„Ludzie władzy” z kręgów senatorsko-dygnitarskich Wielkiego Księstwa Litewskiego (1778–1784). O trudnościach na drodze z litewskiej prowincji do Warszawy

Dariusz Rolnik

doi:10.18778/1644-857X.25.01.04

Autor

Dariusz Rolnik Uniwersytet Śląski w Katowicach https://orcid.org/0000-0002-7649-3142

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.25.01.04

Słowa kluczowe:

elity dygnitarskie Rzeczypospolitej, kultura polityczna, Litwini na sejmach, senatorowie na sejmach, szlachta litewska

Abstrakt

Ludzie władzy” to określenie wskazujące na grupę, która realnie miała wpływ na rządy. W czasach stanisławowskich byli to ludzie blisko związani ze Stanisławem Augustem, długimi okresami mieszkający w stolicy i faktycznie wpływający na politykę. Przy pobieżnej analizie można dostrzec, że Litwini byli w tej grupie w mniejszości, szczególnie gdy pominiemy w tej kwalifikacji możne rodziny Czartoryskich, Radziwiłłów czy Sapiehów, które jednak z definicji swego statusu społecznego musiały być obecne w grupie „ludzi władzy”. Teza ta jest zgodna z przeświadczeniem o małym zainteresowaniu Litwinów sprawami Rzeczypospolitej, czego wyrazem miałaby być mniejsza – w porównaniu z koronnymi – frekwencja ich senatorów. Statystyki wskazują jednak, że tak nie było, procentowo senatorów litewskich na sejmach było – uwzględniając proporcje – zazwyczaj nieco więcej niż koronnych. O ich braku zaangażowania w budowę kariery w Warszawie decydowały inne czynniki niż tylko dystans polityczny do Rzeczypospolitej, często błędnie wiązany z separatyzmem litewskim. To przede wszystkim silne związki Litwinów z ich „małymi ojczyznami” oraz zwykły pragmatyzm wynikającym z ponoszenia większych kosztów i niepewności sukcesu czy rozłąki rodzinnej, bowiem spore odległości utrudniały podtrzymywanie relacji rodzinnych.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Dariusz Rolnik - Uniwersytet Śląski w Katowicach

Dariusz Rolnik – pracownik Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Zainteresowania naukowe: zajmuje się dziejami Rzeczypospolitej czasów panowania Stanisława Augusta (1764–1795). W tym zakresie chronologicznym prowadzi badania nad postawami szlachty państwa polskiego, jej stosunkiem do króla i instytucji państwa w ogóle oraz do kwestii zagrożenia bytu – całości (sprawa postrzegania rozbiorów przez współczesnych) i suwerenności (zachowania wobec Rosjan) konkretnie szlacheckiej Rzeczypospolitej. W ramach tak naznaczonych mieszczą się dwa duże równolegle realizowane projekty: 1) kształtowanie, tworzenie, rozpad i program polityczny „stronnictwa królewskiego” Stanisława Augusta (1778–1788) oraz 2) obraz społeczeństwa szlacheckiego czasów stanisławowskich i jego zmiany (kryteria awansu, drogi karier, mechanizmy przyciągania „klienteli”, portret „mentalny”, hierarchia wartości elit i jej zmiany).

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Królestwa Polskiego [AKP]. Dyariusz seymu wolnego ordynaryjnego warszawskiego sześcioniedzielnego roku pańskiego MDCCLXXX dnia 2 miesiąca października odprawuiącego się, rkps 135

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Królestwa Polskiego [AKP]. Dyariusz seymu wolnego ordynaryjnego warszawskiego sześcioniedzielnego roku pańskiego MDCCLXXXII, rkps 136

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Królestwa Polskiego [AKP]. Dyaryusz seymu wolnego ordynaryjnego grodzieńskiego sześcioniedzielnego roku pańskiego MDCCLXXXIV, rkps 137

Archiwum Państwowe w Poznaniu [APP]. Księgi grodzkie kaliskie, rkps 434

Archiwum Państwowe w Poznaniu [APP]. Księgi grodzkie konińskie, rkps 145

Archiwum Państwowe w Poznaniu [APP]. Księgi grodzkie poznańskie, rkps 1172

Biblioteka Jagiellońska w Krakowie. Korespondencja Świeykowskich, rkps 5971

Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie. Korespondencja królewska, rkps 699

Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu [BO]. Korespondencja Świeykowskich, rkps 1996 i 6353

Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka [LMAVB]. f. 9 (Kolekcja). Kopie listów i dokumentów Dunin-Karwickich, rkps 1401

Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka [LMAVB]. f. 10 (Kolekcja). Regestry, papiery ekonomiczne Jeleńskich, rkps 56

Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka [LMAVB]. f. 17 (Kolekcja). [Samuel Kostrowicki], Dzieje polskie czyli przypadki znaczniejsze […] za panowania Stanisława Augusta, rkps 4/1

Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka [LMAVB]. f. 17 (Kolekcja). Papiery Jeleńskich, rkps 147/2

Lietuvos Mokslų Akademijos Vrublevskių Biblioteka [LMAVB]. f. 139 (Archiwum Sapiehów). Listy Jeleńskich, rkps 1561

Lietuvos Valstybes Istorijos Archyvas [LVIA]. f. 1135, op. 14 (Archiwum Łopacińskich). Korespondencja Łopacińskich, rkps 7 i 9

Nacionalnyj Gistoricznyj Archiu Bielarusij [NGAB]. f. 1324, op. 1 (Archiwum Chmarów). Papiery Chmarów, rkps 6

Nacionalnyj Gistoricznyj Archiu Bielarusij [NGAB]. f. 1636, op. 1 (Archiwum Jeleńskich). Korespondencja Jeleńskich, rkps 122

Nacionalnyj Gistoricznyj Archiu Bielarusij [NGAB]. f. 1727, op. 1 (Księgi grodzkie mińskie). rkps 17, 21, 23

Nacionalnyj Gistoricznyj Archiu Bielarusij [NGAB]. f. 1728, op. 1 (Księgi grodzkie mozyrskie). rkps 18

Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733–1795, wyd. M. Jusupowić, Warszawa 2019.

Matuszewicz M., Diariusz życia mego, oprac. B. Królikowski, kom. Z. Zielińska, t. II, Warszawa 1986.

Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, t. VIII, Petersburg 1860.

[Wyrwicz K.], Geografia Powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie kraiów całego świata, ich położenia, granic, płodu ziemnego, skłonności obywatelów, handlu, obyczaiów &c.&c. Z nayświeższych wiadomości, Kraiopisarzów, i Wędrowników Zebrana Ku pożytkowi Młodzi Narodowey na szkoły publiczne wydana, Warszawa MDCCLXXIII.

Adolphowa K., Szlachta litewska wobec Zbioru Praw Andrzeja Zamoyskiego. (W świetle litewskich instrukcji poselskich z lat 1776, 1778, 1780, 1782), [w:] Księga pamiątkowa Koła Historyków słuchaczy USB w Wilnie, Wilno 1933, s. 156–188.

Anìpârkoǔ V., Kanstytucyâ 3 maâ 1791 g. u cenì stèrèatypaǔ, „Gadavìk Cèntra belaruskìh studyâǔ” 2022, nr. 8, s. 32–51.

Bardach J., Konstytucja 3 maja a unia polsko-litewska, „Przegląd Historyczny” 1991, t. LXXXII, z. 3–4, s. 383–410.

Bartkiewicz K., Obraz dziejów ojczystych w świadomości historycznej w Polsce doby Oświecenia, Poznań 1979.

Bem-Wiśniewska E., Funkcjonowanie nazwy Polska w języku czasów nowożytnych (1530–1795), Warszawa 1998.

Bobiatyński K., Aktywność senatorów litewskich podczas sejmów z pierwszego okresu panowania Jana III Sobieskiego (1676–1683) i ich stosunek do najważniejszych problemów państwa w świetle wotów senatorskich, „Saeculum Christianum” 2020, wyd. specjalne, s. 131–146. https://doi.org/10.21697/sc.2020.27.w.sp.10

Bocheński J. M., O patriotyzmie, Warszawa 1989.

Bucholc-Srogosz K., Senat stanisławowski w historiografii polskiej, Częstochowa 2015.

