W sprawie genezy i wieku form rzeźby glacjalnej pogranicza Wysoczyzn Kaliskiej i Tureckiej
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9711.14.04Słowa kluczowe:
kemy, zlodowacenie warty, glacitektonika, deglacjacja, Wysoczyzna Kaliska, Wysoczyzna TureckaAbstrakt
W latach 2012–2015 autorzy zebrali nowe dane geomorfologiczne i geologiczne na pograniczu Wysoczyzn Kaliskiej i Tureckiej, które pozwalają na uzupełnienie wiedzy na temat genezy i wieku form rzeźby. Ustalono, że większość glacigenicznych form wypukłych, tworzących tzw. strefę kaliską, powstała w brzeżnym pasie lądolodu zlodowacenia warty o kilkukilometrowej szerokości. Prawdopodobnie był to rezultat krótkotrwałego uaktywnienia lądolodu i szybkiej deglacjacji w pomaksymalnym epizodzie zlodowacenia warty, który nazwano w tym regionie subfazą bzury. Autorzy odrzucają jednocześnie możliwość transgresji na ten obszar lądolodu fazy leszczyńskiej zlodowacenia wisły. Stwierdzono, że na przebieg procesów glacjalnych miały wpływ cechy morfologiczne, litologiczne i dynamika podłoża, w tym nawet wstrząsy sejsmiczne. Strukturę analizowanych form tworzą głównie osady stożków napływowych i glacifluwialnych rzek roztokowych. Część osadów objęta jest deformacjami o różnym zasięgu – w największym stopniu zaburzeniami tektoniki glacjalnej sensu lato. W strefie przypowierzchniowej występują także zaburzenia paraglacjalne i peryglacjalne o lokalnym zasięgu. Struktura większości form wypukłych jest charakterystyczna dla kemów glacifluwialnych diapirowych. Formy największe mają zwykle budowę złożoną zarówno pod względem litofacjalnym, jak i wiekowym, a jednoznaczne przyporządkowanie im wąskiej kategorii genetycznej (np. kem diapirowy, morena spiętrzenia, morena martwego lodu) może być nadmiernym uproszczeniem.
Pobrania
Bibliografia
Baraniecka, M., 1975. Zależność wykształcenia osadów czwartorzędowych od struktur i dynamiki podłoża w środkowej części Niżu Polskiego. Biuletyn Instytutu Geologicznego 288, 5–97.
Baraniecka, M.D., Sarnacka, D., 1971. Stratygrafia czwartorzędu i paleogeografia dorzecza Widawki. Biuletyn Instytutu Geologicznego 254, 157–269.
Baranowski, J., Mańkowska, A., 1970. Mapa geologiczna Polski w skali 1:200 000, ark. Kalisz.
Baranowski, J., Mańkowska, A., 1972. Mapa geologiczna Polski w skali 1:200 000, ark. Kalisz.
Baranowski, J., Mańkowska, A., 1979. Objaśnienia do Mapy geologicznej Polski 1:200 000, arkusz Kalisz. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1–47.
Bartkowski, T., 1968. Kemy na obszarze Niziny Wielkopolskiej a deglacjacja. Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, 3–39.
Chrzanowski, J., 1980. Formy deglacjacji na Wale Malanowskim i w jego otoczeniu. Acta Geographica Lodziensia 43, 1–104.
Czyż, J., Forysiak, J., Kamiński, J., Klatkowa, H., 2004. Szczegółowa mapa geologiczna Polski, arkusz Dobra (587), Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
Czyż, J., Forysiak, J., Kamiński, J., Klatkowa, H., 2008. Objaśnienia do Szczegółowej mapy geologicznej Polski, arkusz Dobra (587), Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1–39.
Domosławska-Baraniecka, M.D., 1967. Konin-Koło. Zasięg zlodowacenia a pradolina pod Kołem. Przewodnik XLI Zjazdu Pol. Tow. Geol., Wydawnictwa Geologiczne, 171–174.
Domosławska-Baraniecka, M.D., 1969. Ze stratygrafii i rozwoju czwartorzędu południowych Kujaw. Przewodnik XLI Zjazdu Pol. Tow. Geol., Wydawnictwa Geologiczne, Konin, 49–58.
Dylik, J., 1953. O peryglacjalnym charakterze rzeźby środkowej Polski, Acta Geographica Universitatis Lodziensis 4, 1–109.
Eyles, N., Eyles, C.H., Miall, A.D., 1983. Lithofacies types and vertical profile models; an alternative approach to the description and environmental interpretation of glacial diamict and diamictite sequences. Sedimentology 30, 393–410. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1365-3091.1983.tb00679.x
Folk, R.L., Ward, W.C., 1957. Brazos river bar: a study in the significance of grain size parameters. Journal of Sedimentary Petrology 27, 3–26. DOI: https://doi.org/10.1306/74D70646-2B21-11D7-8648000102C1865D
Forysiak, J., 2005. Rozwój doliny Warty między Burzeninem a Dobrowem po zlodowaceniu warty, Acta Geographica Lodziensi 90, 1–116.
