Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica <div style="text-align: justify;"> <p>Publikacja <em>Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica</em> należy do serii zeszytów naukowych Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwszy tom tego pisma ukazał się w 1981 r. Opracowania redakcyjnego <em>Folia Linguistica</em> od początku podjęli się pracownicy polonistycznych katedr językoznawczych: Katedry Historii Języka Polskiego i Katedry Współczesnego Języka Polskiego. <em>Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica</em> to pismo otwarte na różne teorie i punkty widzenia, ukazujące zmiany zachodzące w dawnym i współczesnym języku polskim. Znaleźć w nim można oryginalne artykuły badawcze ze wszystkich dziedzin językoznawstwa.</p> <p><a href="https://digijournals.uni.lodz.pl/linguistica/">Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica na platformie Digital Commons (Elsevier)</a></p> </div> pl-PL ewa.smiechowicz@uni.lodz.pl (Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz) ojs@fimagis.pl (Firma Magis) śro, 02 gru 2020 11:40:18 +0100 OJS 3.2.1.1 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 Problem zmiany językowej a normalizacja i kodyfikacja polszczyzny https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8742 <p>Artykuł dotyczy relacji zachodzących między zmianami językowymi a procesami normalizacji i kodyfikacji. Normalizacja jest tutaj rozumiana jako proces naturalny, przebiegający na skutek przeobrażeń w uzusie, w którym jeden z rywalizujących wariantów językowych zdobywa przewagę i wypiera zazwyczaj wariant starszy. Natomiast kodyfikacja jest zjawiskiem zewnętrznym, sterowanym przez specjalistów — językoznawców, którzy arbitralnie wyznaczają obowiązującą w języku normę. Kodyfikacja przeprowadzana jest zazwyczaj w powiązaniu ze zmianami w uzusie, staje się wówczas potwierdzeniem procesu normalizacji. Zdarza się jednak, że językoznawcy preferują pewne formy wbrew powszechnym użyciom bądź też nie nadążają za zmianami, w związku z czym skodyfikowana norma wzorcowa w pewnych aspektach odbiega znacznie od uzusu.</p> <p>W historii polszczyzny wyraźną cezurę stanowi XIX w. Przed tym okresem normalizacja przebiegała w sposób naturalny, bez ingerencji lingwistów, dlatego przeobrażenia systemu językowego były w tym czasie znaczące. Od XIX w. każda zmiana podlegała już ocenie specjalistów, w związku z czym pewne naturalne procesy językowe zostały wyhamowane. Na skutek rozwoju językoznawstwa i zwiększenia roli lingwistów w życiu społecznym w XX w. rola czynników kodyfikacyjnych znacznie wzrosła, chociaż wielu lingwistów przyjęło i zachowuje po dziś dzień postawę asekuracyjną wobec obserwowanych zmian.</p> Mirosława Siuciak Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8742 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Kurs językowy jako porządkowanie, klasyfikowanie i normalizacja https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8743 <p>Uporządkowanie materiału językowego w kursie języka obcego zależy od licznych czynników ujmowanych w tzw. układach glottodydaktycznych. Stworzone w polskiej literaturze przedmiotu modele procesu glottodydaktycznego nie uwzględniały dotąd takich czynników, jak cel kursu językowego, program kursu i autor programu.</p> <p>Zawartość programu zależy od przyjętego celu kursu. Autor programu tworzy go, stosując kryteria pragmatyczne, statystyczne i wewnątrzjęzykowe. Zjawiska językowe są w programie nauczania uporządkowane chronologicznie. Chronologia ta uwzględnia praktyczne potrzeby uczących się i statystykę zjawisk językowych, ale przede wszystkim relacje między prezentowanymi zjawiskami. Proponujemy autorskie uporządkowanie kursu języka polskiego jako obcego, w którym formy osobowe czasownika są prezentowane przed bezokolicznikiem; po mianowniku l. poj. następują miejscownik i dopełniacz, a dopiero potem biernik; prezentacja form dopełnienia bliższego zaczyna się od zaimków <em>go</em>, <em>ją </em>i <em>je</em>; czasy gramatyczne wprowadzamy w kolejności: teraźniejszy, przyszły dokonany, przeszły dokonany — potem dopiero niedokonane, jako nacechowane względem dokonanych, co pozwala prawidłowo używać aspektu.</p> Grzegorz Rudziński Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8743 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Normalizacja na tle innych czynników kształtowania języka literackiego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8744 <p>Autorzy — opierając się na wypowiedziach z epoki, tzn. z XVI i pierwszej połowy XVII w. — upominają się o rolę normalizacji w procesie kształtowania się polskiego języka literackiego. Skonfrontowanie normalizacji językowej z grafizacją w tym procesie pozostawiają do osobnego opracowania.