Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica <div style="text-align: justify;"> <p>Publikacja <em>Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica</em> należy do serii zeszytów naukowych Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwszy tom tego pisma ukazał się w 1981 r. Opracowania redakcyjnego <em>Folia Linguistica</em> od początku podjęli się pracownicy polonistycznych katedr językoznawczych: Katedry Historii Języka Polskiego i Katedry Współczesnego Języka Polskiego. <em>Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica</em> to pismo otwarte na różne teorie i punkty widzenia, ukazujące zmiany zachodzące w dawnym i współczesnym języku polskim. Znaleźć w nim można oryginalne artykuły badawcze ze wszystkich dziedzin językoznawstwa.</p> <p><a href="https://digijournals.uni.lodz.pl/linguistica/">Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica na platformie Digital Commons (Elsevier)</a></p> </div> Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego pl-PL Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 0208-6077 Kim były szesnastowieczne malarki, murarki i mydlarki? https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12062 <p>Artykuł opisuje trudności związane z interpretacją szesnastowiecznych nazw kobiet utworzonych od męskich nazw zawodowych. Badany materiał leksykalny ograniczono do żeńskich formacji utworzonych za pomocą przyrostka <em>-ka </em>od męskich nazw na <em>-arz</em>. Dzięki takiemu wyraźnemu zawężeniu formalnemu poddano analizie wszystkie feminatywa z tej klasy odnotowane w SPXVI oraz dodatkowe wystąpienia pochodzące z ekscerpcji własnej, które stanowiły ponad 60% przeanalizowanych tu użyć tekstowych. Skupiono się na dwu produktywnych wówczas funkcjach przyrostka <em>-ka </em>tworzącego <em>nomina feminativa </em>– nazwy żon oraz feminatywa „proste”, czyli takie, w których formant wnosi do znaczenia podstawy słowotwórczej jedynie znaczenie żeńskości.</p> <p>Analizie poddano ponad 60 leksemów. W pierwszej kolejności zbadano wszystkie zarejestrowane wystąpienia każdego wyrazu w renesansowych tekstach, ze szczególnym uwzględnieniem użyć w źródłach nieliterackich, dostarczających autentycznych danych historycznych o opisywanych osobach. Uzyskane informacje skonfrontowano z: 1) ustaleniami historyków, demografów czy socjologów badających rolę kobiety w renesansowym społeczeństwie oraz możliwości podejmowania przez nią pracy zarobkowej i wykonywania konkretnych zawodów; 2) opisami leksykograficznymi poszczególnych haseł w SPXVI, poszerzając analizę leksykograficzną o leksykę wcześniejszą zarejestrowaną w SStp oraz późniejszą w słowniku źródłowym (Cn). Ostatni etap badań obejmował formalną historyczną analizę słowotwórczą opisywanych feminatywów i jej zależności z opisami leksykograficznymi poszczególnych jednostek.</p> Anetta Luto-Kamińska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 11 35 10.18778/0208-6077.55.01 Rektorka, dziekana, kanclerka. Męskie i żeńskie nazwy kobiet zatrudnionych na stanowiskach uniwersyteckich w świetle badania ankietowego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12066 <p>Celem artykułu jest zbadanie preferencji nauczycielek akademickich dotyczących stosowania przez nie żeńskich i męskich nazw uniwersyteckich funkcji, stanowisk i stopni naukowych. Dane pozyskano w badaniu ankietowym, przeprowadzonym pod koniec 2020 roku z udziałem 228 pań z 15 polskich uczelni. Respondentki deklarują dwukrotnie częstsze stosowanie nazw męskich niż żeńskich, zwłaszcza w języku oficjalnym, częściej używają feminatywów utrwalonych już w języku niż neologizmów oraz chętniej akceptują nowe nazwy z przyrostkiem <em>-ka </em>niż rzeczowniki utworzone paradygmatycznie. Najwięcej form męskich stosują respondentki w stopniu magistra oraz z tytułem profesora, a najmniej w stopniu doktora i doktora habilitowanego. Im krótszy staż pracy ankietowanych na uczelni, tym większy udział feminatywów w ich odpowiedziach, i odwrotnie – wraz z dłuższym okresem zatrudnienia uczestniczek maleje użycie przez nie nazw żeńskich i wzrasta męskich.