytucji totalnej.” Kultura i Społeczeństwo 1: 247-250.
Kamiński, Marek M. (1993) “Subkultura aresztów śledczych.” Studia Socjologiczne 3-4: 115-138.
Kleszcz, Irena (2004) “Wykorzystanie ukrytej obserwacji uczestniczącej w badaniu stylu życia szarej strefy.” Kultura i Społeczeństwo 2: 189-202.
Łoś, Maria i Andrzej Zybertowicz (2000) Privatizing the police-state: the case of Poland. New York: St. Martin's Press. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230511699
Marx, Gary T. (2003) “Uwagi na temat odkrywania, gromadzenia i oceny ukrytych i brudnych danych.” ASK. Społeczeństwo, Badania, Metody 12: 7-50.
Mayntz, Renate i Kurt Holm, Peter Hübner (1985) “Metody obserwacji.” S 126-130 w: Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Warszawa: PWN.
Milgram, Stanley (1978) “Badanie posłuszeństwa.” S 83-103 w: K. Jankowski (red.), Przełom w psychologii. Warszawa: Czytelnik.
Miszewski, Kamil (2004) Grypsera: przemiana, słabnięcie czy upadek subkultury więziennej? (Na podstawie obserwacji uczestniczącej w areszcie śledczym i w zakładach karnych), praca magisterska obroniona w Instytucie Socjologii UMK (promotor: prof. Andrzej Zybertowicz).
Miszewski, Kamil (2005a) “Przemoc w kryminale.” Niebieska Linia 2: 30-32.
Miszewski, Kamil (2005b) “Resocjalizacja. Rzecz o czymś, co nie istnieje (?)” Opieka – Wychowanie – Terapia 3-4: 35-38.
Miszewski, Kamil (2005c) “Socjolog w kryminale: więzienie jako nieprzyjazny teren badań.” Studia Socjologiczne 3: 65-92.
Miszewski, Kamil (2006) “Gadka do gada.” Polityka 24: 92-96.
Moczydłowski, Paweł (1988) Drugie życie w instytucji totalnej. Warszawa: IPSiR UW.
Moczydłowski, Paweł (1989) “O sposobach wglądu w sekrety stosunków międzyludzkich. Przypadek instytucji totalnych.” S 31-59 w: Antoni Sułek, Krzysztof Nowak, Anna Wyka (red.), Poza granicami socjologii ankietowej, Warszawa: Instytut Socjologii UW-PTS.
Moczydłowski, Paweł (1991) Drugie życie więzienia. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze.
Moczydłowski, Paweł (1994) “Więziennictwo – od systemu totalitarnego do demokratycznego.” Przegląd Więziennictwa Polskiego 8.
Morawski, Jacek (1968) Z badań “drugiego życia” w zakładach karnych, do użytku wewnętrznego Ministerstwa Sprawiedliwości.
Nalaskowski, Łukasz (1999) “Grupa "turystyczna" w świetle obserwacji uczestniczącej.” Przegląd Bydgoski 65-75.
Ogryzko-Wiewiórski, Henryk (1986) “Obserwacja.” S. 189-218 w: tenże, Wprowadzenie do metod badawczych w socjologii, Lublin: UMCS.
Ossowski, Stanisław (1962) O osobliwościach nauk społecznych. Warszawa: PWN.
Patton, Michael Q. (1997) “Obserwacja – metoda badań terenowych.” S. 163-200 w: Leszek Korporowicz (red.), Ewaluacja w edukacji, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Podgórecki, Adam (1966) “Pięć funkcji socjologii.” Studia Socjologiczne 3: 227-243.
Rainwater, L., i D.J. Pittman (1967) “Ethical problems in studying a politically sensitive and deviant community.” Social Problems 14: 357-366. DOI: https://doi.org/10.1525/sp.1967.14.4.03a00030
Reiss, Albert J. (1968) “Police brutality: Answers to Key Questions.” Transaction 5: 10-19. DOI: https://doi.org/10.1007/BF02804717
Reiss, Albert J. (1971) The Police and the Public. New Haven, Conn.: Yale University Press.
Rydz, Małgorzata (1971) “Drugie życie” więźniów młodocianych w zakładzie karno-śledczym w X.” Etyka 8: 165-175. DOI: https://doi.org/10.14394/etyka.592
Schmidt, Dariusz (1994) “Badanie instytucji totalnej. Ograniczenia i perspektywy.” Opieka – Wychowanie – Terapia 1: 21-29.
Shils, Edward (1956) The Torment of Secrecy: The Background and Consequences of American Security Policies. Glencoe, IL: The Free Press.
Shils, Edward (1966) “Privacy: Its Constitution and Vicissitudes.” Law and Contemporary Problems 31: 281-306. DOI: https://doi.org/10.2307/1190672
Simmel, Georg (1950) The Sociology of Georg Simmel. K.H. Wolff (red.), New York: Free Press.
Sojak, Radosław i Daniel Wicenty (2005) Zagubiona rzeczywistość: o społecznym konstruowaniu niewiedzy. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Spławski, Marcin (2004a) “Partykularyzm lokalny. O polskim samorządzie Terytorialnym z perspektywy lokalnych grup interesu.” S. 132-141 w: Piotr Żuk (red.), Demokracja Spektaklu, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Spławski, Marcin (2004b) “Weakness of local government: the case of Poland.” S. 86-91 w: Rafał Matyja (red.), The End of Transformation Era, Nowy Sącz: Wyższa Szkoła Biznesu – National Louis University.
Spławski, Marcin i Andrzej Zybertowicz. Dialog społeczny jako ‘ciało obce’ w tkance polskiego życia społecznego (analiza wstępna), w druku.
Szacki, Jerzy (1999) “Nauki społeczne wobec wielkiej zmiany.” S. 123-133 w: Joanna Kurczewska (red.), Zmiana społeczna. Teoria i doświadczenia polskie, IfiS PAN, Warszawa.
Szaszkiewicz, Maciej (1997) Tajemnice grypserki. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Ekspertyz Sądowych.
Szymanowski, Teodor (1996) Przemiany systemu penitencjarnego w Polsce. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Tarkowska, Elżbieta (1993) “Zmieniająca się rzeczywistość społeczna jako szczególna sytuacja badawcza.” Kultura i Społeczeństwo 3: 115-120.
Tefft, Stanton (1980) Secrecy. New York: Human Sciences Press.
Warren, Carol i Barbara Laslett (1980) “Privacy and Secrecy: A conceptual comparison.” S 25-34 w: S. Tefft (red.), Secrecy. New York: Human Sciences Press.
Warwick, D.P. (1982) “Tearoom trade: means and ends in social research”. [w:] M. Bulmer (red.), Social Research Ethics: An Examination of the Merits of Covert Partcipant Observaton. London: Macmillan. DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-349-16725-8_3
Woroniecka, Grażyna (2001) “Obserwacja uczestnicząca jako technika pozyskiwania do interpretacji.” S. 157-184 w: tejże: Działanie polityczne. Próba socjologii interpretatywnej. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Wyka, Anna (1985) “Model badań poprzez wspólne doświadczanie, czyli o pewnej wersji empirii “jakościowej.” Kultura i Społeczeństwo 2: 93-115.
Zieliński, Ariel (2004) Na straży prawdziwej wiary. Zjawiska cudowne w polskim katolicyzmie ludowym. Toruń: UMK.
Zimbardo, Philip (1999) Psychologia społeczna. Warszawa: PWN.
Zybertowicz, Andrzej (1993) W uścisku tajnych służb: upadek komunizmu i układ post-nomenklaturowy. Komorów: Antyk.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