</p> <p>&nbsp;</p> Jolanta Migdał, Bogdan Walczak Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8744 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Nowoczesność w leksyce – obecność w słowniku przejawem normalizacji "Słownik nowszego słownictwa słoweńskiego" z 2012 roku https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8745 <p>Celem artykułu jest prezentacja rzeczowników należących do nowszego słownictwa słoweńskiego (600 jednostek) określających ludzi (w większości <em>nomina agentis</em>, <em>nomina attributiva</em>). Materiał słoweński skonfrontowano z polskim, w tym z danymi leksykograficznymi, a przeprowadzona analiza wykazała różnice między materiałem z obu języków. Polskie słowniki nie notują odpowiedników takich słoweńskich leksemów, jak: <em>adrenalinec</em>, <em>agresivec</em>, <em>barbika</em>, <em>čokoholik</em>, <em>predzakonec</em>, <em>prestižnež</em>, <em>piarovka</em>, <em>piknikar</em>, <em>savnar</em>. W materiale słoweńskim dostrzeżono kondensację treści i potencjał słowotwórczy oraz dążenie do normalizacji i standaryzacji słownictwa przez umieszczenie w słowniku.</p> Agnieszka Zatorska Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8745 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Rola Kodeksu Napoleona w systematyzowaniu polskiej terminologii prawnej https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8746 <p>Artykuł traktuje o wpływie XIX-wiecznych przekładów Kodeksu Napoleona na systematyzację ówczesnej polskiej terminologii prawnej. Francuska kodyfikacja miała przełomowe znaczenie dla prawodawstw całego świata, uznawana jest za podstawę nowoczesnego państwa. Autorki prezentują oddziaływanie tego zbioru praw na tworzącą się w XIX w. polską terminologię prawną. Dzięki przekładom Kodeksu Napoleona rozpoczęto systematyzację nomenklatury prawa, tzn. przyporządkowywanie nazwy do pojęcia prawnego, precyzyjne określanie semantyki terminu, porządkowanie terminów w relacjach nadrzędno-podrzędnych. W przekładach postulowano również konsekwencję w wyborach tłumaczeniowych. W tym sensie translacje Kodeksu Napoleona przybliżyły polski język prawny do stanu obowiązującego we współczesnej legislacji.</p> <p>&nbsp;</p> Magdalena Wismont, Ewa Woźniak Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8746 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Wybrana współczesna polska terminografia z zakresu nauk humanistycznych – przegląd, próba syntezy https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8747 <p>Celem artykułu jest zaprezentowanie polskich słowników terminologicznych z zakresu nauk humanistycznych. Po scharakteryzowaniu stanu badań, sposobu gromadzenia danych oraz metod jego opisu przechodzę do części deskryptywnej, w której opisuję kilka parametrów zebranych słowników specjalistycznych.</p> <p>&nbsp;</p> Ewelina Woźniak-Wrzesińska Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8747 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Wzorzec listu jako narzędzie edukacji i wychowania dzieci i młodzieży w XIX wieku (na podstawie listownika Józefa Chociszewskiego) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8748 <p>W artykule poddano analizie XIX-wieczny zbiór wzorów listów przygotowany przez Józefa Chociszewskiego dla dzieci i młodzieży: <em>Listownik dla młodzieży zawierający wzory listów z dodatkiem powinszowań, łamigłówek, wierszyków, powiastek i nauki grzeczności dla młodzieży </em>(Bytom 1900). Przyjrzano się zamieszczonym w tej publikacji tekstom listów pod kątem wykorzystania przez autora ich cech gatunkowych (na płaszczyźnie strukturalnej, pragmatycznej, poznawczej i stylistycznej) dla edukacji młodzieży. <em>Listownik </em>Chociszewskiego to nie tylko zbiór przykładów korespondencji dziecięco-młodzieżowej, ale przede wszystkim narzędzie służące różnym aspektom edukacji i wychowania młodych Polaków w czasie zaborów. Autor starał się rozwijać u swoich czytelników ogólną kompetencję językową i zachęcić do używania języka polskiego, przedstawiając bardzo bogaty wybór leksyki, formuł i środków stylistycznych do odtwarzania w różnych sytuacjach komunikacyjnych. Uczył ich przy tym językowego savoir-vivre’u. Wyraźny cel edukacyjno-wychowawczy miały także: dobór treści listów fikcyjnych i wybór autorów listów autentycznych oraz przedstawiony w nich bogaty system wartości charakterystycznych dla polskiej katolickiej rodziny. Chociszewski dążył w ten sposób do ukazania w listowniku polskiej kultury i do kształtowania polskiej świadomości narodowej.