Butterwick R., Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów. Analiza języka politycznego, [w:] XVIII amžiaus studijos, vol. IX, Lietuvos Didžioji Kuniigaikštystė. Parlamentarizmas. Konstitucija. Visuomenė, red. R. Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius 2023, s. 190–203. https://doi.org/10.33918/23516968-009010

Chojecki R., Patriotyczna opozycja na sejmie 1773 r. Uwagi na marginesie działalności w sejmie i w delegacji 19 IV–28 IX, „Kwartalnik Historyczny” 1972, R. LXXIX, z. 2, s. 542–562.

Czubaty J., Zasada „dwóch sumień”. Normy postępowania i granice kompromisu politycznego Polaków w sytuacjach wyboru (1795–1815), Warszawa 2005.

Danilczyk A., W kręgu afery Dogrumowej. Sejm 1786 roku, Warszawa 2010.

Dukwicz D., Czy rozbiór był wstrząsem? Problem reakcji społeczeństwa szlacheckiego Rzeczypospolitej na zabór części terytorium oraz utratę suwerenności w okresie pierwszego rozbioru, [w:] „My i oni”. Społeczeństwo nowożytnej Rzeczypospolitej wobec państwa, red. W. Kriegseisen, Warszawa 2016, s. 355–377.

Dukwicz D., O problemie reakcji społeczeństwa szlacheckiego na pierwszy rozbiór raz jeszcze. Uwagi na kanwie edycji korespondencji i gazetek rękopiśmiennych Jędrzeja Kitowicza, „Kwartalnik Historyczny” 2020, z. 3, s. 647–666. https://doi.org/10.12775/KH.2020.127.3.07

Dukwicz D., Rosja wobec sejmu rozbiorowego warszawskiego (1773–1775), Warszawa 2015.

Filipczak W., Sejm 1778 roku, Warszawa 2000.

Grabski A. F., Zarys historii historiografii polskiej, Poznań 2000.

Grześkowiak-Krwawicz A., Dyskurs polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Pojęcia i idee, Toruń 2018. https://doi.org/10.12775/978-83-231-5720-5

Grześkowiak-Krwawicz A., Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku, Gdańsk 2006.

Jusupowić M., Instrukcje kowieńskie z lat 1733–1795 jako głos szlachty w sprawach powiatowych, „Klio” 2019, t. L, z. 3, s. 35–58. https://doi.org/10.12775/KLIO.2019.025

Kacperczyk U., Zmiany w składzie osobowym senatu i izby poselskiej w okresie sejmu wielkiego, „Miscellanea Historico-Archivistica” 2010, t. XVII, s. 97–124.

Kalenkiewiczówna A., Rozkład partii Tyzenhauza na tle sejmików litewskich, [w:] Księga pamiątkowa Koła Historyków słuchaczy USB w Wilnie, Wilno 1933, s. 121–155.

Koehler K., Domek szlachecki w literaturze polskiej epoki klasycznej, Kraków 2005.

Konopczyński W., Pierwszy rozbiór Polski, Kraków 2010.

Kościałkowski S., Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, t. I–II, Londyn 1970–1971.

Kotula T., Mała i wielka patria w starożytności grecko-rzymskiej polis i imperium, [w:] Pamiętnik XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. I, cz. 1, red. J. Staszewski, Toruń 1995, s. 53–63.

Kowecki J., Posłowie debiutanci na sejmie czteroletnim, [w:] Wiek XVIII Polska i świat. Księga poświęcona Bogusławowi Leśnodorskiemu, red. A. Zahorski, Warszawa 1974, s. 195–210.

Legomska J., Państwo, naród, ojczyzna w dawnej polszczyźnie. Leksykalno-semantyczny opis pojęć, Katowice 2010.

Lewis C. S., Cztery miłości, Warszawa 1993.

Lulewicz H., Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie 1569–1588, Warszawa 2002.

Łaszewski R., Delegacja sejmowa jako instrument ratyfikacji I i II rozbioru Polski, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1971, t. XXIII, z. 2, s. 87–102. https://doi.org/10.14746/cph.1971.23.2.4

Malec J., Walka szlachty litewskiej o zachowanie III Statutu w drugiej połowie XVIII wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1992, t. XLIV, z. 1–2, s. 65–72.