</p> Jolanta Szpyra-Kozłowska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 37 55 10.18778/0208-6077.55.02 Mieszkańcy i mieszkanki – symetryczne informowanie o płci jako przejaw języka niedyskryminującego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12138 <p>Połączenia wyrazowe informujące o płci w sposób symetryczny, t akie jak <em>mieszkańcy i mieszkanki</em>, <em>politycy i polityczki</em>, pojawiają się w ostatnim czasie coraz częściej w różnych tekstach mówionych i pisanych. <em>Splitting </em>stosowany już w międzywojniu, a następnie kojarzony głównie z dyskursem feministycznym, wykracza poza ramy tego dyskursu. Można go traktować jako przejaw równościowego nastawienia uczestników danego kontaktu językowego. Celem przedstawianego tekstu jest zaprezentowanie różnorodnych źródeł, w których użytkownicy polszczyzny stosują <em>split­ting</em>, a także refleksja nad potrzebami i intencjami, jakie się kryją za takimi zachowaniami językowymi.</p> Anna Niepytalska-Osiecka Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 57 72 10.18778/0208-6077.55.03 W obronie języka czy w obawie przed zmianą? Manipulacje językowe w prawicowych tekstach publicystycznych o nazwach żeńskich https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12068 <p>Choć nazwy żeńskie od wieków należą do zasobów leksykalnych polszczyzny, to kategoria feminatywum wciąż wzbudza sporo emocji zarówno wśród użytkowników języka polskiego, jak i w mediach. Artykuł jest analizą opublikowanych na przełomie 2019 i 2020 roku prawicowych tekstów publicystycznych dotyczących nazw żeńskich. Analiza poświęcona jest wskazaniu i omówieniu pojawiających się w tekstach manipulacji językowych oraz użytych przez ich twórców technik erystycznych. Autor zaczyna od nakreślenia statusu nazw żeńskich oraz zarysowania dziejów tej kategorii w polszczyźnie. W dalszej części osadza badania w kontekście współczesnego dyskursu publicystycznego o feminatywach oraz określa metodologię, którą będzie się posługiwał. W części analitycznej, odnosząc się do przykładów z analizowanych tekstów, kolejno wskazuje pojawiające się manipulacje językowe oraz opisuje użyte techniki erystyczne. W podsumowaniu autor sugeruje, że temat feminatywów w prawicowej prasie okazuje się tylko pretekstem do ideologicznych sporów.</p> Hubert Jankowski Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 73 87 10.18778/0208-6077.55.04 Kształtowanie się w polszczyźnie formacji feminatywnych o nacechowaniu pejoratywnym (na przykładzie derywatów formowanych od męskich podstaw na -nik i -arz) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12076 <p>Artykuł porusza problematykę historycznych losów grup derywatów żeńskich pozbawionych morfologicznego elementu <em>-k-</em>, a zatem form feminatywnych utworzonych za pomocą formantów <em>-nica </em>i <em>-ara</em>. W tekście jednostki te poddane zostały analizie wobec bliskich im semantycznie, lecz rozbieżnych stylistycznie, leksemów zawierających morfologiczny element <em>-k- </em>(zakończonych odpowiednio na <em>-(nicz)ka </em>i <em>-(ar) ka</em>). Przedmiot obserwacji stanowią zarówno historyczna motywacja słowotwórcza form feminatywnych bez elementu morfologicznego <em>-k- </em>(ucięcie morfologiczne, derywacja sufiksalna), jak i wzajemny wpływ na siebie jednostek leksykalnych każdej z grup. Okazuje się, że między derywatami powstałymi we wspomnianych grupach zachodzi analogia zależności między feminatywami z elementem morfologicznym <em>-k- </em>oraz jednostkami leksykalnymi pozbawionymi tego elementu. Cecha ta staje się w polszczyźnie charakterystyczna głównie dla nazw żeńskich o ujemnym odcieniu emocjonalnym. Analiza wykazała, że historyczne zależności jednostek leksykalnych zaliczających się do omawianych grup derywatów rzutują wyraźnie na polszczyznę współczesną, a wiele tendencji ma swoje odbicie także w leksyce najnowszej.