Destrukcyjna siła języka oprawców i potęga mowy ojczystej ofiar — esej o różnych obliczach języka jako wartości w kontekście totalitaryzmu sowieckiego

Jarosław Pacuła

doi:10.18778/0208-6077.58.2.25

Authors

Jarosław Pacuła Uniwersytet Śląski w Katowicach https://orcid.org/0000-0002-9972-7925

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6077.58.2.25

Keywords:

axiolinguistics, history of language, language as value, Soviet totalitarianism

Abstract

The article presents several different ways of thinking about language as a value (or rather: perceiving the value of language) by participants in the same historical events: by the creators of the Soviet ideology, by the supporters and implementers of the ideology and by the victims of the ideology. Extreme situations, which undoubtedly include forced exile, resettlement, imprisonment and the system of penal labour and katorga labor in the Soviet Union, reveal at least several different and often contradictory images of language as a value and of the value of language, depending on the perspective taken on it and on seeing in it the potential necessary to realise certain own goals. The article points to the value of language, which lies in the fact that it can simultaneously serve as a tool for ideologising and enslaving, but also as a means of ensuring that the victims of ideology and enslavement retain their identity and dignity. The author’s intention is that this study should serve as a pretext for further detailed considerations, as it only defines the directions of the needed discussion and exposes the need for in-depth scientific reflection on the outlined problems.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Alighieri D., 1909, Boska komedja, przeł. E. Porębowicz, Warszawa: nakład Gebethnera i Wolffa.

Applebaum A., 2010, Gułag, tłum. J. Urbański, Warszawa: Świat Książki.

Broński M., 1979, Totalitarny język komunizmu, „Kultura”, z. 12, s. 98–99.

Dowgiałło M., 1990, Żyć nie dali i umrzeć nie dali, w: J. Przewłocki (opr.), Wspomnienia Sybiraków. Tom 3: „Maskwa sliozam nie wierit”, Warszawa: Wydawnictwo PoMOST, s. 66–112.

Довлатов С.Д., 1982, Зона. Записки надзирателя, Анн-Ар́ бор: Эрмитаж [Dowłatow S.D., 1982, Zona. Zapiski nadziratiela, Ann-Arbor: Ermitaż].

Gadamer H.G., 1976, Człowiek i język, przeł. K. Michalski, „Teksty. Teoria literatury, krytyka, interpretacja”, nr 6, s. 9–10, 20–21.

Glijer L., 2005, Stepy Kazachstanu, Warszawa: Fundacja „Moje Wojenne Dzieciństwo”, http://www.mojewojennedziecinstwo.pl/pdf/15_glijer_stepy.pdf (dostęp: 12.02.2024).

Głowiński M., 1991, Nowomowa po polsku, Warszawa: PEN.

Grubiński W., 1990, Między młotem a sierpem, Warszawa: Czytelnik.

Herling-Grudziński G., 1985, Inny świat. Zapiski sowieckie, Paryż: Instytut Literacki, http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/622116-echo/ (dostęp: 12.01.2024).

Klemperer V., 1983, LTI. Notatnik filologa, tłum. J. Zychowicz, Kraków–Wrocław: Wydawnictwo Literackie.

Krakowiak K., 2012, Dar języka. Podręcznik metodyki wychowania językowego dzieci i młodzieży z uszkodzonymi narządami słuchu, Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Kraśniewska W. (Skarga B.), 1985, Po wyzwoleniu… 1944–1956, Paryż: Instytut Literacki.

Krawczyński W., 2009, Przez tundrę i tajgę po sowieckich łagrach, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Lenin W.I., 1987a, Imperializm jako najwyższe stadium kapitalizmu, w: W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. XXVII: Sierpień 1915 — czerwiec 1916, Warszawa: Książka i Wiedza, s. 241–301.

Lenin W.I., 1987b, O prawie narodów do samookreślenia, w: W. Lenin, Dzieła wszystkie, t. XXV: Marzec — lipiec 1914, Warszawa: Książka i Wiedza, s. 285–399.

Lipińska G., 1988, Jeśli zapomnę o nich…, Warszawa: Editions Spotkania.

Łuczaj A., 1980, Zniewolony język, „Kultura”, z. 12, s. 100–106.

Nowak P., Zimny R., 2001, Józefa Stalina poglądy na temat języka i językoznawstwa, w: Ł.M. Szewczyk, M. Czachorowska (red.), Język polski w rozwoju, Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, s. 123–132.

Obertyńska B., 2005, W domu niewoli, Warszawa: Czytelnik.

Obremski K., 2002, Wielki Językoznawca — „pokora w parze z majestatem” i scholastyka, „Teksty Drugie”, nr 1–2, s. 226–234.

Ożóg K., 2015, Kilka uwag o wartości języka, „Kwartalnik Edukacyjny”, nr 2, s. 3–13.

Pacuła J., 2007, Faktograficzna wartość słownictwa więźniów oświęcimskich, „Prace Filologiczne”, t. 53, s. 427–436.

Pacuła J., 2012, Pamięć — zjawisko (nie)werbalne. Język wobec kwestii Zagłady, w: A.P. Bieś SJ, M. Chrost, B. Topij-Stempińska (red.), Pamięć. Historia. Polityka, Kraków: Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, s. 407–417.

Pacuła J., 2018, „Sentencje niewinne” przekute w bolesne hasła. O proweniencji, przeobrażeniach i powinowactwie kilku sloganów funkcjonujących w totalitaryzmach XX-wiecznych, w: T. Bielak, K. Borkowska (red.), Sieć znaczeń. Komunikacja ikoniczna i językowa, Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, s. 36–50.

Pacuła J., 2019a, Polszczyzna w GUŁagu. Leksyka, Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej.

Pacuła J., 2019b, Słowa z „domu niewoli”. Leksyka łagrowo-zesłańcza we wspomnieniach Beaty Obertyńskiej, „Prace Językoznawcze”, t. 21, nr 4, s. 177–194, https://doi.org/10.31648/pj.4694 DOI: https://doi.org/10.31648/pj.4694

Peisert M., 2004, Formy i funkcje agresji werbalnej. Próba typologii, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Puzynina J., Zdunkiewicz D., 1992, Co język mówi o wartościach współczesnych Polaków?, „Ethos”, R. 5, nr 2/3, s. 215–227.

Sołżenicyn A., 2010, Archipelag GUŁag. 1918–1956, t. II, tłum. J. Pomianowski, Poznań: Rebis.

Stalin J.W., 1950a, Marksizm a zagadnienia językoznawstwa, Warszawa: Książka i Wiedza.

Stalin J.W., 1950b, Przyczynek do niektórych zagadnień językoznawstwa, „Pamiętnik Literacki. Czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, nr 41/2, s. 302–307.

Stalin J.W., 1951, Dzieła, t. IX, Warszawa: Książka i Wiedza.

Stalin J.W., 1959, Dzieła, t. VII, Warszawa: Książka i Wiedza.

Szałamow W., 1991, Czerwony krzyż, w: W. Szałamow, Opowiadania kołymskie. Tom 1: Pierwsza śmierć, tłum. J. Baczyński, Gdańsk: Wydawnictwo „Atekst”, s. 190–192.

Tołczyk D., 2009, GUŁAG w oczach Zachodu, Warszawa: Prószyński i S-ka.

Wesołowska D., 1996, Słowa z piekieł rodem. Lagerszpracha, Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.

Winogradow W., 1951, Praca J. Stalina „Marksizm a zagadnienia językoznawstwa” a rozwój radzieckiej nauki o języku, „Myśl Współczesna. Czasopismo naukowe”, nr 8, s. 15–37.