Reymont – widzenie podwójne. Krytyka i kobiety. (Julia Kisielewska – Czesława Endelman-Rosenblat – Maria Łopuszańska – Anna Zahorska)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.28Słowa kluczowe:
krytyka kobieca, Władysław Stanisław Reymont, emancypacja, kobieta w literaturze XIX i początku XX wiekuAbstrakt
Artykuł poddaje analizie teksty krytyczne kobiecego autorstwa poświęcone postaciom kobiecym w literaturze XIX i początku XX wieku, z uwzględnieniem bohaterek powieści Władysława Stanisława Reymonta: Julii Kisielewskiej Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści („Ateneum” 1899), Czesławy Endelman-Rosenblat Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej („Izraelita” 1902), Marii Łopuszańskiej Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej („Pogląd na Świat” 1902) i Anny Zahorskiej Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej („Tygodnik Ilustrowany” 1911). Przywołane w artykule krytyczki nie reprezentowały jednego środowiska intelektualno-społecznego, światopoglądu, modelu biografii czy krytyki literackiej. Z tego powodu w ich tekstach o kreacjach kobiecych w literaturze istotne okazało się nie tylko to, w jaki sposób pisały o bohaterkach Reymonta, ale i jakiej odpowiedzi udzieliły na pytanie o współczesny wizerunek czy ideał kobiety i kobiecości, a także o jego społeczną (a czasem i narodową) „sprawczość” czy adekwatność.
Pobrania
Bibliografia
Badowska Katarzyna, „Godzina cudu”. Miłość i erotyzm w twórczości Stanisława Przybyszewskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2011, https://doi.org/10.18778/7525-597-3
Bałucki Michał, Kobiety dramatów Słowackiego, Nakładem Fr. Grzybowskiego, Kraków 1867.
Banot Aleksandra E., Emancypacja kobiet a obrazy małżeństwa w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Gabrieli Zapolskiej i Zofii Nałkowskiej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 305–318.
Bartoszewicz Antonina, Typ (typowość), w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991, s. 970–973.
Bełcikowski Adam, Charaktery kobiece w poezji polskiej. Odczyt publiczny miany w sali Muzeum Przemysłowo Technicznym, „Bluszcz” 1872, nr 32, s. 249–251; nr 33, s. 257–259.
Bełcikowski Adam, Ideały kobiece dwóch poetów, „Tygodnik Powszechny” 1884, nr 15, s. 231, 234; nr 16, s. 245–246; nr 17, s. 261–263.
Bełcikowski Adam, Kobiety w życiu Mickiewicza, „Tygodnik Ilustrowany” 1891, nr 82, s. 51–52; nr 83, s. 68–70; nr 84, s. 86–87; nr 85, s. 100–101; nr 86, s. 116–118; nr 87, s. 134–135; nr 88, s. 154–155.
Borkowska Grażyna, Płeć jako skaza: Przybyszewski i Nałkowska, w: Nowa świadomość płci w modernizmie. Studia spod znaku gender w kulturze polskiej i rosyjskiej u schyłku stulecia, red. G. Ritz, Ch. Binswanger, C. Scheide, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2000, s. 77–88.
Borkowska Grażyna, współpraca Rudkowska Magdalena, Endelman-Rosenblat Czesława, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 1: A-J, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska i M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 450–453.
Chałupnik Agata, Sztandar ze spódnicy. Zapolska i Nałkowska o kobiecym doświadczeniu ciała, Oficyna Wydawnicza Errata, Warszawa 2004.
Chmielowski Piotr, Kobiety Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. Studium literackie, Nakładem Redakcji „Przeglądu Tygodniowego”, Warszawa 1873 (wyd. II pomnożone, Warszawa 1881, wyd. III poprawione i pomnożone, Kraków 1886, wyd. IV poprawione i powiększone, Kraków 1895).
Dębska Karolina, Polskie tłumaczki literackie XIX wieku, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2023.
