Bunty przedstawicieli środowiska militarnego bizantyńskiej Italii w pierwszej połowie VII w. oraz ich tło polityczno-społeczne
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.24.02.03Słowa kluczowe:
Bizancjum, egzarchat Rawenny, Italia, średniowiecze, wojskoAbstrakt
Artykuł stanowi próbę ukazania buntów przedstawicieli środowiska militarnego bizantyńskiej Italii w pierwszej połowie VII w. w kontekście przemian politycznych i społecznych zachodzących na Półwyspie Apenińskim i na innych obszarach imperium. Ogólne przemiany zachodzące wtedy w cesarstwie dotyczyły głównie kryzysu autorytetu władzy cesarskiej, rozkładu starych elit i wyłonienia się nowych, często o charakterze militarnym. Procesy te miały swe odpowiedniki w Italii, lecz cechowały się lokalną specyfiką (np. rozkład arystokracji senatorskiej miał tam miejsce wcześniej). Wymienione czynniki niewątpliwie ośmielały wystąpienia żołnierskie na obszarze półwyspu. Część z nich sprowadzała się do tradycyjnych żądań wypłaty zaległych należności, inne stanowiły wystąpienia o charakterze separatystycznym, niekiedy prowadzące do uzurpacji władzy cesarskiej przez egzarchów Rawenny. Wysoka w zestawieniu z wcześniejszym i późniejszym półwieczem częstotliwość buntów nie powinna dziwić. Próbom zmiany zastanych stosunków sprzyjał fakt, że to wyższe warstwy armii przejęły rolę elity władzy, a do miana relatywnie rozumianej elity społecznej zaczął pretendować ogół mas żołnierskich, gotowych do odważnych posunięć, by wzmocnić swą pozycję. Peryferyjny charakter Italii, jej kulturowa specyfika oraz osłabienie prestiżu cesarzy zachęcały do buntów także wysokich dowódców. Istotną rolę odgrywały też czynniki religijne, jak kontrowersja monoteletyczna. W drugiej połowie VII w. wojskowe rozruchy na Półwyspie Apenińskim ustały i uległy wznowieniu dopiero wraz z podjęciem represyjnej polityki przez Justyniana II i jego następców. Przyczyną uspokojenia sytuacji był zapewne fakt okrzepnięcia społecznego wojska i ustabilizowania się jego pozycji (np. poprzez zakup ziemi). Czynniki te musiały sprawić, że ogół armii przestał być zainteresowany zmianami i zaczął koncentrować się na utrzymaniu status quo, w którym odgrywał wiodącą rolę społeczną.
Pobrania
Bibliografia
Agnelli liber pontificalis ecclesiae Ravennatis, ed. O. Holder-Egger, [w:] Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saec VI–IX, ed. G. Waitz, Hannoverae 1878, Monumenta Germaniae Historica – Scriptores, s. 265–391.
Agnellus of Ravenna, The Book of Pontifs of the Church of Ravenna, intro. and transl. D.M. Deliyannis, Washington, D. C. 2004.
Auctarii Havniensis Extrema, [w:] Chronica minora saec. IV. V. VI. VII., t. IX, ed. T. Mommsen, Berolini 1892, Monumenta Germaniae Historica – Auctores Antiquissimi, s. 337–339.
Commemoratio eorum quae saeuiter et sine Dei respect acta sunt a veritatis aduersariis, in sanctum et apostolicum novum revera confessorem et martyrem Martinum papam Romae per epistolam cujusdam Christianissimi directam his qui sunt in Occidente seu Romae et Africa orthodoxis patribus, [w:] Patrologia Latina, t. CXXIX, ed. J.-P. Migne, Parisiis 1879, kol. 591–600.
The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis). The Ancient Biographies of First Ninety Roman Bishops to AD 715, transl. and ed. R. Davis, 3rd ed., Liverpool 2010.
Le Liber Pontificalis, texte, introduction et commentaire L. Duchesne, t. I, Paris 1886.
Liber Pontificalis I–XCVI (usque ad annum 772) [Księga Pontyfików 1–96 (do roku 772)], przekł. P. Szewczyk, M. Jesiotr, Kraków 2014.
Arnaldi G., Rinascita, fine, reincarnazione e successive metamorfosi del Senato romano (secoli V–XII), „Archivio della Società romana di storia patria” 1982, vol. CV, s. 5–56.