Gogołek, W., Mańkowska, A. 1989. Zlodowacenie północnopolskie Wysoczyzny Tureckiej w świetle nowych danych. Kwartalnik Geologiczny 33, 573–586.
Goździk, J., van Loon, A.J.T., 2007. The origin of a giant downward directed clastic dyke in a kame (Bełchatów mine, central Poland). Sedimentary Geology 193, 71–79. DOI: https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2006.02.008
Gruszka, B., 2007. The Pleistocene glaciolacustrine sediments in the Bełchatów mine (central Poland): Endogenic and exogenic controls. Sedimentary Geology 193, 149–166. DOI: https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2006.01.008
Gruszka, B., van Loon, A.T., 2007. Pleistocene glaciolacustrine breccias of seismic origin in an active graben (central Poland). Sedimentary Geology 193, 93–104. DOI: https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2006.01.009
Haisig, J., Wilanowski, S., 2007. Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000, arkusz Kalisz (622). Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
Klatkowa, H., 1972. Paleogeografia Wyżyny Łódzkiej i obszarów sąsiednich podczas zlodowacenia warciańskiego. Acta Geographica Lodziensia 28, 1–220.
Klatkowa, H., 1988. Objaśnienia do Szczegółowej mapy geologicznej Polski 1:50 000, arkusz Łask (663). Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1–59.
Klatkowa, H., Załoba, M., 1991. Kształtowanie budowy geologicznej i rzeźby południowego obrzeżenia Basenu Uniejowskiego. In: Stankowski, W. (Ed.) Przemiany środowiska geograficznego obszaru Konin-Turek. Instytut Badań Czwartorzędu UAM, Poznań, 33–44.
Kłysz, P., 1981. Morfogeneza zespołu form marginalnych między Koninem, Kołem a Turkiem. Seria Geografia, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań, 1–87.
Kondracki, J., 2001. Geografia regionalna Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1–440.
Kowalczyk, K., Rapiński, J., 2011. New elaboration of gradient map of vertical crustal movements in the territory of Poland. Faculty of Technical Science, University of Warmia and Mazury in Olsztyn, 245–254.
Krygowski, B., 1974. Niektóre problemy z morfodynamiki Niziny Wielkopolskiej. Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią, Geografia fizyczna 27A, 89–156.
Krzemiński, T., 1974. Geneza młodoplejstoceńskiej rzeźby glacjalnej w dorzeczu środkowej Warty. Acta Geographica Lodziensia 33, 1–171.
Krzemiński, T., 1997. Cechy rozwoju i zaniku lądolodu warciańskiego w środkowej Polsce. Acta Universitatis Lodziensis, Folia Geographica Physica 1, 47–65. URI: 11089/2878.
Krzemiński, T., Bezkowska, G., 1987. Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000, ark. Widawa (698).
Lencewicz, S., 1927. Dyluwium i morfologia środkowego Powiśla. Prace Państwowego Instytutu Geologicznego 2(2), 67–220.
Łyczewska, J., 1977. Dynamika frontalna lądolodu bałtyckiego w okolicy Koła nad Wartą. Studia Geologica Polonica 52, 281–296.
Majdanowski, S., 1950. Zagadnienie rynien jeziornych na Niżu Europejskim. Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią 2, 35–122.
Mańkowska, A., 1980. Mapa geologiczna Polski w skali 1:200 000, ark. Konin. Wyd. A.
Mańkowska, A., 1983a. Objaśnienia do Szczegółowej mapy geologiczna Polski 1:50 000, ark. Tuliszków (549). Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1–124.
Mańkowska, A., 1983b. Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000, ark. Tuliszków (549).
Mańkowska, A., 1985. Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000, ark. Kotwasice (586).
Mańkowska, A., Gogołek, W., 1988. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50 000, ark. Kotwasice (586). Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1–89.
Miall, A.D., 1978. Lithofacies types and vertical profile models in braided river deposits: a summary. In. Miall, A.D. (Ed.) Fluvial Sedimentology. Canadian Society of Petroleum Geologists, 597–604.
Moretti, M., Van Loon, A., 2014. Restrictions to the application of „diagnostic” criteria for reco gnizing ancient seismites. Journal of Palaeogeography 3, 162–173.
Mörner, N.A., 2005. An interpretation and catalogue of paleoseismicity in Sweden. Tectonophysics 408, 265–307. DOI: https://doi.org/10.1016/j.tecto.2005.05.039
Muir-Wood, R., 2000. Deglaciation seismotectonics: a principal influence on intraplate seismogenesis at high latitudes. Quaternary ScienceReviews 19, 1399–1411. DOI: https://doi.org/10.1016/S0277-3791(00)00069-X
Nowacki, K., 2002. Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50 000, ark. Rychwał (548).
Olewicz, Z.R., 1961. Glacitektonika iłów poznańskich w okolicy Kalisza. Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego 31, 443–460.
