Suwerenność subimperialna jako technologia władzy: przypadek Besarabii i Królestwa Polskiego

Piotr Kuligowski

doi:10.18778/1644-857X.23.02.08

Autor

Piotr Kuligowski Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Warszawie https://orcid.org/0000-0002-6251-0482

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.02.08

Słowa kluczowe:

autonomia, Besarabia, imperium, Królestwo Polskie, suwerenność

Abstrakt

Artykuł podejmuje próbę przemyślenia warunków i form istnienia regionów autonomicznych jako specyficznych ciał politycznych w peryferyjnych częściach Imperium Rosyjskiego w XIX w. Ściślej, jest on oparty na porównaniu ram funkcjonowania dwóch systemów działających w okresie ponapoleońskim w okrainach imperium: Besarabii i Królestwa Polskiego. Oba te regiony w podobnym czasie znalazły się w granicach carskiego władztwa, jednak w jego ramach cieszyły się autonomią, posiadały własne prawo i zgromadzenia reprezentantów. Specjalny status owych regionów był elementem liberalnego eksperymentu cara Aleksandra I i okazał się nietrwały, gdyż Mikołaj I dość szybko zlikwidował jakiekolwiek namiastki ograniczonej suwerenności i prawnej odrębności w obu regionach. W artykule, poprzez próbę spojrzenia na dzieje obu krajów przez pryzmat terminów zaczerpniętych z bieżących debat historiograficznych, wskazuję na złożoność kategorii suwerenności oraz analizuję autonomię jako specyficzną technologię imperialnej władzy.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Piotr Kuligowski - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Dr Piotr Kuligowski – historyk, zatrudniony w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk.

Zainteresowania naukowe: historia Polski i Europy w XIX w., historia idei i pojęć, parlamentaryzm.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Policja Tajna Wielkiego Księcia Konstantego, Collection des rapports depuis le 1/13 août 1819 jusqu’à la fin de l’an 1820.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Policja Tajna Wielkiego Księcia Konstantego, 4. Sur la Diète du Royaume de Pologne de l’An 1820, rkps 41

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Sekretariat Stanu Księstwa Warszawskiego, Sekretariat Stanu Królestwa Polskiego, Kancelaria Własna JCMości do Spraw Królestwa Polskiego, Pisma prezesa Komisji Województwa Kaliskiego Piwnickiego do Rady Stanu Królestwa w sprawach przebiegu obrad sejmików województwa kaliskiego, rkps 3933

Biblioteka Jagiellońska, Charte constitutionelle de l’Empire de Russie. Varsovie 1831, rkps 6980 I

Dyariusz Sejmu z r. 1830–1831, t. I, wyd. M. Rostworowski, Kraków 1907.

Janowski J. N., O początku demokracyi polskiej: krótka wiadomość, Paryż 1862.

Manifest O nowom poriadkje uprawlenija i obrazowanija Carstwa Polskogo, 14.02.1832, [w:] Polnoje sobranije zakonow Rossijskoj imperii. Sobranije wtoroje, t. VII (1832), S.-Petersburg 1833, s. 83–90.

Manifiest 9 maja 1815 goda, [w:] Połnoje sobranije zakonow Rossijskoj impierii. Sobranije pierwoje, t. XXXIII (1815–1816), S.-Petersburg 1830, s. 117–118.

Manifiest Impieratora Aleksandra I, utwierżdajuszczyj otrieczenije Cesariewicza i Wielikogo Kniazia Konstantina Pawłowicza i utwierżdajuszczyj Naslednikom Priestoła Wielikogo Kniazia Nikołaja Pawłowicza, 16 awgusta 1823 g., http://imperialhouse.ru/rus/history/foundations/dinzak3/222.html (dostęp: 10 VIII 2024).

Ustawa konstytucyjna Królestwa Polskiego z 27 listopada 1815 r., http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/kpol/1815-r0.html (dostęp: 10 VIII 2024).

Zapiski Biessarabskogo statisticzeskogo komitieta, t. III, red. A. N. Egunow, Kiszyniew 1868.

Adelman J., Sovereignty and Revolution in the Iberian Atlantic, Princeton 2006. https://doi.org/10.1515/9781400832668 DOI: https://doi.org/10.1515/9781400832668

Ajnenkiel A., Historia sejmu polskiego, t. II, cz. 1 (W dobie rozbiorów), Warszawa 1989.

Barańska A., Projekt konstytucji rosyjskiej z 1820 roku – tryumf czy zapowiedź końca Królestwa Polskiego?, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2020, t. LV, z. 1, s. 51–91. https://doi.org/10.12775/SDR.2020.1.02 DOI: https://doi.org/10.12775/SDR.2020.1.02

Bartlett R., The Bentham Brothers and Russia: The Imperial Russian Constitution and the St Petersburg Panopticon, London 2022. https://doi.org/10.14324/111.9781800082373 DOI: https://doi.org/10.14324/111.9781800082373

Benton L., A Search for Sovereignty: Law and Geography in European Empires, 1400–1900, Cambridge–New York 2010. https://doi.org/10.1017/CBO9780511988905 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511988905

Berger S., The Return of National History, [w:] The Impact of History? Histories at the Beginning of the 21st Century, eds. P. R. Pinto, B. Taithe, New York 2015, s. 82–94.