Bavant B., Le duché byzantin de Rome. Origine, durée et extension géographique, „Mélanges de l’école française de Rome” 1979, t. XCI, n° 1, s. 41–88. https://doi.org/10.3406/mefr.1979.2486
Bertolini O., Roma di fronte a Bisanzio e ai Langobardi, Bologna 1941.
Brown T.S., Gentlemen and Officers: Imperial Administration and Aristocratic Power in Byzantine Italy, A.D. 554–800, London 1984.
Chaynet J.-C., Provincial Rebellions as an Indicator of Byzantine ‘Identity’ (Tenth–Twelfth Centuries), [w:] Identities and Ideologies in the Medieval East Roman World, ed. Y. Stouraitis, Edinburgh 2022, s. 321–249. https://doi.org/10.1515/9781474493642-013
Christou K., Byzanz und die Langobarden: Von der Ansiedlung in Pannonien bis zur endgültigen Anerkennung (500–680), Athens 1991.
Corsi P., Spedizione italiana di Costante II, Bologna 1983.
Cosentino S., Politics and Society, [w:] A Companion to Byzantine Italy, ed. S. Cosentino, Leiden–Boston 2021, s. 29–67. https://doi.org/10.1163/9789004307704_003
Cosentino S., Prosopografia dell’ Italia Bizantina (493–804), vol. I, Bologna 1996; vol. II, Bologna 2000.
Cosentino S., Storia dell’Italia bizantina (VI–XI secolo). Da Giustiniano ai Normanni, Bononia 2008.
Cuozzo E., Martin J.M., Il particolarismo napoletano altomedievale, „Mélanges de l’École française de Rome. Moyen-Age” 1995, t. CVII, n° 1, s. 7–16. https://doi.org/10.3406/mefr.1995.3414
Dawczyk M., Longobardzko-bizantyńskie relacje polityczne od początków VI wieku do upadku egzarchatu Rawenny, Łódź 2024, Byzantina Lodziensia, t. XLVI. https://doi.org/10.18778/8331-501-0
Deliyannis D.M., Ravenna in Late Antiquity, Cambridge 2010.
Durliat J., Les dédicaces d’ouvrages de défense dans l’Afrique byzantine, Rome 1981.
Ekonomou A.J., Byzantine Rome and the Greek Popes. Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752, Lanham 2007. https://doi.org/10.5040/9781666986723
Fabbro E., Warfare and the Making of Early Medieval Italy (568–652), London–New York 2020. https://doi.org/10.4324/9780429279522
Faszcza M.N., Bunty w późnorepublikańskich armiach rzymskich (88–30 przed Chr.), Oświęcim 2017.
Faszcza M.N., Korzenie sacramentum militiae (przysięgi wojskowej), [w:] Wojskowość w świecie starożytnym, red. M.J. Baranowski, W. Sygowska-Pietrzyk, Szczecin 2021, Szczecińskie Studia nad Starożytnością, t. IV, s. 107–113.
Ferluga J., L’Esarcato, [w:] Storia di Ravenna, t. II (Dall’età bizantina all’età ottoniana. Territorio, economia e società), a cura di A. Carile, Venezia 1991, s. 351–377.
Guillou A., Demografia e societa a Ravenna nell’eta esarcale, [w:] Storia di Ravenna, t. II (Dall’età bizantina all’età ottoniana. Territorio, economia e società), a cura di A. Carile, Venezia 1991, s. 101–108.
Guillou A., L’Italia bizantina dall’invasione longobarda alla caduta di Ravenna, [w:] Longobardi e Bizantini, a cura di G. Galasso, Torino 1980, s. 217–338.
Haldon J., Byzantium in the Seventh Century. The Transformation of the Culture, Cambridge 1997.
Haldon J., Ideology and Social Change in the Seventh Century Military Discontent as a Barometer, „Klio” 1986, vol. LXVIII, no. 1, s. 139–190. https://doi.org/10.1515/9783112575529-011
Haldon J., Social Elites, Wealth, and Power, [w:] The Social History of Byzantium, ed. J. Haldon, Malden 2009, s. 168–211. https://doi.org/10.1002/9781444305906.ch8
Haldon J., The Exarchate, the Empire, and the Elites: Some Comparative Remarks, [w:] Italy and the East Roman World in the Medieval Mediterranean. Empire, Cities and Elites, 476–1204. Papers in Honour of Thomas S. Brown, eds T.J. MacMaster, N.S.M. Matheous, London–New York 2021, s. 142–153. https://doi.org/10.4324/9781315108094-8-11
Haldon J., The Fate of the Late Roman Senatorial Elite: Extinction or Transformation?, [w:] The Byzantine and Early Islamic Near East, vol. IV (Elites Old and New), ed. J. Haldon, L.I. Conrad, Berlin 2021, s. 179–234. https://doi.org/10.1017/9783959940917.010
Head C., Justinian II of Byzantium, Madison–Milwaukee–London 1972.