Passega, R., Byramjee, R., 1969. Grain-size image of clastic deposits. Sedimentology 13, 233–252. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1365-3091.1969.tb00171.x
Pawłowski, D., Gruszka, B., Gallas, H., Petera-Zganiacz, J., 2013. Changes in the biota and sediments of glacial Lake Koźmin, Poland, during the late Saalian (Illinoian). Journal of Paleolimnology 49, 679–696. DOI: https://doi.org/10.1007/s10933-013-9692-z
Petera, J., Forysiak, J., 2003. The problem of the Last Glaciation extent in Central Poland. Geological Quaterly 47(4), 357–366.
Rdzany, Z., 1997. Kształtowanie rzeźby terenu między górną Rawką a Pilicą w czasie zaniku lądolodu warciańskiego. Acta Geographica Lodziensia 73, Łódź. DOI: 10.13140/RG.2.1.4361.2885.
Rdzany, Z., 2009. Rekonstrukcja przebiegu zlodowacenia warty w regionie łódzkim. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. DOI: 10.13140/RG.2.1.4504.4965.
Rdzany, Z., 2015. The role of the paraglacial environment in the transformation of glacial Wartanian relief in Poland. Bulletin of Geography, Physical Geography Series 8, 33–45. DOI: https://doi.org/10.1515/bgeo-2015-0003
Rdzany, Z., Szmidt, A., Tarnawska, K., 2013. Rola procesów glacjalnych w kształtowaniu rzeźby południowego obrzeżenia Kotliny Kolskiej. Biuletyn Uniejowski 2, 5–21. URI: 11089/3129.
Rotnicki, K., 1966. Rzeźba Wzgórz Ostrzeszowskich jako rezultat rozwoju stoku podczas Würmu. Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej PTPN. Poznań, 5(2), 1–260.
Rotnicki, K., 1971. Struktura deformacji w strefie wtórnego kontaktu łusek glacitektonicznych w Winiarach koło Kalisza. Seria A 24, 199–236. DOI: https://doi.org/10.1080/00431672.1971.9931550
Rotnicki, K., 1972. Struktura glacitektonicznego uskoku o poślizgu poziomym w Jastrzębnikach koło Kalisza. Poznańskie TPN Prace Komisji Geograficzno-Geologicznej 13, 191–209.
Rotnicki, K., 2011. Geomorfologia południowo-wschodniej Wielkopolski (1965). Mapa numeryczna.
Różycki, S.Z., 1967. Plejstocen Polski Środkowej. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1–251.
Różycki, S.Z., 1972. Plejstocen Polski Środkowej na tle przeszłości w górnym trzeciorzędzie. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1–316.
Tarnawska, K., 2013. Geneza form rzeźby glacjalnej na pograniczu Wysoczyzny Kaliskiej i Tureckiej. Uniwersytet Łódzki, Praca magisterska: Katedra Geografii Fizycznej.
Tietze, O., 1917. Die äussersten Endmoränen der jüngsten Vereisung Norddeutschlands. Geologische Rundschau 8, 35–35. DOI: https://doi.org/10.1007/BF01802925
Trzmiel, B., 1992. Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50 000, ark. Turek (550).
Trzmiel, B., 1995. Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50 000, ark. Stawiszyn (585).
Van Loon, A., 2002. Soft-sediment deformations in the Kleszczów Graben (central Poland). Sedimentary Geology 147, 57–70. DOI: https://doi.org/10.1016/S0037-0738(01)00187-7
Widera, M., 1998. Ewolucja paleomorfologiczna i paleotektoniczna elewacji konińskiej. Geologos 3, 55–103.
Widera, M., 2007. Litostratygrafia i paleotektonika kenozoiku podplejstoceńskiego Wielkopolski, Geologia. Wydawnictwo Naukowe UAM, 1–224.
Widera, M., 2011. Geomorphology, sedimentology and origin of the glacigenic Złota Góra hills near Konin (Central Poland). Geological Quaterly 55(3), 235–252.
Widera, M., Hałuszczak, A., 2011. Stages of the Cenozoic tectonics in central Poland: examples from selected grabens. Zeitschrift der Deutschen Gesellschaft für Geowissenschaften 162, 203–215. DOI:10.1127/1860-1804/2011/0162-0203. DOI: https://doi.org/10.1127/1860-1804/2011/0162-0203
Woldstedt, P., 1927. Die Gliederung des Jüngeren Diluviums in Norddeutschland und seine Parallelisierung mit anderen Glazialgebieten. Zeitschrift der Deutschen Geologischen Gesellschaft, 51–52.
Wyrzykowski, T., 1990. Opracowanie map gradientów prędkości współczesnych pionowych ruchów powierzchni skorupy ziemskiej na obszarze Polski. Prace Instytutu Geodezji i Kartografii 37, 1–2.
Załoba, M., Czubla, P., 1995. Examples of deformation strutures in deposits of different ages in the vicinity of the Uniejów basin and the eastern part of the Turek Plateau. Acta Geographica Lodziensia 68, 197–212.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