</p> Karolina Tomala Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 89 104 10.18778/0208-6077.55.05 Językowe ujęcie uczuć z kręgu smutku w poemacie Anny Stanisławskiej Transakcyja albo opisanie całego życia jednej sieroty https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12093 <p>Celem opracowania jest opis sposobów komunikowania, wyrażania i konceptualizacji uczuć z kręgu smutku w siedemnastowiecznym tekście Anny Stanisławskiej <em>Transakcyja albo opisanie całego życia jednej sieroty</em>. Na tle standardów kulturowo-społecznych dawnej Polski utwór jest ewenementem, ponieważ stanowi pierwszą w piśmiennictwie polskim tak obszerną próbę świeckiego pisarstwa kobiecego. Pamiętnik utrwala wewnętrzne przeżycia kobiety głęboko doświadczonej przez zły los. Identyfikacja sposobów nominacji emocji z kręgu smutku, rekonstrukcja ich konceptualizacji oraz charakterystyka środków artystycznych wykorzystanych do oddania tego rodzaju uczuć pozwoliły sformułować kilka refleksji dotyczących autorskiej oryginalności oraz osadzenia w tradycji literackiej i pokrewieństwa z wzorami poznawczymi śródziemnomorskiego kręgu kulturowego.</p> Magdalena Hawrysz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 107 120 10.18778/0208-6077.55.06 Wyróżniki tekstowe determinowane przez płeć w listach-gazetach Jadwigi Rafałowiczówny (z początku XVIII wieku). Uwagi o kobiecym wariancie gatunku https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12095 <p>Artykuł przedstawia dociekania na temat relacji między gatunkiem wypowiedzi a płcią, rozumianą zgodnie z ustaleniami lingwistyki płci jako płeć kulturowa. Celem pracy jest określenie zakresu wyrażania się kulturowo-społecznej konstrukcji płci w organizacji tekstów należących do kształtującego się dynamicznie gatunku. Praca prezentuje cechy wariantu gatunkowego listu-gazety redagowanego przez kobietę na początku XVIII wieku na zamówienie kobiety ze środowiska magnackiego. Omawia również genologiczny kontekst kształtowania się gazety pisanej oraz wskazuje na istotne dla kobiecego wariantu gazety wyznaczniki tekstowe występujące na płaszczyźnie strukturalnej, interakcyjnej i poznawczej, determinowane przez płeć kulturową i jej specyficzny styl komunikacji.</p> Renata Bizior Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 121 136 10.18778/0208-6077.55.07 Kobieta jako popularyzatorka nauki i wiedzy. Obraz piśmiennictwa kobiecego z przełomu XIX i XX wieku na podstawie „katalogów rozumowanych” https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12098 <p>Celem artykułu jest ukazanie działalności pisarskiej i oświatowej polskich kobiet na przełomie XIX i XX wieku, która obejmowała nie tylko wiedzę z zakresu różnych dziedzin życia, tj. „wiedzę nienaukową”, ale także „wiedzę naukową” z rozmaitych obszarów intensywnie rozwijających się wtedy dyscyplin naukowych. W części pierwszej autorka przedstawia etapy wykształcenia, czyli merytoryczne przygotowanie kobiet do działalności popularyzatorskiej, zaś w części drugiej dokonuje wstępnej klasyfikacji piśmiennictwa popularnonaukowego ze względu na tematykę oraz formy gatunkowe, podając odpowiednie przykłady utworów (tytuły), zaczerpnięte z dziewiętnastowiecznych katalogów bibliograficznych. Do gatunków popularyzujących wiedzę naukową autorka zalicza teksty paraliterackie: powiastki i powieści o tematyce dydaktycznej i umoralniającej, powieści obyczajowe, powieści historyczne, a także fabularyzowane biografie sławnych ludzi. Oddzielną grupę stanowią monografie popularnonaukowe (będące często kryptopodręcznikami), pogadanki, odczyty, opowiadania i tzw. „obrazki” o tematyce naukowej (najczęściej przyrodniczej). Autorka zauważa, iż gatunkowe wzorce literatury popularnonaukowej przybyły do Polski z Europy Zachodniej i początkowo miały charakter przekładów oraz wyborów tekstów z polskimi komentarzami i parafraz; stopniowo jednak zaczęły powstawać dzieła oryginalne mówiące o polskich wynalazkach naukowych.