Rhetoric as a Tool for Studying Our Thoughts: What is “Téchne Rhetoriké”?

Jakub Zdzisław Lichański

doi:10.18778/1505-9057.54.03

Autor

Jakub Zdzisław Lichański Professor emeritus, University of Warsaw, Institute of Applied Linguistics, Chair of Rhetoric and the Media https://orcid.org/0000-0002-1943-5069

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.54.03

Słowa kluczowe:

retoryka, język, językoznawstwo, metodologia nauk, M.F. Quintilianus, W.C. Booth, I. Kant, R.E. Volkmann, W. Windelband, der Wiener Kreis

Abstrakt

Retoryka jest nie tylko metodologią nauk humanistycznych; jest najważniejszą z nauk, jaką zostawili nam antyczni myśliciele. Określa ona nie tylko metody argumentacji z przesłanek niepewnych, jest nie tylko teorią tekstu, ale przede wszystkim – jest narzędziem do organizowania naszych myśli i przygotowywania tekstów, których celem ma być przekonywanie, ale tak, aby uzyskać wiedzę a nie mniemanie (Kant). Jednakże jak wiemy, język, którym się posługujemy, jest niezwykle zawodny. Ostrzegali przed tym i Platon, i Arystoteles. Zarazem oni zbudowali podwaliny téchne rhetoriké, której kształt systemowy zawdzięczamy Kwintylianowi. Retoryka – jak twierdzili jej zarówno antyczni, jak i współcześni badacze – nie jest słownikiem chwytów (Volkmann); jest raczej analogonem logiki (Volkmann). Jak powiada Wilhelm Windelband, „dzięki gramatyce i retoryce poznaliśmy prawidłowe reguły myślenia”. Autor sięga nie tylko do tradycji badań nad retoryką, ale i nad językiem, głównie odnosząc się do tradycji Koła wiedeńskiego (Der Wiener Kreis). Acz dorobek współczesnego językoznawstwa, a także współczesnych badań nad filozoficznymi podstawami badań nad językiem będą uwzględnione, to jednak perspektywa zarówno wyznaczona przez Immanuela Kanta, jak i badaczy z kręgu Der Wiener Kreis jest dominująca. Celem niniejszego studium jest nie tylko przypomnienie tezy Windelbanda, ale i jej pełniejsze dowiedzenie.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Jakub Zdzisław Lichański - Professor emeritus, University of Warsaw, Institute of Applied Linguistics, Chair of Rhetoric and the Media

Jakub Zdzisław Lichański – professor, specialist in philosophical sciences (Polish philology, history of literature, popular literature and culture, history, theory and practice of rhetoric). Major publications: Retoryka od średniowiecza do baroku. Teoria i praktyka (1992), Łukasz Górnicki – Sarmacki Castiglione (1998), Retoryka od renesansu do współczesności – tradycja i innowacja (2000), Opowiadania J.R.R. Tolkiena o krawędzi epok i czasów (2003), Retoryka. Historia – teoria – praktyka (2007), “Niobe” K.I. Gałczyńskiego (2015), Filologia – Filozofia – Retoryka. O narzędziach badań (nie tylko) literatury popularnej (2017), Niepopularnie o popularnej. O narzędziach badań literatury (2018). Editor of volumes: Od Oświecenia ku Romantyzmowi. Kultura polska ok. 1800 (1996), J.R.R. Tolkien: recepcja polska (1996), Retoryka i badania literackie (1998), Retoryka i krytyka retoryczna: kompendium retoryczne (2012). Author of many papers published in, e.g. Literatura i Kultura Popularna, and in the collected volumes of the Fantastyczność i cudowność (Zielona Góra, Poznań) and POPKultura – POPLiteratura (Uniwersytet Wrocławski) series. One of the authors of the Historisches Wörterbuch der Rhetorik group. Member of the Polish Philosophical Association, Association of the Friends of History, International Society for the History of Rhetoric, editor-in-chief of Forum Artis Rhetoricae. Vide also Wikipedia entry (Jakub Z. Lichański).

Bibliografia

Adorno T.W., Dialektyka negatywna, trans. T. Krzemieniowa, PWN, Warszawa 1986.

