Marszałek Franciszek Bieliński jako innowator nowoczesnych kultur rolnych w Polsce w połowie wieku XVIII
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.24.01.03Słowa kluczowe:
marszałek Franciszek Bieliński, Henri-Louis Duhamel du Monceau, eksperymenty, kultura agrarna, korespondencja, uprawa zbóż, Otwock WielkiAbstrakt
Franciszek Bieliński, marszałek wielki koronny, był typowym magnatem czasów saskich, który odegrał istotną rolę w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej. Największą sławę przyniosły mu działania na rzecz modernizacji Warszawy. Jego działalność wpłynęła znacząco na rozwój infrastruktury i poprawę życia mieszkańców stolicy. Niniejszy artykuł ukazuje marszałka Franciszka Bielińskiego jako rzecznika postępu technicznego w sektorze rolnym, który w połowie XVIII w. sprowadzał z Francji nowe typy maszyn rolniczych i spichlerzy oraz przeprowadzał doświadczenia z nowymi sposobami upraw zbóż. W artykule analizuję sprawozdania Franciszka Bielińskiego wysyłane do francuskiego akademika Henri-Louis’a Duhamela du Monceau, w których marszałek relacjonował wdrażane w majątku Otwock Wielki innowacyjne sposoby upraw rolnych propagowane we Francji. Polski magnat, dzięki kontaktom z „największym agronomem na kontynencie europejskim”, niewątpliwie wprowadził w swoim majątku szereg zmian w ówczesnej kulturze agrarnej. Włączył się tym samym w nurt europejskich prac badawczych prowadzonych przez Académie Royale des Sciences, stając się w owej dziedzinie badań jedynym nieformalnym polskim korespondentem.
Pobrania
Bibliografia
Archives de l’Académie des sciences, Paryż, Bieliński à Reaumur, Fonds de Reaumur 69J, carton 7 dossier 66/8
Archives nationales France – Site de Pierrefitte-sur-Seine, 127 AP(6) n 2
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zespół Zbiór Kartograficzny, Planta całego Otwocka, 1782, sygn. 1/402/0/-/504 – 33
Condorcet N. de, Éloge de M. Duhamel, [w:] Histoire de l’Académie royale des sciences – Année 1782, Paris 1785.
Duhamel du Monceau H.-L., Dzieło o rolnictwie, przekł. P. K. Brzostowski, t. I, Wilno 1770; t. II, Wilno 1773.
Duhamel du Monceau H.-L., Traité de la culture des terres, suivant les principes de M. Tull, anglois, t. I–II, Paris 1750–1753.
Duhamel du Monceau H.-L., Traité de la culture des terres, t. III–VI, Paris 1753–1761.
Rousseau J. J., Les Confessions, t. II, Paris 1889.
Baranowska Z., Pałac w Starym Otwocku, „Rocznik Historii Sztuki” 1988, t. XVII, s. 265–273.
Baranowski I. T., Marszałek Franciszek Bieliński, Warszawa 1919.
Bartoszewicz J., Franciszek Bieliński, „Tygodnik Ilustrowany” 1863, nr 183, s. 117–118, 134, 145–147.
Bourde A. J., Agronomie et agronomes en France au XVIIIe siècle, Paris 1967.
Chaunu P., Cywilizacja wieku Oświecenia, Warszawa 1989.
Daszkiewicz P., Korespondencja Wielkiego Marszałka Koronnego Franciszka Bielińskiego (ok. 1683–1766) z francuskim uczonym Rene Antoine Ferchault de Reaumur (1683–1757) – interesujący dokument historii polskiej zoologii, „Przegląd Zoologiczny” 2008, nr 52, s. 211–218.
Daszkiewicz P., Polonika w archiwum Rene-Antoine Ferchault de Reaumur (1683–1756), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, R. LIV, nr 2, s. 84–93.
Desarthe J., Duhamel du Monceau, météorologue, „Revue d’histoire moderne et contemporaine” 2010, n° 3(57), s. 70–91. https://doi.org/10.3917/rhmc.573.0070 DOI: https://doi.org/10.3917/rhmc.573.0070
Dinechin B. de, Duhamel du Monceau, un savant exemplaire au siècle des Lumières, Luxembourg 1999.
Doursther H., Dictionnaire universel des poids et mesures anciens et modernes : contenant des tables des monnaies de tous les pays, Bruxelles 1840.
Duhamel du Monceau : un Européen du siècle des Lumières. Actes du Colloque du 12 mai 2000 et conférences, textes présentés par Andrée Corvol, Orléans 2000.