</p> Izabela Kępka, Lucyna Warda-Radys Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8748 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Opowiadanie „naukowe” – gatunek literacki czy popularnonaukowy? Charakterystyka genologiczna https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8749 <p>Artykuł przedstawia analizę genologiczną przeznaczonych dla młodzieży opowiadań naukowych z przełomu XIX i XX w., których autorami byli wybitni uczeni, a zarazem popularyzatorzy tego okresu. Autorka wskazuje na cechy typowe dla gatunków narracyjnych, a jednocześnie elementy charakterystyczne dla tekstów naukowych. Udowadnia, iż elementy typowe dla piśmiennictwa artystycznego są podporządkowane funkcji poznawczej i uprzystępniającej. Dokonuje ponadto próby umiejscowienia badanego gatunku wśród tekstów popularyzujących wiedzę naukową, uwzględniając teorię podobieństwa rodzinnego L. Wittgensteina i zaliczając badane teksty o charakterze hybrydalnym do rodziny gatunków (obok czytanek, bajek, gawęd) paraliterackich, służących popularyzacji nauki wśród dzieci i młodzieży. Rodzina ta — według autorki — jest rodziną pokrewną dla grupy gatunków popularnonaukowych (takich jak: monografia popularnonaukowa, artykuł popularnonaukowy, wykład popularnonaukowy, odczyt popularnonaukowy, pogadanka), przeznaczonych dla osób, które ukończyły szkołę podstawową oraz dla samouków.</p> Anetta Gajda Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8749 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Porządkowanie źródeł polskiego prawa a refleksja nad językiem (na materiale "Akt grodzkich i ziemskich z czasów Rzeczypospolitej z archiwum bernardyńskiego we Lwowie", XIX wiek) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8750 <p>Celem artykułu jest refleksja nad językowymi przejawami porządkowania informacji dotyczących edycji dokumentów źródłowych z dziedziny prawa przez XIX-wiecznych uczonych zajmujących się historią Polski. Prace nad utrwaleniem drukiem pomników polszczyzny były w XIX w. motywowane pragnieniem udokumentowania i udowodnienia dawności polskiej kultury i języka polskiego, historycznego znaczenia polskiego narodu w okresie utraty państwowości. Porządkowanie treści w badanym opracowaniu źródłowym następuje poprzez dobór materiałów, selekcję, nadanie im układu chronologicznego, określenie ich pochodzenia oraz opatrzenie komentarzem o tematyce językowej, historycznej, obyczajowej. Refleksja nad językiem dotyczy grafii, sprawności pisarza, poprawności gramatycznej i leksykalnej tekstu, realizacji łaciny, wyjątkowo etymologii. Autorzy komentarza najczęściej zabierają głos w sprawie autentyczności tekstu. Refleksje o języku dokumentu służą jako argument o oryginalności lub nieautentyczności źródła. Orzekanie o autentyczności tekstu i jego znaczeniu odzwierciedla jedną z podstawowych idei poznawczych tego okresu — porządkowania edycji pomników polskiego prawa. W strategii dyskursywnej historyków refleksje nad językiem zostały jej podporządkowane.</p> Iwona Pałucka-Czerniak Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8750 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Aksjologiczna podstawa zachowania językowego nadawcy w przedmowach do prac popularyzujących wiedzę o języku polskim w XIX wieku https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8751 <p>Przedmiotem artykułu są wartości i wartościowanie w przedmowach do wybranych podręczników gramatycznych i stylistycznych przeznaczonych dla dzieci i młodzieży 2. poł. XIX w. autorstwa Ignacego Boczylińskiego, Augusta Jeskego, Józefy Kamockiej, Władysława Lercla, Filipa Olpińskiego, Teofili Radońskiej i Piotra Skrzypińskiego. Podobnie jak inne fenomeny społeczne, tak i wartości człowiek utrwala w języku, dzięki czemu jest możliwa analiza językowa nazw wartości, jak również rekonstrukcja systemu wartości określonej grupy społecznej. Autorów tekstów łączy rodzaj więzi wynikającej z podobieństwa zainteresowań językowych oraz wykonywanej pracy nauczyciela i wychowawcy. Zasadniczym celem ich prac jest popularyzacja wiedzy o języku polskim oraz kształcenie umiejętności poprawnego mówienia i pisania. Podręczniki ukazały się po powstaniu styczniowym, między 1870 a 1889 r. na obszarze trzech zaborów. Reprezentatywne dla nich są wartości poznawcze (np. <em>wiedza</em>, <em>zrozumienie</em>) i pragmatyczne (np. <em>pożytek</em>, <em>praktyczność</em>, <em>praca</em>). Ówczesne programy wychowawcze pod wpływem idei pozytywistycznych kładły nacisk na kształcenie zawodowe i walor pracy. Wartościowaniu podlega proces nauczania języka polskiego: praca nauczyciela — wychowawcy oraz ucznia, ćwiczenia, metody, podręczniki, gramatyka, ortografia itp. Podłożem dla formułowanych ocen lub zaleceń jest dobro dziecka (rozwój umysłowy) i nauczyciela (sukces pedagogiczny). Najczęściej wartości zostają wyeksponowane w tych pasażach, które realizują funkcję perswazyjną (wyrażają oceny i wywołują określoną presję na czytelniku).