Bilmanis A., A History of Latvia, Westport, Conn. 1970.

Blanc E., Revolutionary Social Democracy: Working-class Politics Across the Russian Empire (1882–1917), Leiden–Boston 2021. https://doi.org/10.1163/9789004449930 DOI: https://doi.org/10.1163/9789004449930

Caiani A. A., Re-inventing the “Ancien Régime” in Post-Napoleonic Europe, „European History Quarterly” 2017, vol. XLVII, issue 3, s. 437–460. https://doi.org/10.1177/0265691417701812 DOI: https://doi.org/10.1177/0265691417701812

Congleton R. D., Perfecting Parliament: Constitutional Reform, Liberalism, and the Rise of Western Democracy, Cambridge 2010. https://doi.org/10.1017/CBO9780511779251 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511779251

Conti G., ‘L’âme générale d’une assemblée’: A Neglected Parliamentarian and the Restoration Theory of Representation, „Global Intellectual History” 2021, vol. VI, no. 6, s. 826–859. https://doi.org/10.1080/23801883.2019.1641965 DOI: https://doi.org/10.1080/23801883.2019.1641965

Cușco A., Taki V., Grom O., Biessarabija w sostawie Rossijskoj impierii: 1812–1917, Moskwa 2012.

Frary L. J., Russia and the Making of Modern Greek Identity, 1821–1844, Oxford 2015. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198733775.001.0001 DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198733775.001.0001

Frey J. W., The Global Moment: The Emergence of Globality, 1866–1867, and the Origins of Nineteenth-Century Globalization, „The Historian” 2019, vol. LXXXI, no. 1, s. 9–56. https://doi.org/10.1111/hisn.13062 DOI: https://doi.org/10.1111/hisn.13062

Gerasimov I., Glebov S., Kaplunovski A., Mogilner M., Semyonov A., In Search of a New Imperial History, „Ab Imperio” 2005, no. 1, s. 33–56. https://doi.org/10.1353/imp.2005.0007 DOI: https://doi.org/10.1353/imp.2005.0007

Getka-Kenig M., Rządowe przedsięwzięcia pomnikowe ku czci Aleksandra I a ideologia „wskrzeszenia” Polski w latach 1815–1830, „Kwartalnik Historyczny” 2016, t. CXXIII, nr 4, s. 695–732. https://doi.org/10.12775/KH.2016.123.4.02 DOI: https://doi.org/10.12775/KH.2016.123.4.02

Hartley J., The Constitutions of Finland and Poland in the Reign of Aleksander I: Blueprints for Reform in Russia, [w:] Finland and Poland in the Russian Empire: A Comparative Study, eds. M. Branch, J. Hartley, A. Mączak, London 1995, s. 41–59.

Hayat S., Sintomer Y., Repenser la représentation politique, „Raisons politiques” 2013, t. L, no. 2, s. 5–11. https://doi.org/10.3917/rai.050.0005 DOI: https://doi.org/10.3917/rai.050.0005

Howe S., The New Imperial Histories Reader, Abingdon 2009.

Innes J., Popular Consent and the European Order, [w:] Re-Imagining Democracy in the Mediterranean, 1780–1860, eds. J. Innes, M. Philp, Oxford 2018, s. 271–299. https://doi.org/10.1093/oso/9780198798163.003.0012 DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780198798163.003.0012

Jedlicki J., Nieudana próba kapitalistycznej industrializacji: analiza państwowego gospodarstwa przemysłowego w Królestwie Polskim XIX w., Warszawa 1964.

Jędruch J., Constitutions, Elections and Legislatures of Poland, 1493–1993: A Guide to Their History, Pittsburgh 1982.

Karpińska M., „Nie ma Mikołaja!”. Starania o kształt Sejmu w powstaniu listopadowym 1830–1831, Warszawa 2007.

Karpińska M., Senatorowie, posłowie i deputowani Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, Warszawa 2002.