</p> Anetta Gajda Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 137 150 10.18778/0208-6077.55.08 Między aluzyjnością a obrazowością. Wyznaczniki polskiego dyskursu erotycznego epok dawnych (XVI–XVII wiek) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12100 <p>W artykule podjęto problem językowych eksponentów dawnego (XVI–XVII wiek) polskiego dyskursu erotycznego. Materiał badawczy stanowiły wybrane teksty reprezentujące styl niski jako bliski odmianie potocznej języka. Wskazano dwie główne tendencje dyskursotwórcze: obrazowość i aluzyjność. Analizy ilustrują uniwersalność zabiegów językowych, ich panchroniczny charakter, funkcje ludyczną i eufemizującą. Potwierdzony został także związek badanego dyskursu z potoczną odmianą polszczyzny, a także ze stereotypami językowo-kulturowymi.</p> Artur Rejter Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 153 165 10.18778/0208-6077.55.09 Język a płeć w wybranych aspektach dyskursu katolickiego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12103 <p>Artykuł przedstawia rozumienie ról płciowych mężczyzn i kobiet w wybranych aspektach dyskursu katolickiego: Biblii, doktrynie, liturgii i mistyce. Dowodzi, że biblijna wizja ról mężczyzn i kobiet deprecjonująca kobiety jest ciągle obecna w doktrynie i liturgii katolicyzmu, a w średniowiecznym katolicyzmie Pieśń nad Pieśniami była podstawą „mistyki oblubieńczej” i tekstów mistycznych o konotacjach seksualnych. Biblijne rozumienie płci zarówno w wymiarze biologicznym, jak i społeczno-kulturowym jest nadal widoczne we współczesnym dyskursie katolickim w Polsce, czego dowodzą krytyczny stosunek hierarchii Kościoła do osób z grupy LGBT+ oraz inicjatywy katolików mężczyzn odwołujące się do metaforyki militarnej.</p> Aleksander Gomola Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 167 180 10.18778/0208-6077.55.10 O relacji języka i płci w religijnym dyskursie katolickim https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12105 <p>Artykuł mieści się w nurcie lingwistycznych badań nad językiem religijnym, a konkretnie – nad językiem polskiego katolicyzmu. Praca rozpada się na dwie części. W pierwszej omawia się specyfikę problemu płci wynikającą z faktu, że przedmiotem wiary religijnej są Istoty nadprzyrodzone, w ludzkich wierzeniach jednak, w kulturze, przypisuje się im także płeć. Postaci ze świata <em>sacrum </em>– Bóg, Jezus, Duch św., Maryja, anioł, Szatan – choć mogą być konceptualizowane jako androgyniczne (w filozofii, w teologii feministycznej), w „zwykłym”, codziennym języku kultowym i duszpasterskim (modlitwy, pieśni, kazania itp.) językowo reprezentowane są jako osoby o jednoznacznej płci: męskiej lub żeńskiej. Język kreuje więc świat <em>sacrum</em>, którego obraz nie kłóci się z potocznym obrazem płci, a środki, wypracowane dla obsłużenia kontaktów międzyludzkich, okazują się wystarczające.</p> <p>Druga część przedstawia pewne strategie językowe, które mają w zamyśle nadawców budować tożsamość płciową polskich katolików mężczyzn. Strategia ta polega na użyciu do praktyk religijnych (modlitwa różańcowa, pielgrzymki, rekolekcje itp.) języka militarnego (wojennych metafor, słownictwa itp.), które kreują obraz żołnierza Chrystusa, a jako istotę męskości – siłę fizyczną i psychiczną oraz dominację.</p> Marzena Makuchowska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 181 192 10.18778/0208-6077.55.11 Co jest kobietą we współczesnej polszczyźnie? https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12108 <p>Celem artykułu jest charakterystyka pod względem formalnym i semantycznym metaforycznego połączenia wyrazowego <em>Coś jest kobietą </em>nierejestrowanego dotychczas w słownikach frazeologicznych. Autorka przedstawia konteksty, w których frazem ten został poświadczony, określa jego ustabilizowaną postać, a także najważniejsze składniki znaczenia globalnego.