Francusko-belgijska myśl techniczna początków produkcji pierwszych włókien sztucznych i Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.24.01.04Słowa kluczowe:
sztuczny jedwab, jedwab kolodionowy, wiskoza, Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, historia włókien chemicznych, Hilaire de ChardonnetAbstrakt
Artykuł dotyczy początków rozwoju fabrycznej produkcji pierwszych włókien sztucznych. Uwagę skupiono na francuskiej fabryce wynalazcy sztucznego jedwabiu hrabiego Hilaire’go de Chardonnet mieszczącej się w Besançon oraz belgijskim zakładzie w Tubize. Pierwsza firma odegrała pośrednią, a druga bezpośrednią rolę w powołaniu na ziemiach polskich pierwszego zakładu włókien sztucznych – Tomaszowskiej Fabryki Sztucznego Jedwabiu (TFSJ).
Początki rozwoju produkcji włókien sztucznych były nacechowane walką z czasem, licznymi patentami, wieloma próbami udoskonalania tych wyrobów, trudnościami z uzyskaniem odpowiedniej ich wytrzymałości mechanicznej oraz szeregiem zabiegów techniczno-marketingowych, które miały przynieść optymalną technologię wytwarzania sztucznego jedwabiu i rozpropagowania go na całym świecie. W artykule zawarto także akcent związany z rodzinnymi wspomnieniami dotyczącymi pracy w TFSJ.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim – Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, zespół nr 48: Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu Spółka Akcyjna w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 3144, 3145
Biblioteka Narodowa, [Autor nieznany], Przemysł sztucznego jedwabiu, 01.01.1914, mps, sygn. 274.514
„La Petite Revue” 1888.
„Le Génie civil: revue générale des industries françaises” 1905.
„Moniteur de la papeterie française et de l’industrie du papier” 1905.
„Paris-capital: journal financier” 1904.
60 lat Zakładów Włókien Sztucznych WISTOM, red. B. Wachowska, Łódź 1971.
Casty R., Jedwab octanowy, „Technik Włókienniczy” 1934, nr 1–2, s. 2–4.
Dzieje Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych zaklęte, red. A. Wróbel, Piotrków Trybunalski 2020.
Faryś P. K., Konfekcja damska 1800–1914. Produkcja – wzornictwo – handel, Warszawa 2019.
Fronczkowski M., Tomaszowskie przedmieścia, Kaczka i Wilanów, Tomaszów Mazowiecki 2023.
Guéneau L., La production et la consommation de la soie artificielle dans le monde, „Annales de géographie” 1928, a. XXXVII, n° 210, s. 481–489. https://doi.org/10.3406/geo.1928.9480 DOI: https://doi.org/10.3406/geo.1928.9480
Hajek J., Wyrób tkanin z jedwabiu sztucznego w tkalni bawełnianej, „Technik Włókienniczy” 1936, nr 9–10, s. 129–131.
Handel zagraniczny materiałami włókienniczymi, „Technik Włókienniczy” 1930, nr 21–22, s. 20.
Informator Tomaszowskich Zakładów Włókien Sztucznych w Tomaszowie Mazowieckim, Tomaszów Mazowiecki 1970.
Jeziorny A., Lipp-Symonowicz B., Nauka o włóknie – laboratorium, Łódź 1980.
Kacprzak F., Lanital – sztuczna wełna, „Technik Włókienniczy” 1937, nr 102, s. 14–18.
Kamide K., First Commercialization, Dead Rock, and Quick Decay after Teporary Prosperity of Cellulose Nitrate Rayon Industry as Predecessor of Chemical Fiber Industry, „Przemysł i Gospodarka” 2003, t. XVIII, nr 3, s. 315–350.
Laszlo P., Triply Formulated Nitrocellulose: Celluloid, Viscose and Cellophane, „Bulletin for the History of Chemistry” 2020, vol. XLV, no. 1, s. 22–37. DOI: https://doi.org/10.70359/bhc2020v045p022
Pinton A., La soie artificielle à Lyon, „Géocarrefour” 1930, t. VI, n° 3, s. 229–250. https://doi.org/10.3406/geoca.1930.6343 DOI: https://doi.org/10.3406/geoca.1930.6343
Polska w światowej produkcji jedwabiu sztucznego, „Technik Włókienniczy” 1930, nr 21–22, s. 21.
Poznański S., Zagadnienie fizyko-chemiczne fabrykacji jedwabiu wiskozowego, „Technik Włókienniczy” 1935, nr 1–2, s. 38–41.
Sadtler S., Research in the Artificial Silk Industry, „The Annals of the American Academy of Political and Social Science. Science in Modern Industry” 1925, vol. CXIX, s. 32–39. https://doi.org/10.1177/000271622511900106 DOI: https://doi.org/10.1177/000271622511900106
Skoracki J., Początki produkcji włókien chemicznych w Polsce, „Chemik” 2011, nr 12, s. 1307–1318.