Malec J., Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów – w 220. rocznicę uchwalenia, „Studia Iuridica Toruniensia” 2012, t. X, s. 147–166. https://doi.org/10.12775/SIT.2012.007

Michalski J., Rejtan i dylematy Polaków w dobie pierwszego rozbioru, [w:] J. Michalski, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. I, Warszawa 2007, s. 160–210.

Michalski J., „Warszawa”, czyli o antystołecznych nastrojach w czasach Stanisława Augusta, [w:] J. Michalski, Studia historyczne z XVIII i XIX wieku, t. II, Warszawa 2007, s. 37–96.

Michalski J., Wokół powrotu Karola Radziwiłła z emigracji pobarskiej, „Kwartalnik Historyczny” 1999, t. IV, s. 21–72.

Mościcki H., Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, t. I (1772–1880), Wilno [1910].

Ossowski S., Analiza socjologiczna pojęcia ojczyzny, [w:] S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984, s. 15–46.

Pietrzyk-Reeves D., Kontynuacja i zmiany w polskim republikanizmie XVII i XVIII wieku, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2015, t. LXVII, z. 1, s. 45–74. https://doi.org/10.14746/cph.2015.68.1.05

Pietrzyk-Reeves D., O pojęciu Rzeczpospolita (res-publica) w polskiej myśli politycznej XVI w., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 2010, t. LXII, z. 1, s. 37–64. https://doi.org/10.14746/cph.2010.1.3

Rachuba A., Senatorowie litewscy na sejmach z lat 1664–1667, „Saeculum Christianum” 2020, wyd. specjalne, s. 94–105. https://doi.org/10.21697/sc.2020.27.w.sp.7

Rembowski A., Konfederacja i rokosz, Warszawa 1896.

Rolnik D., Adam Chmara (1720–1805) – ostatni wojewoda miński w świecie polityki czasów stanisławowskich i jego archiwum, Katowice 2022. https://doi.org/10.31261/PN.4070

Rolnik D., II rozbiór kraju w opiniach szlachty okrojonej Rzeczypospolitej i jego wpływ na postawy obywateli wobec powinności względem ojczyzny w pierwszej połowie 1793 roku, „Studia Historyczne” 2002, z. 2, s. 127–146.

Rolnik D., Duża i mała ojczyzna. Między lojalnością a (nie)posłuszeństwem – o wadze i różnorodności postaw obywatelskich w Rzeczypospolitej czasów stanisławowskich uwag kilka, [w druku].

Rolnik D., Konfederacja jako instrument działania politycznego w opinii szlachty czasów stanisławowskich (1764–1795), [w:] Król a prawo stanów do oporu, red. M. Markiewicz, E. Opaliński, R. Skowron, Kraków 2010, s. 419–436.

Rolnik D., Leonarda Marcina Świeykowskiego (1721–1793), ostatniego wojewody podolskiego, życie codzienne i publiczne oraz jego myśli o Rzeczpospolitej, Katowice 2016.

Rolnik D., Magnaci na sejmikach mińskich w latach 1778–1787. O znaczeniu „głosu” Radziwiłłów i innych „możnych panów” w Mińskiem, [w:] Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, t. II, red. M. Kupczewska, K. Łopatecki, Białystok 2024, s. 421–456.

Rolnik D., Mińskie sejmiki poselskie w latach 1778–1786 – między problemami domowymi a światem zewnętrznym, „Res Historica” 2021, nr 51, s. 313–338. https://doi.org/10.17951/rh.2021.51.313-338

Rolnik D., Początki sejmu 1773 roku w relacjach Jana Nepomucena Chęckiego oraz w anonimowych wileńskich diariuszach z LMAVB i LVIA. O kryteriach oceniania rzeczywistości przez współczesnych, Katowice 2025. https://doi.org/10.31261/PN.4250

Rolnik D., Sejmiki poselskie mozyrskie w latach 1778–1786 i ich reprezentanci na sejmach Rzeczypospolitej, [w:] Aktual’nyâ prablemy gìstoryì ì kul’tury: vyp. 2. Parlamentaryzmu Vâlìkìm Knâstve Lìtoǔskìm u XVIII, red. V. V. Anipiarka, D. V. Vićko, A. U. Macuk, Mіnsk 2020, s. 258–279.

