Strzał w plecy. Przyczynek do badania dziejów rosyjskich oddziałów zaporowych

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest zagadnieniom wpisującym się w proces poznawania dziejów dyscyplinowania żołnierzy poprzez ich zastraszanie użyciem karabinów maszynowych w celu zapobieżenia postawom bojowym uznawanym za „niegodne”. Przedmiotem omówienia są wyniki mikrohistorycznego studium sytuacji zaistniałej na froncie wschodnim Wielkiej Wojny w rejonie walk nad Rawką i Bzurą w czerwcu („maju”) 1915 r., gdy jeden z oddziałów rosyjskiego opołczenia porzucił zajmowane pozycje. Założono, że zdarzenie to mogło być reakcją na zmasowane zastosowanie przez armię niemiecką nawały artyleryjskiej oraz broni chemicznej na odcinku frontu zajmowanym m.in. przez ten oddział. Wgląd w badaną sytuację dają rosyjskie dokumenty źródłowe. Są to w szczególności dwa nigdy dotychczas niepublikowane rozkazy oddawania strzałów do żołnierzy własnej armii w przypadku podjęcia przez nich próby samowolnego opuszczania wyznaczonych pozycji bojowych oraz raport dowódcy 54. Pieszej Drużyny Opołczenia na temat przyczyny wycofania się z pozycji drużyny na rzece Bzura. Sproblematyzowano też kwestię utajnienia tych dwóch rozkazów jako rozwiązań wykraczających poza rutynę działań wojennych. Pośrednio artykuł stanowi próbę uchwycenia dotychczas słabo zbadanej bardzo wczesnej fazy kształtowania się doświadczeń i strategii działania rosyjskich (a potem sowieckich) oddziałów zaporowych, które z czasem, a ze szczególną intensywnością po lipcu 1942 r., stały się udziałem wielu żołnierzy Armii Czerwonej.