Hebblewhite M., Sacramentum Militiae: Empty Words in an Age of Chaos, [w:] Circum Mare: Themes in Ancient Warfare, ed. J. Armstrong, Leiden–Boston 2016, s. 120–142. https://doi.org/10.1163/9789004284852_008
Kaegi W., Byzantine Military Unrest 471–843. An Interpretation, Amsterdam 1981.
Kaegi W., Heraclius, Emperor of Byzantium, Cambridge 2003.
Kaegi W., Muslim Expansion And Byzantine Collapse in North Africa, Cambridge 2010.
Leontsini M., Regional Government and Social Strife in the Exarchate of Africa between the Persian Invasion and the Arab Conquest, [w:] East and West. Essays on Byzantine and Arab Worlds in the Middle Ages, eds J.P. Monferrer-Sala, V. Christides, T. Papadopoullo, Piscataway 2009, s. 55–69. https://doi.org/10.31826/9781463216771-005
Leszka M., Uzurpacje w cesarstwie bizantyńskim w okresie od IV do połowy IX wieku, Łódź 1999.
Llewellyn P., Rome in the Dark Ages, London 1970.
Maisano R., La spedizione italiana dell’Imperatore Costante II, „Sicolorum Gymnasium” 1975, vol. XXVIII, s. 140–168.
Neil B., Commemorating Pope Martin I: His Trial in Constantinople, „Studia Patristica” 2006, vol. XXXIX, s. 77–82.
Neil B., Narrating the Trials and Death in Exile of Pope Martin I and Maximus the Confessor, [w:] Byzantine Narrative. Papers in Honour of Roger Scotts, ed. J. Burke, Boston–Leiden 2006, s. 71–83. https://doi.org/10.1163/9789004344877_006
Neil B., Seventh-Century Popes and Martyrs: The Political Hagiography of Anastasius Bibliothecarius, Brepols 2015.
Olster D.M., The Politics of Usurpation in the Seventh Century: Rethoric and Revolution in Byzantium, Amsterdam 1993.
Pringle D., The Defence of Byzantine Africa from Justinian to the Arab Conquest. An Account of the Military History and Archaeology of the African Provinces in the Sixth and Seventh Centuries, 2nd ed., Oxford 2001. https://doi.org/10.30861/9781841711843
Ravegnani G., I Bizantini in Italia, Bologna 2004.
Richards J., The Popes and the Papacy in the Early Middle Ages, 476–752, London–Boston–Henley 1979.
Ringrose M., The Perfect Servant. Eunuchs and the Social Construction of Gender in Byzantium, Chicago–London 2003. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226720166.001.0001
Rizzotto M., Ismailius e la renovatio imperii occidentalis: Eraclio e la rivolta dell’esarco Eleuterio, „Porphyra” 2008, A. V, n° 12, s. 5–18.
Różycki Ł., Soldier Loyalty in Late Antiquity and ‘Sacramentum militare’ in the Context of Selected Sources, „Studia Historica Gedanensia” 2021, t. XII, s. 81–89. https://doi.org/10.4467/23916001HG.21.027.15087
Stratos A., Byzantium in the Seventh Century, vol. I (602–634), transl. M. Ogilvie-Grant, London 1968.
Stratos A., Byzantium in the Seventh Century, vol. II (634–641), transl. H.T. Hionides, Amsterdam 1972.
Stratos A., Byzantium in the Seventh Century, vol. III (641–668), transl. H.T. Hionides, Amsterdam 1975.
Stratos A., The Exarch Olympius and the Supposed Arab Invasion of Sicily in A.D. 652, „Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik” 1976, B. XXV, s. 63–73.
Treadgold W., Byzantium and Its Army, 284–1081, Stanford 1995.
Winkelmann F., Zum byzantinischen Staat (Kaiser, Aristokratie, Heer), [w:] H. Ditten, H. Köpstein, I. Rochow, F. Winkelmann, Byzanz im 7. Jahrhundert. Untersuchungen zur Herausbildung des Feudalismus, Berlin 1978, s. 161–224. https://doi.org/10.1515/9783112621103-012
Wolińska T., Sycylia w polityce cesarstwa bizantyńskiego w VI–IX wieku, Łódź 2005.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