Kuligowski P., Marzec W., Who May Represent a Nation in Upheaval? The Concept of Representation during the Polish November Uprising, 1830–1831, „Journal of Modern European History” 2023, vol. XXI, no. 1, s. 34–51. https://doi.org/10.1177/16118944221146910 DOI: https://doi.org/10.1177/16118944221146910

Kurunmäki J., Marjanen J., Catching up through Comparison: The Making of Finland as a Political Unit, 1809–1863, „Time and Society” 2021, vol. XXX, no. 4, s. 559–580. https://doi.org/10.1177/0961463X21990349 DOI: https://doi.org/10.1177/0961463X21990349

Labbé M., La nationalité, une histoire de chiffres. Politique et statistiques en Europe centrale (1848–1919), Paris 2019. https://doi.org/10.3917/scpo.labbe.2019.01 DOI: https://doi.org/10.3917/scpo.labbe.2019.01

LeDonne J. P., Forging a Unitary State: Russia’s Management of the Eurasian Space, 1650–1850, Toronto–Buffalo 2020. https://doi.org/10.3138/9781487533311 DOI: https://doi.org/10.3138/9781487533311

LeDonne J. P., Regionalism and Constitutional Reform, 1819–1826, „Cahiers du Monde russe” 2003, t. XLIV, no. 1, s. 5–33. https://doi.org/10.4000/monderusse.8597 DOI: https://doi.org/10.4000/monderusse.8597

LeDonne J. P., The Grand Strategy of the Russian Empire, 1650–1831, Oxford–New York 2004. https://doi.org/10.1093/oso/9780195161007.001.0001 DOI: https://doi.org/10.1093/oso/9780195161007.001.0001

McMichael P., Incorporating Comparison within a World-Historical Perspective: An Alternative Comparative Method, „American Sociological Review” 1990, vol. LV, no. 3, s. 385–397. https://doi.org/10.2307/2095763 DOI: https://doi.org/10.2307/2095763

Mēlios G., Nationalism as a Claim to a State: The Greek Revolution of 1821 and the Formation of Modern Greece, Leiden–Boston 2023. https://doi.org/10.1163/9789004533523 DOI: https://doi.org/10.1163/9789004533523

Mironienko S. W., Samodzierżawije i reformy. Politiczeskaja borba w Rossiji w naczale XIX w., Moskwa 1989.

Mogilner M., New Imperial History: Post-Soviet Historiography in Search of a New Paradigm for the History of Empire and Nationalism, „Revue d’Études Comparatives Est-Ouest” 2014, t. XLV, no. 2, s. 25–67. DOI: https://doi.org/10.3917/receo.452.0025

Mycielski M., Rząd Królestwa Polskiego wobec sejmików i zgromadzeń gminnych 1815–1830, Warszawa 2010.

Nosow B. W., Marnej L. P., Riegionalnaja politika Rossijskoj impierii w pierwoj połowinie XIX w.: Carstwo Polskoje (1815–1830 gg.), „Sławianskij almanach” 2020, no. 3–4, s. 83–105.

Pisariewskij G. G., Iz istorii kongresowego Carstwa Polskogo (1815–1830) pri Aleksandre I. Po nieizdannym archiwnym dokumentam, Smoleńsk 1926.

Przelaskowski R., Sejm warszawski roku 1825, Warszawa 1929.

Rieber A. J., The Struggle for the Eurasian Borderlands: From the Rise of Early Modern Empires to the End of the First World War, Cambridge–New York 2014. https://doi.org/10.1017/CBO9781107337794 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781107337794

Rokkan S., Urwin D. W., Economy, Territory, Identity: Politics of West European Peripheries, London 1983.

Rosanvallon P., Le moment Guizot, Paris 1985.

Sablin I., Parliaments in the Late Russian Empire, Revolutionary Russia, and the Soviet Union, London 2024. https://doi.org/10.4324/9781003431794 DOI: https://doi.org/10.4324/9781003431794

Sapożnikow I.W., „Opisanije Biessarabii” P.P. Swinjina 1816 g.: poisk istocznikow w swiazi s 200-letnim jubilejem, „Scriptorium nostrum” 2015, no. 3, s. 213–258.

Skowronek J., Skład społeczny i polityczny sejmów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego, „Przegląd Historyczny” 1961, t. LII, nr. 3, s. 466–491.

Sluga G., The Invention of International Order: Remaking Europe after Napoleon, Princeton 2021. https://doi.org/10.1515/9780691226798 DOI: https://doi.org/10.1515/9780691226798

Snochowska-Gonzalez C., Post-colonial Poland – On an Unavoidable Misuse, „East European Politics and Societies: and Cultures” 2012, vol. XXVI, no. 4, s. 708–723. https://doi.org/10.1177/0888325412448473 DOI: https://doi.org/10.1177/0888325412448473

Stites R., The Four Horsemen: Riding to Liberty in Post-Napoleonic Europe, Oxford–New York 2014.

Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, Warszawa 1993.

Wheatley N., The Life and Death of States: Central Europe and the Transformation of Modern Sovereignty, Princeton 2023. https://doi.org/10.1353/book.112324 DOI: https://doi.org/10.1353/book.112324

Zajac O., The Map as a Political Manifesto: The Case of “Karta dawnej Polski” and Hôtel Lambert’s Concepts of the Polish State and Nation, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 2020, Bd. LXIX, Nr. 3, s. 327–354.

Zapadnyje okrainy Rossijskoj impierii, red. M. D. Dolbilow, A. I. Miller, Moskwa 2006.