Duhamel du Monceau, un philosophe du siècle des Lumières, éd. A. Corvol, Actes du colloque du 12 mai 2000, Orléans 2001.
Durbas M., Akademia Stanisława w Nancy (1750–1766), Kraków 2013.
Durbas M., Knowledge and Technology in the Age of Enlightenment: The Scientific Correspondence between Franciszek Bieliński (1683–1766) and Henri Louis Duhamel du Monceau (1700–1782), „Acta Baltica Historiae et Philosophiae Scientiarum” 2020, n° 8(2), s. 128–143. https://doi.org/10.11590/abhps.2020.2.08 DOI: https://doi.org/10.11590/abhps.2020.2.08
Dygdała J., Wcześniej niż komisja brukowa? Próby uporządkowania Warszawy w latach trzydziestych XVIII wieku, „Almanach Warszawy” 2015, t. IX, s. 128–149.
Fenna D., Jednostki miar. Leksykon, przekł. z angielskiego pod red. B. Pierzchalskiej, Warszawa 2004.
Gieydroyć F., Warunki higieniczne Warszawy w wieku XVIII. Ulice i domy, Warszawa 1912.
Górnicki Ł., Stosunek marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego do dziesięcin. Przyczynek do dziejów sporu o dziesięciny na Mazowszu w latach pięćdziesiątych XVIII w., „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2022, t. XV, z. 1, s. 17–33. https://doi.org/10.4467/20844131KS.22.002.15250 DOI: https://doi.org/10.4467/20844131KS.22.002.15250
Grochulska B., Komisja Brukowa, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945, t. I, red. M. Kamler, Warszawa 1981, s. 325.
Kosiński D., Senator najbardziej warszawski – marszałek wielki koronny Franciszek Bieliński (ok. 1683–1766), „Kronika Warszawy” 2019, nr 1(159), s. 29–49.
Kowalczyk J., Ricaud de Tirregaille Pierre, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXXI, Wrocław 1988–1989, s. 270–272.
McDonald D., Agricultural Writers. From Sir Walter of Henley to Arthur Young. 1200–1800, London 1908. https://doi.org/10.5962/bhl.title.23894 DOI: https://doi.org/10.5962/bhl.title.23894
Pelet J. de, Henri Louis Duhamel du Monceau, agronom et savant universel (1700–1782) ou un encyclopediste au siecle de Diderot, „Culture Technique” 1986, n° 16, s. 236–246.
Plantefol L., Duhamel du Monceau, „Dix-huitième Siècle” 1969, n° 1, s. 123–137. https://doi.org/10.3406/dhs.1969.883 DOI: https://doi.org/10.3406/dhs.1969.883
Pueyo G., Un initiateur de la météorologie agricole au XVIIIe siècle, Henri-Louis Duhamel du Monceau, „Comptes rendus des séances de l’Académie d’agriculture de France” [Paris] 1980, t. LXVI, s. 944–952.
Putkowska J., Warszawski zespół rezydencjalny Franciszka Bielińskiego marszałka wielkiego koronnego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1996, t. LI, z. 1, s. 17–47.
Roche D., Le siècle des Lumières en provinces: Académies et académiciens provinciaux 1680–1789, t. I–II, Paris 1978.
Rutkowski J., Historia gospodarcza Polski do 1864, Warszawa 1953.
Smoleńska B., Przemiany struktury własności ziemskiej w okolicach Warszawy w XVIII wieku, „Rocznik Mazowiecki” 1984, nr 8, s. 87–107.
Sobieszczański F. M., Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu miasta Warszawy od najdawniejszych czasów aż do 1847, Warszawa 1974.
Szwankowski E., Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny, Warszawa 1952.
Waniczkówna H., Franciszek Bieliński, [w:] Polski słownik biograficzny, t. II, Warszawa– Kraków 1936, s. 47–50.
Wyszomirska M., Architekt Jakub Fontana w służbie marszałka Bielińskiego, „Biuletyn Historii Sztuki” 2020, nr 81(3), s. 499–528. https://doi.org/10.36744/bhs.484 DOI: https://doi.org/10.36744/bhs.484
Wyszomirska M., „Niech się nikt nie cieszy ani urąga z naszej przyjaźni”. Obraz wzajemnej więzi w listach Franciszka Bielińskiego do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1712–1729, [w:] Działalność Elżbiety Sieniawskiej. Polityka – gospodarka – kultura, red. B. Popiołek, Warszawa 2000, s. 109–121.
Karowa i okolice, Ulicami Warszawy, 22 X 2013, http://ulicamiwarszawy.blogspot.com/2013/12/karowa-i-okolice.html – 7 II 2025 (dostęp: 7 II 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