</p> Magdalena Jurewicz-Nowak Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8751 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 O neosemantyzacji zapożyczeń łacińskich we współczesnej polszczyźnie (na wybranych przykładach) https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/6336 <p>Przedmiotem artykułu jest analiza wybranych czterech leksemów (zapożyczeń łacińskich), posiadających jedną formę i różne znaczenia nabyte w drodze zapożyczenia lub ich rozwoju na gruncie języka polskiego. Wychodząc z założenia, że neosemantyzacja jest zjawiskiem nasilającym się i dobrze widocznym w perspektywie ostatnich 30 lat, postanowiłam wykorzystać w analizie m.in. wyrazy, które były już przedmiotem opisu w 1. poł. lat 90. — <em>filozofia </em>i <em>opcja</em>. Następną parę tworzą leksemy <em>atencja </em>i <em>protagonista</em>, które obecnie modyfikują swoje znaczenia. Obserwując zjawiska leksykalno-semantyczne polszczyzny końca XX i początku XXI w., możemy mówić o powszechności procesu neosemantyzacji i jego intensyfikacji. Bez wątpienia neosemantyzacje są przejawem globalizacji językowej i postępującej homogenizacji kultury.</p> Urszula Wójcik Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/6336 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Adaptacja obcych imion męskich do polszczyzny na podstawie "Odporu na odpowiedź kwestyj" Erazma Glicznera z 1579 roku https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8753 <p>Głównym celem artykułu jest opis adaptacji obcych imion męskich w publikacji Erazma Glicznera pt. <em>Odpór na odpowiedź kwestyj niektórych podanych o Kościele Powszechnym </em>[…] (Grodzisk Wielkopolski 1579) na tle tendencji, które występowały w dawnej polszczyźnie. W wybranym do analizy tekście występują liczne antroponimy, zarówno te obecne w naszym języku od samego początku, jak również te, które były przyswajane dopiero w czasie powstawania dzieła. Autor <em>Odporu </em>był znanym działaczem reformacyjnym, pełniącym funkcję superintendenta kościołów protestanckich w Wielkopolsce. W badanym dziele podjął polemikę z przedstawicielami kontrreformacji. Przedmiotem sporu uczynił pięć prawd wiary, które, jego zdaniem, zostały niewłaściwie zinterpretowane przez katolików. W celu udowodnienia swoich przekonań autor wielokrotnie przywoływał różne postacie z kręgów religijnych oraz świeckich. Na zapis imion wpływ miało także to, jakie osoby za ich pomocą były identyfikowane. W <em>Odporze </em>spotykamy wszystkie trzy wyróżniane przez badaczy sposoby oddania obcych imion: translokację nazwy, adaptację nazwy oraz tłumaczenie nazwy.</p> Magdalena Gozdek Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8753 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 Nazewnictwo chemiczne w "Średniowiecznej historyi naturalnej w Polsce" Józefa Rostafińskiego https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/6310 <p style="margin-bottom: 0cm; line-height: 150%;" align="LEFT">Celem artykułu jest analiza nazewnictwa chemicznego obecnego w dziele <em>Symbola ad historiam naturalem medii aevi </em>Józefa Rostafińskiego, w którym zebrane zostały glosy ze średniowiecznych tekstów z zakresu nauk przyrodniczych. Z tekstu wyekscerpowanych zostało 80 leksemów należących do słownictwa chemicznego. Wyrazy te charakteryzują się bogatą synonimiką, co jest charakterystyczne dla leksyki specjalistycznej doby staropolskiej. W artykule omówione zostały trzy szeregi synonimiczne odnoszące się do węglanu ołowiu, tlenku żelaza oraz siarczanu żelaza.</p> Izabela Kuśnierek Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/6310 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 RECENZJA: Maria Wojtak, "Do Boga…, o Bogu…, przed Bogiem… Gatunki przekazu religijnego w analizie filologicznej", „Teolingwistyka” 15, Tarnów: Wydawnictwo Biblos, 2019, ss. 379 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8761 Marzena Makuchowska Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8761 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 RECENZJA: Maria Wojtak, "Wprowadzenie do genologii", Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2019, ss. 292 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8762 Bartłomiej Cieśla Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8762 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100 RECENZJA: Artur Rejter, "Nazwy własne w kon/tekstach kultury", Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2019, ss. 308 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8763 Rafał Zarębski Copyright (c) 2020 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 https://czasopisma.uni.lodz.pl/linguistica/article/view/8763 śro, 02 gru 2020 00:00:00 +0100