Dramat obcy w Polsce 1765–1965. Premiery, druki, egzemplarze. Informator, t. 2: L–Z, red. S. Hałabuda, J. Michalik, K. Stepan, Księgarnia Akademicka, Kraków 2004.
Dziurzyński Dariusz, Strategie mizoginistyczne Stanisława Przybyszewskiego na podstawie „Synagogi szatana”, w: Wiek kobiet w literaturze, red. J. Zacharska, M. Kochanowski, „Trans Humana”, Białystok 2002, s. 189–201.
Emancypantki i modernistki. Teksty kobiet o sztuce 1879–1914. Antologia, wstęp J.M. Sosnowska, wybór i opracowanie M. Kasa, J.M. Sosnowska, współpraca B. Łazarz, W. Szczupacka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Endelmanowa [-Rosenblatowa] Czesława, Żydówka we współczesnej beletrystyce polskiej, „Izraelita” 1902, nr 7, s. 74–76; nr 8, s. 87–88; nr 10, s. 113; nr 11, s. 124–125.
Franke Jerzy, Polska prasa kobieca w latach 1820–1918. W kręgu ofiary i poświęcenia, Wydawnictwo SBP, Warszawa 1999.
Gruchała Wojciech, Trzy lekcje Szekspira. Janka Orłowska i modernizacja, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 67–88.
Gubernat Irena, Przedsionek piekła. O powieściopisarstwie Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Słupsk 1998.
Gutowski Wojciech, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997.
Helsztyński Stanisław, Theresita, imienniczka św. Teresy z Avila, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 30, s. 3.
Janicka Anna, Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2013.
Jauksz Marcin, Nieustraszony łowca wampirów. Konwencje kobiecości w londyńskiej powieści Reymonta, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 237–249.
Jeske-Choiński Teodor, Seksualizm w powieści polskiej, Nakładem Księgarni „Kroniki Rodzinnej”, Warszawa 1914.
Kisielewska Julia, Wspomnienia z młodości, w: Wyspiański w oczach współczesnych, zebrał, opracował i komentarzem opatrzył L. Płoszewski, t. I, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1971, s. 328–338.
Klewinowska Katarzyna, Julia Kisielewska – ciche wspomnienie zapomnianego głosu, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 1, s. 279–289, https://doi.org/10.36770/bp.146
Klewinowska Katarzyna, Podręczniki i reformy szkolnictwa w pracy pedagogicznej Julii Kisielewskiej, „Bibliotekarz Podlaski” 2018, nr 4, s. 279–291, https://doi.org/10.36770/bp.75
Kłosińska Krystyna, Ciało, pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Kolasa Władysław Marek, Woźniakowski Krzysztof, Rogoż Michał, Prasa dla dzieci i młodzieży 1824–1918, t. I: Dzieje wydawnicze, Wydawnictwo Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków 2018.
Kostrzewska Ewelina, Ruch organizacyjny ziemianek w Królestwie Polskim na początku XX wieku, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2007.
Kras Janina, Wyższe Kursy dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie 1868–1924, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1972.
Krytyka artystyczna kobiet. Sztuka w perspektywie kobiecego doświadczenia XIX–XXI wieku, red. B. Łazarz, J.M. Sosnowska, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.
Krzymuska [Kisielewska] Julia, Z psychologii kobiecej. Typy i charaktery w życiu i powieści, „Ateneum” 1899, t. 3, z. 1, s. 144–173 (przedruk pt. Nasz ideał kobiecy w tomie: J. Oksza, Z literatury współczesnej. Wrażenia i sądy, Wydawnictwo „Bluszczu”, Warszawa 1912).
Krzywoszewski Stefan, Długie życie. Wspomnienia, t. I–II, Księgarnia „Biblioteka Polska”, Warszawa 1947.
Księga przysłów, sentencji i wyrazów łacińskich używanych przez pisarzów polskich, zebrał L. Czapiński, Druk S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1892.
Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II: Perspektywa polska, red. A. Janicka, C. Fournier Kiss, B. Olech, Temida 2, Białystok 2019, s. 289–304.
Lichański Stefan, Władysław Stanisław Reymont, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984, s. 23–35.