</p> Ewa Młynarczyk Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 195 206 10.18778/0208-6077.55.12 Emancypacja, feminizm, sufrażyzm w słownikach języka polskiego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12109 <p>Przedmiotem niniejszego artykułu są nazwy ruchów społecznych mających na celu zabieganie o równouprawnienie kobiet, takich jak <em>emancypacja</em>, <em>feminizm </em>i <em>sufrażyzm</em>. Przybliżone zostały w nim losy tych wyrazów oraz ich derywatów w polszczyźnie na przestrzeni lat. Wykorzystano słowniki języka polskiego, począwszy od dziewiętnastowiecznych, poprzez dwudziestowieczne, aż do współczesnych. Oglądowi poddano przede wszystkim zawarte w nich definicje, ale także kwalifikatory oraz przykłady użycia. Ustalono chronologię badanych pojęć oraz ewolucję znaczenia na przestrzeni lat. Zwrócono także uwagę na liczbę derywatów – na ich przybywanie i zanikanie. Na końcu oceniono przydatność słowników w badaniu losów wyrazów w polszczyźnie, stwierdzając, że możliwe jest wydobycie z nich wielu interesujących informacji. Uzyskanie bardziej szczegółowej wiedzy na temat użycia danego wyrazu wymaga jednak ekscerpcji tekstowej.</p> Kornelia Jankowska Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 207 219 10.18778/0208-6077.55.13 Różni ale tacy sami? – stereotypy związane z płcią w wybranych podręcznikach do nauczania języka polskiego jako obcego (poziom A1 i A2) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12111 <p>Artykuł podejmuje temat funkcjonowania stereotypów w procesie nauczania dorosłego ucznia języka i kultury polskiej jako obcych. Dzięki prezentowanym podczas lektoratów materiałom dydaktycznym, m.in. podręcznikom i zbiorom ćwiczeń, uczący się (re)konstruują stereotypy Polski, Polaka, Polki, polskiej rodziny, stosunków społecznych. Opis został ograniczony do stereotypów płci i związanych z nimi ról społecznych kobiet i mężczyzn, zainteresowań, a także ich wyglądu zewnętrznego i cech charakteru. Analiza materiału pozwala stwierdzić, że obecny w środkach dydaktycznych stereotypowy obraz płci występuje w różnym stopniu. W analizowanych podręcznikach do nauki języka polskiego jako obcego wydanych na początku XXI wieku treści stereotypu kobiety i mężczyzny ulegają modyfikacjom. Młodzi ludzie bez względu na płeć są otwarci na świat, studiują, podróżują po Polsce i Europie, utrzymują kontakty z rówieśnikami z całego świata. Kobiety, które skończyły już studia, jawią się jako osoby wykonujące zawody dotąd uznawane za profesje kobiece i męskie, podobnie w domu odpowiadają za niemal wszystkie czynności, a mężczyźni to osoby, dla których praca zawodowa jest najważniejsza.</p> Małgorzata Rybka Marta Wrześniewska-Pietrzak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 221 255 10.18778/0208-6077.55.14 RECENZJA: Jolanta Szpyra-Kozłowska, Nianiek, ministra i japonki. Eseje o języku i płci, Kraków: Universitas, 2021, ss. 496 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12113 Ewa Woźniak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 259 266 10.18778/0208-6077.55.15 Polszczyzna w wymiarze stuletnim, RECENZJA: Stanisław Dubisz, Najnowsze dzieje języka polskiego. Rozwój polszczyzny w latach 1918–2018, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2020, ss. 181 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12114 Mirosława Siuciak Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 267 274 10.18778/0208-6077.55.16 RECENZJA: Waldemar Czachur, Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2020, ss. 313 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/12115 Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 275 280 10.18778/0208-6077.55.17 Słownik terminów lingwistycznych dla studentów slawistyki (język bułgarski, język czeski i język polski) Nadeżdy Staljanovej i Eleny Kreytchovej https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/9557 Steliana Aleksandrova Prawa autorskie (c) 2022 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2021-12-30 2021-12-30 55 283 286 10.18778/0208-6077.55.18