Ax W., Lexis und Logos. Studien zur antiken Grammatik und Rhetorik, Hrsg. F. Grewing, Stuttgart 2000.

Bogołębska B., Od tradycji do nowatorstwa, od transgresji do adaptacji na wybranych przykładach literackich i publicystycznych, Primum Verbum, Łódź 2013.

Bogołębska B., Retoryka, genologia i stylistyka tekstów literackich i dziennikarskich, Primum Verbum, Łódź 2015.

Bogołębska B., Studia o stylistyce i retoryce, Studia Graf, Zgierz 2001.

Broch H., Der Tod des Vergil, DTV, Munich 1965.

Broch H., Śmierć Wergilego, trans. M. Kurecka, W. Wirpsza, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1993.

Burke K., “Lexicon Rhetoricae”, [in:] Critiques and Essays in Criticism, 1920–1948, selected by R.W. Stallmann, New York 1949, pp. 234–240 (Polish translation in: Teoria badań literackich za granicą, S. Skwarczyńska (ed.), vol. 2, part 2, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1981, pp. 606–627).

Burke K., “Retoryka Mein Kampf”, [in:] Nowa Krytyka. Antologia, selection H. Krzeczkowski, trans. M. Szpakowska, PIW, Warszawa 1983, pp. 344–377 (it is a chapter of Burke’s book, The Philosophy of Literary Form, The University of California Press, Berkeley et al. 1973, pp. 191–220).

Colapietro V., “C.S. Peirce’s Rhetorical Turn”, Transactions of the Charles S. Peirce Society 2007, vol. 43, no. 1, pp. 16–52.

de Saussure F., Zamietki po obszczej lingvistike, trans. B.P. Narumov, commentary by N.A. Sljusarrva, Izdatel’stwo Progress, Moscow 1990.

Elzenberg H., Pisma estetyczne, editing and foreword by L. Hostyński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1999.

Forum Artis Rhetoricae 2015, no. 3(42).

Foss S.K., Rhetorical Criticism: Exploration and Practice, Waveland Press, Prospect Heights IL. 1989.

Fumaroli M., Histoire de la rhetorique dans l’Europe moderne: 1450–1950, P.U.F., Paris 1999.

Henry J., Aeneidea, vol. 1, London 1873 (repr. G. Olms Vlg., 1969).

Historisches Wörterbuch der Rhetorik, Bände 1–12, Niemeyer, De Gruyter, Tübingen 1992–2015.

Ingarden R., Książeczka o człowieku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2017.

Języki indoeuropejskie, L Bednarczuk (ed.), vol. 1–2, PWN, Warszawa 1988.

Kraft V., Der Wiener Kreis. Der Ursprung des Neopositivismus. Ein Kapitel der jüngsten Philosophiegeschichte, Springer Verlag, Vienna 1990.

Lewis C.S., Rozważania o Psalmach, trans. A. Motyka, Wydawnictwo Esprit, Kraków 2011.

Lichański J.Z., Filologia – Filozofia – Retoryka. Wprowadzenie do badań (nie tylko) literatury popularnej, DiG, Warszawa 2017.

Lichański J.Z., “Niobe Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego: ‘Ty jesteś moja światłość świata…’”, Universitas, Kraków 2015.

Lichański J.Z., Retoryka od renesansu do współczesności – tradycja i innowacja, DiG, Warszawa 2000.

Lotman J.M., Struktura chudożestvennogo teksta, Moscow 1970 (translation into Polish Struktura tekstu artystycznego, trans. A. Tanalska, PIW, Warszawa 1984).

Lotman J.M., Uniwersum umysłu. Semiotyczna teoria kultury, trans. B. Żyłko, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2008.

Makota J., “Wartości estetyczne a wartości moralne w filozofii Romana Ingardena”, Etyka 1988, issue 22, pp. 183–194.

Malmberg B., Nowe drogi w językoznawstwie. Przegląd szkół i metod, trans. A. Szulc, PWN, Warszawa 1969.

Mesch W., “Überredung Überzeugung”, [in:] Historisches Wörterbuch der Rhetorik, Hrsg. G. Ueding, G. Kalivoda, Band 9: St–Z, Niemeyer, Tübingen 2009, col. 858–870.