Rolnik D., Szlachta koronna Rzeczypospolitej wobec wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku – o osobistym i ekonomicznym zaangażowaniu obywateli w obronę Konstytucji 3 maja, „Studia Historyczne” 2000, z. 2, s. 215–233.

Rolnik D., Szlachta koronna wschodnich kresów Rzeczypospolitej zabranych w II rozbiorze wobec rosyjskich władz w 1793 roku, „Studia Historyczne” 2001, z. 2, s. 199–213.

Rolnik D., „Święta miłości kochanej ojczyzny”. Współcześni czasów stanisławowskich (1764–1795) wobec państwa – Rzeczypospolitej, [w:] Cor hominis. Wielkie namiętności w dziejach, źródłach i studiach nad przeszłością, red. P. Wiszewski, S. Rosik, Wrocław 2007, s. 457–476.

Rolnik D., Województwo mińskie i Jeleńscy w życiu publicznym Rzeczypospolitej w latach 1764–1795 w świetle ich korespondencji, Katowice 2018.

Rolnik D., Wokół konfederacji targowickiej. Adam Chmara ostatni wojewoda miński wobec upadku Rzeczypospolitej, [w:] Między obowiązkami, przywilejami a prawem Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. Konfederacje staropolskie, red. A. Perłakowski, D. Rolnik, F. Wolański, Kraków 2022, s. 227–242. https://doi.org/10.12797/9788381384056.11

Rolnik D., Wyobrażenia Państwa idealnego w „Geografii Powszechnej” jezuity Karola Wyrwicza – odbicie świata XVIII wieku czy jego kreacja na potrzeby edukacji, [w druku].

Romaniuk P., Pojęcie „Rzeczpospolita litewska” w ruchu republikanckim na przełomie XVII i XVIII wieku, „Barok” 2006, t. XIII, z. 1, s. 31–40.

Rostworowski E., Hylzen Józef Jerzy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. X, Wrocław–Warszawa–Kraków 1962–1964, s. 130–133.

Rostworowski E., Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja, Warszawa 1966.

Stroynowski A., Obrady sejmu grodzieńskiego 1784. Studium z dziejów kultury parlamentarnej, Częstochowa 2020.

Stroynowski A., Problem odrębności litewskiej na sejmach lat 1778–1786, [w:] A. Stroynowski, „Wieczory sejmowe”. Studia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej, Częstochowa 2013, s. 239–256.

Stroynowski A., Rola biskupów w obradach sejmów lat 1778–1786, [w:] A. Stroynowski, „Wieczory sejmowe”. Studia nad dziejami parlamentaryzmu w epoce stanisławowskiej, Częstochowa 2013, s. 151–168.

Szczygielski W., Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku, Łódź 1994.

Turowski T., Giedroyć Jan Stefan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. VII, Kraków 1948–1958, s. 427–428.

Waniczkówna H., Czartoryski Adam Kazimierz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 249–257.

Wisner H., Wielkie Księstwo Litewskie, Korona Polska, Rzeczypospolita, „Przegląd Historyczny” 1976, t. LXVII, z. 4, s. 575–591.

Wojtkowiak Z., Powiat Giedrojcie. (Z zagadnień specyfiki administracyjno-terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego przed reformą 1565–1566 roku), „Zapiski Historyczne” 1978, t. XXXIII, z. 2, s. 7–24.

Wolański A. (Tadeusz Soplica), Wojna polsko-rosyjska 1792 r., t. I (Kampania koronna), Poznań 1924.

Wolański A. (Tadeusz Soplica), Wojna polsko-rosyjska 1792 r., t. II (Kampania litewska), Poznań 1922.

Zajączkowski A., Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce. Ideologia a struktury społeczne, Wrocław 1961.

Zakrzewski A., Niepodległość w Rzeczypospolitej, czyli Litwa wobec Korony, wieki XVI–XVIII, [w:] Najwyższa Pani swoich praw… Idee wolności, niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej 1569–1795, red. A. Grześkowiak-Krwawicz, Warszawa 2019, s. 87–101.