Łopuszańska Maria, Typ kobiety współczesnej w najnowszej powieści polskiej, „Pogląd na Świat” 1902, nr 3, s. 111–125.
Markiewicz Henryk, Pozytywiści wobec romantyzmu polskiego, w: tegoż, Prace wybrane, t. II: Z historii literatury polskiej, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1996.
Martuszewska Anna, Poetyka polskiej powieści dojrzałego realizmu (1876–1895), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.
Nasiłowska Anna, współpraca Borkowska Grażyna, Zahorska Anna (Hanna), w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 3: P-Ż, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 646–651.
Okulicz-Kozaryn Małgorzata, Kisielewska Julia, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 95–99.
Paczoska Ewa, Krytyka literacka pozytywistów, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1989.
Pionierki. Krytyka artystyczna kobiet 1839–1879. Antologia, wstęp, wybór i oprac. J.M. Sosnowska, współpraca M. Kasa, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2016.
Podraza-Kwiatkowska Maria, Salome i Androgyne. Mizoginizm a emancypacja, w: tejże, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polskim, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1994, s. 274–288.
Samborska-Kukuć Dorota, Krzymuska z Orzechowskich Maria, w: Słownik polskiej krytyki literackiej 1764–1918. Hasła osobowe, t. 2: K-O, red. T. Kostkiewiczowa, G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Toruń–Warszawa 2024, s. 299–302.
Savitri [Elzenberg-Zahorska Anna], Typy kobiet w polskiej literaturze współczesnej, „Tygodnik Ilustrowany” 1911, nr 29, s. 562.
Seniów Adrianna, Językowa kreacja świata kobiet w wybranych powieściach Elizy Orzeszkowej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2011.
Sobieraj Tomasz, O prawdę literatury (w literaturze). Epistemologiczne przesłanki krytycznoliterackiego dyskursu pozytywistów, w: Dyskursy krytycznoliterackie 1764–1918. Wokół „Słownika polskiej krytyki literackiej, t. I, red. G. Borkowska, M. Rudkowska, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2010, s. 130–151.
Taborski Roman, Kisielewska z Krzymuskich Julia, w: Polski słownik biograficzny, t. 12, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966, s. 493–492.
Trześniowski Dariusz, Ewa Pobratyńska nie istnieje, „LiteRacje” 2011, nr 002 (21), s. 23–28.
Ulicka Danuta, Przemoc czytanek. O gatunku antologii, w: Współczesne dyskursy konfliktu. Literatura – Język – Kultura, red. W. Bolecki, W. Soliński, M. Gorczyński, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, s. 435–444.
Umińska Bożena, Postać z cieniem. Portrety Żydówek w polskiej literaturze od końca XIX wieku do 1939 roku, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2001.
Walczewska Sławomira, Damy, rycerze i feministki. Kobiecy dyskurs emancypacyjny w Polsce, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999.
Wiśniewska Ewa, Julia Kisielewska (1874–1943) i jej wkład do praktyki i myśli pedagogicznej, „Polska Myśl Pedagogiczna” 2023, nr 9/2, s. 257–274, https://doi.org/10.4467/24504564PMP.23.028.18257
Wydrycka Anna, „Dusza kresowa” Anny Zahorskiej, w: Kresowianki. Krąg pisarek heroicznych, red. K. Stępnik, M. Gabryś, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006, s. 323–335.
Wydrycka Anna, Zapomniane głosy. Krytyka literacka kobiet 1894–1918. Wybór tekstów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2006.
Zacharska Jadwiga, Kobiety w prozie Reymonta, „Przegląd Humanistyczny” 2000, nr 4, s. 59–69.
Zahorska Anna, Poezje zebrane, wstęp i oprac. A. Wydrycka, Wydawnictwo Prymat, Białystok 2016.
Zalewska Agata, Legenda i lektura. O „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa 2016.
Zdanowicz Anna, Metafizyka i życie społeczne. Stefan Żeromski wobec problemów współczesności, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2005.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