Meyerson D., Tajemnica hieroglifów. Champollion, Napoleon i odczytanie Kamienia z Rosetty, trans. M. Witkowska, Prószyński i S-ka, Warszawa 2015.

Milewski T., Zarys językoznawstwa ogólnego, part 1: Teoria językoznawstwa, Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin–Warszawa 1947.

Norden E., Die antike Kunstprosa vom VI. Jahrhundert v. Chr. bis in die Zeit der Renaissance, Bände 1–2, Verlag von B.G. Teubner, Leipzig 1898.

Perelman, Rhetoriques, Éditions de l’Université de Bruxelles, Brussels 1989.

Pratchett T., Carpe Jugulum, trans. P.W. Cholewa, Prószyński i S-ka, Warszawa 2015.

Scheller M., Resentyment a moralność, trans. J. Garewicz, PWN, Warszawa 1977.

Skwarczyńska S., “Językowa teoria asocjacji w zastosowaniu do badań literackich”. [in:] idem., Studia i szkice literackie, IW PAX, Warszawa 1953, pp. 303–333.

Śnieżewski S., Terminologia retoryczna w Institutio Oratoria Kwintyliana, Księgarnia Akademicka, Kraków 2014.

The Present State of Scholarship in Historical and Contemporary Rhetoric, ed. W.B. Horner, Columbia, London 1990.

Tischner J., Etyka a historia. Wykłady, foreword, edition by D. Kot, Instytut J. Tischnera, Kraków 2008.

von Spengel L., “Die Definiton und Eintheilung der Rhetorik bei der Alten”, Rheinisches Museum für klassischen Philologie 1863, vol. 18, pp. 481–526.

Windelband W., “Die neuere Philosophie”, [in:] Allgemeine Geschichte der Philosophie, Hrsg. W. Wundt, Teubner Verlag, Leipzig 1909, pp. 382–541.

Wissenschaftliche Weltauffassung: Der Wiener Kreis, [in:] Veröffentlichungen des Vereines Ernst Mach, Hrsg. vom Verein E. Mach, Artur Wolf Verlag, Wien 1929, pp. 299–332.

Zariecki W.A., “Obraz jako informacja”, trans. L. Suchanek, Pamiętnik Literacki 1969, Year 60, col. 1, pp. 34–56.

ARIST., eth.nic. – Aristotle, Etyka nikomachejska, trans. D. Gromska, PWN, Warszawa 1955 (also: PWN, Warszawa 2007).

ARIST., rhet. – Aristotle, Retoryka, trans. and editing by H Podbielski, PWN, Warszawa 1988.

Kant 1957 – Kant I., Krytyka czystego rozumu, trans., introduction and notes R. Ingarden, vol. 2, PWN, Warszawa.

Kant 1971 – Kant I., Kritik der reinen Vernunft, Hrsg. R. Schmidt, Sachregister Theodor Valentiner, Reclam Verlag., 4th edition as per 1930 edition, Leipzig.

PL., apol. Socr. – Plato, Obrona Sokratesa, trans. W. Witwicki, PWN, Warszawa 1956.

PL., gorg. – Plato, Gorgiasz, trans. W. Witwicki, PWN, Warszawa 1958.

PL., phaed. – Plato, Fajdros, trans. W. Witwicki, PWN, Warszawa 1958.

QUINT. – Quintilianus, Marcus Fabius, Institutione Oratoriae, ed. L. Radermacher, vol. 1–2, Teubner Verlag, Lipsiae (translation into Polish: Kwintylian, Kształcenie mówcy (ks. I, II, XII), trans. M. Brożek, Ossolineum, Wrocław; Kwintylian, Kształcenie mówcy, trans. S. Śnieżewski, Księgarnia Akademicka, Kraków 2012).

VERG., A. – Wergili, Eneida, vol. 1 (any edition).

Bergman M., The Secret of Rendering Signs Effective: the Import of C. S. Peirce’s Semiotic Rhetoric, 2017, http://www.helsinki.fi/science/commens/papers/renderingsigns.pdf [accessed on: 20.12.2018].

http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen1.shtml [accessed on: 27.07.2017].

https://www.loebclassics.com/view/virgil-aeneid/1916/pb_LCL063.263.xml [accessed on: 28.07.2018].