Słuchocki F., Hodowla jedwabników i przemysł jedwabniczy w świecie i Polsce, „Technik Włókienniczy” 1935, nr 3–4, s. 49–53; nr 7–8, s. 105–110.
Sutherland G., Artificial Silk, „The Sketch” 1896, s. 407–408.
Światłotrwałe barwienie wiskozy, „Technik Włókienniczy” 1933, nr 1–3, s. 8.
Wołkowski B., Wełna celulozowa, „Technik Włókienniczy” 1937, nr 5–6, s. 69–71.
Wydrzycki S., Włókna sztuczne, Warszawa 1948, Włókna Przędzalne, z. 5.
Żyliński T., Drogi rozwoju przemysłu sztucznych włókien, „Przyroda i Technika” 1938, nr 3, s. 153–158.
https://patrimoine.museedelaporte.be/?page_id=3601 (dostęp: 14 XII 2024).
Archiwum Państwowe w Piotrkowskie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, Szukaj w Archiwach, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/80682 (dostęp: 8 XII 2024).
Armstrong E. F., Charles Frederick Cross (1855–1935), Royal Society Publishing, https://royalsociety.org/journals/(dostęp: 20 XII 2024).
Boyd J. E., Celluloid: The Eternal Substitute, 2011, Science History Institute, https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/celluloid-the-eternal-substitute/ (dostęp: 19 IV 2024).
Darcy R., La soie artificielle, „Indochine française. Journal politique” 1900, n° 1260, s. 2–3, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k8375856z (dostęp: 22 XII 2024).
Delporte L., Petit historique de FABELTA-Tubize, Témoignages SAT, 2018, https://patrimoine.museedelaporte.be/?p=3622 (dostęp: 2 I 2025).
Exposition universelle et internationale, Liège 1905: catalogue officiel de la section belge, https://archive.org/details/expositionuniver00expo_4/page/n283/mode/2up?q=Tubize&view=theater (dostęp: 16 XII 2024).
Fałek S., Była kiedyś fabryka… (1910/11 – 1997) Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, prezentacja edukacyjna dostępna na stronie Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, https://www.muzeumtomaszow.pl/wp-content/uploads/2020/05/S%C5%82awomir-Fa%C5%82ek-By%C5%82a-kiedy%C5%9B-fabryka-TFSJ-maj-2020-r.pdf (dostęp: 8 XII 2024).
Guignet Ch., Industrie de la soie artificielle. Soie de Chardonett, „La Nature” 1898, a. XXVI, n° 1283, s. 71–74.
Hervé J., Dans les vapeurs de la chimie: la nouvelle industrie de la soie artificielle et sa main-d’oeuvre en France (années 1890–1930), 2022, s. 181, https://shs.hal.science/halshs-03478300/document (dostęp: 2 I 2025).
Lechartier G., Soie Artificielle de Tubize, „Paris-Midi” 1922, n° 3808, s. 3, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k47344428 (dostęp: 4 I 2025).
Leo Hendrick Baekeland and the Invention of Bakelite, National Historic Chemical Landmark, Dedicated November 9, 1993, at the National Museum of American History in Washington, D. C., https://www.acs.org/education/whatischemistry/landmarks/bakelite.html#top (dostęp: 29 XII 2024).
Manufactured Fibers – History, https://www.dharmatrading.com/history-of-manufactured-fibers.html (dostęp: 14 XII 2024).
Michel J.-M., Contribution à l’histoire industrielle des polymères en France, A-131 L’application historique: le collodion, s. 12, https://new.societechimiquedefrance.fr/groupes/groupe-histoire-de-la-chimie/contribution-a-lhistoire-industrielle-des-polymeres-en-france-par-jean-marie-michel/ (dostęp: 25 XII 2024).
Soie Artificielle de Tubize, „L’Europe financière” 1912, n° 82, s. 1–2, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4785956q (dostęp: 3 I 2025).
Soie de Tubize, „L’Illustration économique et financière” 1925, n° 340, s. 1254–1255, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t521810872/f7.item.r=Tubize.zoom (dostęp: 14 XII 2024).
Tadeusz Żyliński, https://i42.p.lodz.pl/historia/tadeusz-zylinski (dostęp: 7 XII 2024).
„Turysta Polski” 1912, nr 11, dodatek do nr 48 „Świata”, https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/publication/73712/edition/69529/content (dostęp: 19 XII 2024).
Wójcicki D., Drugie życie folii celulozowych, „Chemia i Biznes” 2021, https://www.chemiaibiznes.com.pl/artykuly/drugie-zycie-folii-celulozowych (dostęp: 7 I 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
